Da arquitectura o museo. Ausencias | María González-Juanjo López de la Cruz


“Recordo que había un cadro alí, pero non podería describir o que representaba. Recordo que tiña un marco de ouro, moi ancho, traballado, decorativo”.

O celador do Museo Isabella Stewart Gardner de Boston rememora así O concerto, un óleo sobre lenzo de 72.5 cm de altura por 64.7 de anchura pintado en 1664 por Johannes Vermeer. O cadro fora roubado días antes. Na madrugada do 18 de marzo de 1990, dous homes accederon ao museo simulando ser policías que atendían unha chamada de urxencia e tras reducir aos gardas de seguridade, leváronse o botín. Xunto ao Vermeer foron subtraídos cinco debuxos de Degas, unha copa, un aguia napoleónica e cinco cadros máis, esta vez de Flinck, Manet e Rembrandt. Na evocación daquel vixiante subyace a esencia da relación dun museo coas pezas que nel se expoñen, sen elas non queda senón un marco fantasmagórico, un límite espacial que non abarca nada, unha envolvente que necesita ser ocupada como poucas para que comprendamos a súa razón de ser. Os distintos testemuños daqueles que tiveron relación coas pezas desvalijadas difieren:

“pensaba que era un obxecto magnífico, pero que aquí non estaba ben colocado”

asegura un dos traballadores do museo sobre a copa usurpada,

“nunca me intrigara”

dirá outro. Cada un daqueles obxectos raptados deixou unha mella na secuencia expositiva do museo, só a suma dos recordos dos que coñeceron as diferentes obras no lugar que ocupaban podía restañar aquela ausencia. Así debeu entendelo a artista Sophie Calle cando en 1991 decidiu recompilar todos eses testemuños; conservadores, gardas, persoal de administración, limpiadoras, todo aquel que mantiña unha relación diaria, case doméstica, con aquel espazo e aquelas pezas, participaría, a través do relato da súa memoria, nunha sorte de restitución finxida. As series que conforman a obra da artista francesa A Ausencia, están compostas cada unha delas por unha fotografía do espazo vacante, desafiuzado pola perda da obra exposta, e un texto impreso sobre un fondo o que se recorta a silueta dos obxectos desaparecidos, nel podemos ler, como nun ateigado policial, como recordaban cada un dos traballadores do museo as obras perdidas.

Sophie Calle, La Ausencia, 1991. Los cinco dibujos robados de Degas
Sophie Calle, A Ausencia, 1991. Os cinco debuxos roubados de Degas

O museo Isabella Stewart Gardner foi construído en 1903 por Willard T. Sears, o arquitecto asumiu cada unha das directrices que a señora Stewart indicoulle segundo as cales aquel edificio debía inspirarse nos edificios renacentistas italianos; o museo, no seu esforzo por asemellarse a un palacio toscano, é como aquel marco de ouro, moi ancho, traballado e decorativo que evocaba o celador rememorando a peza perdida. Con todo, existe nel unha arquitectura cotiá, aquela que fai do día a día unha percepción muda e acougada, onde as obras roubadas fixéronse un oco. A arquitectura e as pezas acabaron entendéndose, así o proba a memoria daqueles que presenciaron as obras situadas naquel lugar. Case todos os testemuños falan dos cadros, aguias e copas en relación co edificio, ás veces dubidando da coexistencia entre o obxecto e o espazo:

“eu pasaría por diante. Seguramente non o viu si a muller da miña vida non me fixo fixarme nel”,

outras advertindo o acougo que adquiren os obxectos cando conviven sen fricción coa arquitectura:

“Non era unha cousa que eu mirase moito. Quizá porque estaba ao carón… pequeno e modesto… cun marco de madeira”.

O acerto da artista Sophie Rúa ao afrontar a súa obra é retratar a ausencia a través do baleiro deixado na arquitectura e a ocupación deste lugar vacante a través do recordo, coma se a memoria acabase adquirindo a forma do oco. As súas parellas de fotos e testemuños mostran a imaxe do lugar mermado e o rexistro da memoria, que por momentos toma a silueta da perda e completa a arquitectura. O museo, así contemplado, non é senón o lugar onde os recordos convértense en espazo. As pezas roubadas non foron atopadas a día de hoxe, imaxinamos que agora forman parte doutras tantas evocaciones proscritas.

Houbo unha vez na que alguén imaxinou unha historia inversa á obra de Sophie Rúa. Fai 70 anos, o arquitecto alemán Mies van der Rohe proxectou un museo onde a arquitectura desaparecería e serían as obras expostas as que se converterían en espazo, obxectos suspendidos no aire, constituíndo fondos e paramentos sen arquitectura que os enmarcase. En 1942, Mies ideou o seu Museo para unha pequena cidade por encargo da publicación americana Architectural Record, nos debuxos que coñecemos daquel proxecto nunca construído, a arquitectura non está e só queda a súa silueta, coma se fose roubada. Todo comezou co collage que Mies elaboraría en 1938 para un dos seus soados proxectos de Casas con patio, nel a arquitectura trázase desmaterializada pero precisa, cada liña define o contorno dun elemento constructivo; acoutando o espazo como un paréntesis aparecen unha estatua de Maillol e un lenzo de Kandinsky que coa súa fidelidade fotográfica completan a recreación daquel lugar doméstico. Un ano máis tarde, Mies representa o interior da Casa Stanley Resor cunha técnica parecida pero adoito e teito xa non están debuxados. A superposición da imaxe dunha sorte de cómoda de madeira á fotografía de Bunte Mahlzeit, a obra de Paul Klee de 1928, é a que xera a ilusión da perspectiva sen necesidade das liñas fuxidas do pavimento, de fondo, a paisaxe de Wyoming evidencia o límite da arquitectura. Pero é no proxecto do Museo para unha pequena cidade onde o arquitecto alemán converte unha técnica de representación no soporte conceptual do proxecto. Nel, a arquitectura foi subtraída e xa só quedan as pezas expostas que configuran o espazo ao superponerse á paisaxe que dá fondo ao debuxo, apenas queda a pegada dos alicerces impresa como un recorte no telón de reflexos e auga que pecha a escena. O marco desapareceu, só queda a obra, neste caso, as dúas esculturas de Maillol e o Guernica de Picasso xa non son parte da representación do espazo senón a súa propia construción.

As pezas expostas desprovistas da súa envoltura constructiva definen por si mesmas a escala e as relacións espaciais, Mies parece querer dicir que a arquitectura podería chegar a desaparecer e que serían as obras as que atestigüen o valor do espazo. Coma se este proxecto fose o negativo da obra de Sophie Rúa, nesta ocasión os términos invístense e é a arquitectura a que se configura a través da súa ausencia, dando a entender que para que exista un museo quizá esta non sexa do todo necesaria.

Mies van der Rohe, Proyecto de Museo para una pequeña ciudad, 1942
Mies van der Rohe, Proxecto de Museo para unha pequeña cidade, 1942

María González-Juanjo López de la Cruz
arquitectos e docentes
Sevilla, outubro 2015

Nota: Da arquitectura ao museo. Ausencias, é a primeira de tres partes dun texto publicado originalmente no nº6 da revista de arte contemporánea A raia verde en abril de 2013, titulado Da arquitectura ao museo. Ausencias, cofres e pegadas.

Arquivado en: faro, María González - Juanjo López de la Cruz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,