Arquitectura moderna sen movemento moderno | Aldo G. Facho Dede

Arquitectura moderna sen movemento moderno. O caso do Perú.

Dialogando co arquitecto Ricardo Cárdenas dei forma ao concepto de que no Perú desenvolveuse a Arquitectura Moderna sen Movemento Moderno. Isto soa de primeira lida canto menos incoherente, ¿como é posible desvincular a arquitectura do movemento que lle dá sustento?, nas liñas que a continuación comparto intentarei esbozar esta hipótese.

Aínda que temos sempre vinculada a Arquitectura Moderna ao Movemento Moderno, considero importante revisar o xerme específico de cada un. O Movemento Moderno xorde en Europa como consecuencia dunha sumatoria de procesos -sociais, filosóficos, tecnolóxicos, económicos e estéticos- que evidenciaron a caducidade do sistema proyectual ata entón vixente.

Di Benévolo :

…/as condicións técnicas, económicas e sociais das que depende o traballo dos arquitectos han evolucionado aínda máis rápidamente, abrindo un novo e máis grave contraste entre as transformacións en curso e os modelos culturais utilizados para controlalas.

Neste sentido podemos entendelo como unha reacción á vertiginosa evolución que viñan dándose nas distintas manifestacións humanas, todas estas vinculadas aos importantes cambios da sociedade europea. Aínda que o término vai estar generalmente asociado á arquitectura, non podemos falar dun Movemento Moderno sen referirnos a estes procesos.

O Deutscher Werkbund e a Bauhaus

A diferenza de manifestacións como o Purismo de Jeanertte e Ozenfant ou o Futurismo de Marinetti, o Movemento Moderno non nace rotulado, senón van ser os críticos da arquitectura os que van crear o termo. A criterio de diversos estudosos a súa orixe está na Alemaña de inicio de século:

“Dende 1900 Alemaña áchase no centro da cultura arquitectónica europea /… / a falta relativa de antecedentes permitiu constituír unha minoría aberta e progresista de técnicos en economía, de políticos e de artistas situados en posición non polémica contra os poderes establecidos, senón en condición de ocupar algúns postos directivos da sociedade en curso de transformación; /… / Alemaña atrae aos mellores enxeñeiros de toda Europa: Van de Velde de Bélxica, Olbrich de Austria, e mesmo durante certo tempo, Wright de América. ”

(Benévolo 1994)

A organización Alemá máis importante da post-guerra é o Deutscher Werkbund, fundado en 1907 por un grupo de artistas e críticos, asociados con algúns produtores.

“A finalidade do Werkbund -di o seu estatuto- é ennobrecer o traballo artesán, relacionándoo coa arte e coa industria. A asociación quere seleccionar o mellor da arte, da industria, da artesanía e das forzas manuais activas; quere reunir os esforzos e as tendencias cara ao traballo de calidade; é o lugar de converxencia para todos aqueles que son capaces e desexan producir unha obra de calidade”

(Pevsner 1972)

No Werkbund madura, entre 1907 e 1914, a nova xeración de arquitectos alemáns: Gropius, Cereal van der Rohe, Taut. Podemos afirmar que a Bauhaus se xera no seo desta institución.

Unha nova arquitectura

Neste contexto, unha arquitectura baseada no “tipo”, é dicir en tipoloxías estéticas, construtivas e funcionais pre-concibidas e catalogadas, perdía vixencia nun contexto de vertixinoso cambio e evolución social e tecnolóxica. A fundamental influencia das Vangardas artísticas e o reenfoque do proceso de deseño dende o tecnolóxico, funcional e construtivo van fundamentar este novo sistema proyectual que coñecemos como Arquitectura Moderna. O “rigor construtivo” (Piñon 2006) substitúe o “tipo” e a lectura abstracta dos elementos que constitúen a arquitectura permite unha infinidade de solucións fundadas nos seus condicionantes específicas.

O Ambiente, o home e a tecnoloxía convértense en protagonistas desta nova arquitectura.

Estación de “Desamparados” – Javier Marquina 1912

Perú nos inicios do S.XX

Pretender analizar a nosa historia a partir da europea é obviar a nosa capacidade de existir. A inicios do S.XX o Perú estábase a recuperar da guerra do Pacífico na que perdeu case a totalidade da súa capacidade produtiva e parte importante dos seus recursos de explotación. Durante o goberno de Piérola (1895-1899) preténdese renovar a cidade de Lima abrindo grandes avenidas onde tiñan rúas coloniais, neste proceso proxéctanse tamén edificios públicos e privados que abrazarán a estética neoclásica en vez da ata entón republicana. Nesta busca dunha imaxe de cidade que represente a esta relativamente nova sociedade aparece da man dun arquitecto polaco -Ricardo Jaxa Malachowski- un estilo que busca dotar dunha linguaxe “peruana” o neoclásico europeo: o Neo-colonial ou Neo-peruano (1921).

Palacio Arzobispal en Lima – R. Malachowski 1921

A arquitectura das décadas seguintes vai ir nesta busca, aparecendo diferentes combinacións de elementos ornamentais pre-hispánicos e hispánicos sobre bases académicas, mentres que na Escola de Enxeñeiros se seguía ensinando co sistema Beaux Arts francés.

Neste contexto de promiscuidade estética e desorientación académica, xorde un personaxe pouco revisado pero de vital importancia para a evolución da nosa arquitectura: “Cartucho” Miro Quesada. Formado no Perú pero sobre todo auto-didacta resume os seus pensamentos no libro “Espacio en el Tiempo” (1945), no que fundamenta a necesidade de reorientar a arquitectura local no pensamento Moderno. Entende o “universal” como o Ambiente e o Home, de aquí a posibilidade de ser global e específico á vez. Os matices locais aparecen como a resposta a cada situación particular nutridos de historia, pero non a xeito de ornamentos, senón como análise da experiencia.

Unidade Veciñal “Matute” 1952

Os novos estudantes de arquitectura da Escola de Enxeñeiros (1940-1945) abrazan este libro como o fundamento da arquitectura que consideran é vixente coa súa sociedade. A Agrupación Espacio fúndase co obxectivo de difundir e consolidar esta arquitectura e consegue en poucos anos revolucionar o oficio e ensino local.

Entón temos unha Arquitectura Moderna sen un Movemento Moderno. Van pasar case corenta anos dende a experiencia europea para que a sociedade peruana re-signifique esta arquitectura e vexa nela o camiño a desenvolver unha arquitectura independente de procesos e estéticas foráneas.

Casa D’Onofrio 1949

Logo desta profunda análise que resumín, puiden comprender a evolución de arquitectos como Córdova, Williams, Agurto, Wakeham, entre outros. Ao principio cuestioneilles a súa “involución” en estéticas menos “puras” que os seus primeiros proxectos modernos, cheguei a descartar proxectos por consideralos marxinais á modernidade. Estaba equivocado, restrinxira o universal a certas pautas estéticas e obviara o desenvolvemento da súa arquitectura dende unha profunda análise do Ambiente e o Home. As casas produto da investigación con ladrillo e tipoloxías costeiras de Córdova son máis lexítimas na súa Modernidade que o austero Clube Internacional de Tiro Nº14 “Arequipa” o la misma Escuela Naval.

Reoriento con isto a miña mirada a ao arquitectura Peruana e en xeral á arquitectura, substituíndo esa primeiro mirada de “catálogo” por outra moito máis aguda e aberta.

Clube Internacional de Tiro Nº14 “Arequipa” 1946

Aldo G. Facho Dede · Arquitecto Autor do Blogue Habitar: Ambiente+Arquitectura+Ciudad

Lima · outubro 2012

Nota: Artigo orixinalmente publicado o 22/03/2010 e actualizado o 24/10/2012

Bibliografía:

– N. Pevsner “Pioneros del diseño moderno: de William Morris a Walter Gropius”. (1936) Ediciones Infinito, Buenos Aires 1972.

– L. Benévolo “Historia de la Arquitectura Moderna”. 7º Edición. Editora Gustavo Pili S.A. Barcelona, España 1994.

– L. Miro Quesada “Espacio en el Tiempo”. Compañía de Impresiones y Publicidad. Lima – Perú 1945.

– H. Piñon, “Teoría del Proyecto”. Edicions UPC – ETSAB. Barcelona, España – 2006.

Arquitecto-urbanista, docente-investigador, convencido de que nuestro país necesita desarrollar sus ciudades en base a modelos de planificación urbana estratégicos y adaptativos, que partan desde las personas y el ambiente, y que busquen la multiplicación del bienestar y su equitativa distribución.

Arquitecto-Urbanista por la Universidad Nacional de Ingeniería (UNI-FAUA), título homologado en Argentina. Magister en Desarrollo Sustentable por la Universidad de Lanús (UNLA-FLACAM, Argentina). Estudios de Doctorado en la Universidad Politécnica de Cataluña (España). Experiencia profesional en Urbanismo, Planificación Urbana y Arquitectura, desarrollada en las ciudades de Lima-Perú, La Plata-Argentina y Barcelona-España. Ha participado en el desarrollo de proyectos y consultorías para Perú, Argentina, España, México y Brasil. Ha ganado concursos de arquitectura y diseño urbano en Perú y Argentina. Es docente del área de Urbanismo de la USAT y miembro del Consejo Consultivo de la Escuela de Arquitectura de la UDEP. Es socio de FDARQ Urbanismo + Arquitectura y editor del blog HABITAR

follow me

Arquivado en: Aldo G. Facho Dede, faro

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,