Facer cidade é o noso desafío | Martín Marcos

Barrios pechados no Delta de Bos Aires

Non coñecemos o seu nome pero hai poucos meses nalgún lugar do mundo naceu o habitante número sete mil millóns. “Os próximos dous mil millóns de persoas que se agregarán á poboación mundial vivirán en cidades; en consecuencia, é necesario planificar para eles dende agora” advirte o informe “Estado da Poboación Mundial 2011” da ONU.

Vivendas sociais na Provincia de Bos Aires

¿Onde aloxar eses millóns por vir? “O Triunfo das Cidades”, recente libro do profesor de Harvard Edward Glaeser, reivindica que elas -as grandes cidades- son a única alternativa a esta temible combinación de crecemento demográfico explosivo, quentamento global, crise enerxética e pobreza endémica: “Seria moito mellor para o planeta que a súa poboación urbana vivira en cidades densas levantadas arredor do ascensor, en lugar de facelo en áreas diseminadas construídas en torno ao automóbil,”. Os seus estudos demostran que a cidade estendida de baixa densidade poboacional provoca maior impacto ambiental e social negativo que as urbes compactas e densas. A casa individual exentar -mal que nos malia os arquitectos- deveu no tipo de vivenda que máis enerxía, terra e auga consume; sendo a contra-cara dun modelo territorial inviable e ecoloxicamente insustentable. ¿Podemos seguir ensinando, publicando e premiando estes paradigmáticos exemplos da “alta costura” arquitectónica sen facer unha reflexión critica das súas consecuencias?

Barrios Exército dos Andes (Forte Apache) en Bos Aires

Aquí o 92% dos arxentinos vivimos en cidades e as súas periferias creceron nos últimos anos de tres formas: A privada mediante barrios pechados e similares; a pública con conxuntos habitacionales de vivenda social, e a espontánea vía asentamentos irregulares e vilas miseria. Así e por distintas razóns, agrandouse a mancha urbana sen planificación e con moi baixa densidade; ocupando gran cantidade de terras fértiles ou intervindo imprudentemente fráxiles eco-sistemas de regulación hidrolóxica como brañas e outras zonas inundables. Hoxe os barrios pechados usan 40 mil hectáreas contra as 20 mil da cidade de Bos Aires; duplican a súa superficie para albergar menos xente que o barrio de Caballito. Unha verdadeira dilapidación do territorio máis rico e produtivo do planeta, xusto cando os alimentos son vitais. Ademais a súa dependencia do automóbil leva consigo altos consumos de combustibles fósiles e emisións de CO2 que agrava o quentamento global. Probablemente por iso Rosario foi a primeira cidade do país en debater publicamente e prohibir novos barrios pechados na súa periferia. Privilexiar o valor social e estratéxico do chan por sobre a especulación e a fragmentación son fundamentos da flamante Lei. ¿É sostible continuar loteando ao infinito a Pampa Húmida e o Delta?

Vila 31, Retiro, Cidade de Bos Aires

Dende o sector público, a vivenda de interese social tamén evitou a densidade e o tecido urbano compacto, probablemente para afastarse do fracaso dos barrios tipo “Forte Apache” nos anos ’70. Na súa substitución este Estado optou – case sempre- por conxuntos illados de casas nas periferias. Sen unha reflexión arquitectónica nin dos materiais e o ambiente que se propoñen; con trazados de rúas ensimesmados que suplantan a eficaz “mazá crioula”, estas “solucións habitacionales” foron unha nova oportunidade perdida para convocar a pensar, deseñar e construír un mellor hábitat para moitos. Hoxe é máis importante facer cidade que facer vivendas. Por iso o sinérxico é abrir rúas e urbanizar as vilas, crear espazo público de calidade en zonas marxinais, mellorar vivendas existentes, densificar e levar auga potable e cloacas alí onde non existen, sanear o Regato e as concas contaminadas do conurbano, fortalecer cidades intermedias, e investir seriamente nos trens e o transporte público metropolitano.

Vivendas estatais do Plan Federal 2010 (Arxentina)

Barrios pechados, conxuntos habitacionaáis illados e asentamentos irregulares de pobreza extrema son, por opción ou por necesidade, modelos non sostibles de anti-cidade.

Rúa no centro da cidade de Bos Aires

Facer cidade. ¿Como? Compacta e intensa, mesturando xente, usos, densidades e tipoloxías edilicias diferentes. Con espazo público de alta calidade; prazas, rúas e parques de coidado deseño e mantemento. Con actividades comerciais e produtivas compatibles cunha vida sanda. Con novas vivendas colectivas, cómodas, eficientes enerxeticamente, feitas con materiais sustentables e teitos verdes. Con equipamentos culturais, educativos e sanitarios para todos. Con transporte público estendido, sostible e diversificado. Coidando os barrios, o ambiente e o noso patrimonio. Integrando e urbanizando as vilas e as periferias informes. Posibilitando con políticas activas o acceso a unha vivenda digna e urbana. Unha cidade mellor, máis solidaria, onde impere a lei e onde os distintos poidamos convivir sen ter que recorrer a muros e seguridade privada. Onde cada un encontre o seu lugar e poida construír o seu propio proxecto de felicidade. Esta podería ser a solución á nosa actual encrucillada. ¿Estaremos en condicións, como disciplina e colectivo profesional, de asumir este crucial desafío?

Espaxo Público na cidade de Bos Aires

Martin Marcos . Arquitecto e urbanista. Profesor Titular FADU UBA
bos aires. decembro de 2013

Martín Marcos

Docente de la Facultad de Arquitectura, Diseño y Urbanis­mo (UBA) y director del Museo de Arquitectura y Diseño de la Socie­dad Central de Arquitectos en Buenos Aires hasta 2018. Actualmente lleva la dirección del Museo Nacional de Arte Decorativo – MNAD, en el Palacio Errázuriz-Alvear. 

Arquivado en: faro, Martín Marcos

Tags: , , , , , , , , , , ,