Tras as pegadas de Saarinen | Miguel Ángel Díaz Camacho

Mon Oncle (1958). Director: Jacques Tati

Eero Saarinen dedicou unha moi pequena parte da súa carreira ao tema da vivenda, de feito, só construíu dous. En palabras dun dos estudosos máis importantes da súa obra, Antonio Román Asensio: “o deseño da casa unifamiliar simplemente non encaixaba co exercicio da profesión tal e como o entendía Saarinen”1. A pesar deste aparente desinterese polo tema, este arquitecto estadounidense de orixe finlandesa realizou unha das declaracións máis sorprendentes que se coñecen sobre a casa, ao afirmar -nada máis e nada menos- que a casa NON é arquitectura:

“The house isn’t really architecture. I think it’s been too much overblown and much too important. Let’s sort of relate this to other things. Now we know that the family is not as strong as [it] used to be. It’s not as strong as an educational element. The education that children got through the family was much greater in earlier days than [it] is today. Yet the house as a piece of architecture has become terribly important. It really wasn’t until the Victorian times…But lots of civilizations have lived with the house being an unimportant part, an anonymous part of architecture”2.

¿Que pode esconderse detrás desta sorprendente afirmación? ¿A casa NON é arquitectura?

Saarinen identifica o verdadeiro valor da casa no conxunto de relacións entre seres humanos que alí se convocan, as sinerxías entre estas e a propia paisaxe ou o compoñente formativo que toda experiencia de vida supón para os habitantes. Neste sentido, cultivar tomates, cociñar con lume ou convivir cos avós, por exemplo, son accións que puidesen concentrar máis “arquitectura” que un salón a dobre altura ou varias unidades de piar de aceiro ou formigón. Fronte á imaxe da casa “escenario” e o habitante “actor” que desempeña un papel deseñado con anterioridade3, interesa aquí a idea do habitar “despregado” sobre o territorio e o tempo, a casa como xeografía sobre a cal os habitantes exercen como verdadeiros autores da súa cotianidade. “A importancia da arquitectura non é outra que a do ambiente que crea. E un ambiente é conformador de condutas”, escribía Alejandro de la Sota ao referirse ao Pavillón de Barcelona de Cereal van de Rohe4. Cabe preguntarse entón se, como dicía Heiddeger, non teriamos que definir primeiro un modo de habitar para establecer despois como se habería de construír. Pola contra, córrese o perigo da impostura da propia experiencia habitacional, cuestión fabulosamente reflectida por Jacques Tati en Mon Oncle5, película na que os Arpel “sobreviven” nun cómico esperpento pola graza “moderna” da súa casa-máquina (por suposto, o fillo dos Arpel adora o desordenado vitalismo do seu tío).

“A casa non é arquitectura”. A frase pesa como unha lousa, un non sabe moi ben que facer con ela. Posiblemente trátase dunha provocación moi propia do contexto: os anos 50 e os congresos do Team 10 supoñen unha profunda revisión sobre o paradigma moderno do habitar, unha reacción á intoxicación de vilas burguesas despregadas polo Estilo Internacional e a súa interpretación (tan só parcial) dos dogmas do Movemento Moderno6. Sen ánimo de emendar a Saarinen, posiblemente sexa máis razoable expresar: “Arquitectura non é SÓ a casa”, deixando en branco a páxina sobre a que cada cual debe establecer as súas relacións e intereses, despregar a súa idea concreta do que significa habitar. En palabras de Oíza:

“Se pos o peso no habitar, todos os instrumentos te parecen útiles, pero se o peso o pos no propio instrumento, pois resulta que non sabes habitar porque o instrumento decae cada día”7.

Miguel Ángel Díaz Camacho. Doutor Arquitecto

Madrid. febreiro 2014

Notas:

1 Antonio Román Asensio, Eero Saarinen: an architecture of multiplicity, New York, Princeton Architectural Press, 2003.

2 Ibídem. Declaración grabada nunha entrevista de 1958 realizada polo arquitecto John Peter.

3 O arquitecto belga Henry van de Velde (1863-1957) deseñaba non so o mobiliario das suas obras, tamén o vestiario, as vaixelas e hasata os complementos máis pequenos que comporían a escena do habitar.

4 Alejandro de la Sota, revista Arquitectura nº261, julio-agosto 1986.

5 Mon Oncle, Jacques Tati, París (1957).

6 O Congreso CIAM 10, celebrado en Dubrovnik en 1956 dedicouse aos “Problemas do hábitat humano”, e viño a constatar a crise definitiva desta institución (moderna) como consecuencia da contestación radical aos mestres por parte dos membros máis novos (Bakema, Van Eyck, Alison e Peter Smithson) agrupados na organización paralela “Team 10”.

7 Francisco Javier Sáenz de Oíza, entrevista con Vicente Patón e Pierluigi Cattermole, revista ON nº68 (1986).

Miguel Ángel Díaz Camacho

Doctor en Arquitectura, Decano de la Facultad de Tecnología y Ciencia UCJC. Presidente de la Asociación Sostenibilidad y Arquitectura,  perteneciente al Consejo Superior de los Colegios de Arquitectos de España. Director de MADC Arquitectos, estudio profesional con premios en concursos nacionales e internacionales, en la actualidad desarrolla proyectos en España y Noruega. Escritor y crítico de arquitectura, es autor de los libros “Párrafos de Arquitectura. Core(oh)grafías” (2016) y “Arquitectura y Cambio Climático” (2018).

follow me

Arquivado en: faro, Miguel Ángel Díaz Camacho

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,