Todo ten un comezo | Jorge Meijide

La cabaña primitiva, Marc-Antoine Laugier, 1755.
Architecture comes from The Making of a Room, Louis I. Kahn, 1971.

Todo ten un comezo

A arquitectura comporta o habitar e o habitar comporta, inexcusablemente, ao habitante. Sen este podemos falar de escultura, de certas instalacións artísticas ou de xogos formais, todos eles de indiscutible valor propositivo, pero difícilmente podemos falar de arquitectura na súa máis ampla e extensa expresión. Este habitar conlleva un uso básico, o uso do espazo, o uso dun espazo. Un uso asociado a miúdo unha ou varias funcións específicas ou a outro máis indeterminado ou cambiante; usos á fin e ao cabo.

Desde a inicial cabana primitiva ata a tumba, pasando polo templo, a casa, a fábrica ou o museo, as distintas funcións ou usos que a arquitectura percorreu na súa historia enriquecérona e completado e especializado. Como os picos dos pinzones de Darwin, o tempo, a experiencia e a experimentación, evolución a final de contas, han decantado algunhas, moitas, solucións arquitectónicas, outras en cambio son carne de canón dunha continua e imparable evolución que ás veces se torna en re-volución. A vivenda é unha delas.

Tan cambiante como conservadora, a vivenda sufriu múltiples cambios ao longo da súa historia, algúns moi necesarios debidos ás novas condicións sociais e económicas, como os impulsados pola revolución industrial, e outros debidos ao estancamento herdado e ás novas vanguardias do século XX, como os xurdidos ao amparo do Movemento Moderno, tantas veces resucitado como enterrado. A vivenda é o paradigma do habitar.

Habítase o espazo, o espazo ocupado e por redución á súa “partícula elemental”, habítanse as estancias, as habitacións. Dicía Kahn, como me gusta recordar, que a arquitectura comeza coa habitación, ou máis ben facendo -construíndo- unha habitación. A habitación debe estar pois definida, construída. Debe ser espazo contido e, como no coñecido debuxo de Kahn, con habitantes usándoa, habitándoa. No seu boceto de 1971 aparecen debuxadas dúas persoas sentadas, falando fronte a fronte á beira dunha gran fiestra –a luz– cun fogar acendido –o lume– baixo unha cúpula nervada –a estrutura-. Temos pois na habitación a luz, que define o espazo e axuda a percibilo -Kahn dicía que “unha habitación sen luz natural non é unha habitación”- e luz a través dunha fiestra, unha gran fiestra, un oco que establece tanto a diferenza como a relación entre interior e exterior, separando máis que unindo un do outro. Temos tamén o lume, que ofrece a comodidade da habitabilidad, elemento primitivo en torno ao que reunirse e que nos retrotrae á imaxe dunha cabana primigenia construída para acubillar unha comunidade e protexer o necesario e preciar lume. E para rematar contamos cunha estrutura, que constrúe o espazo material e conteno no seu interior, e que mellor para iso que o espazo contido baixo unha cúpula, epítome do espazo central.

Kahn elixe con coidado as súas imaxes e as súas palabras, todos os elementos básicos da arquitectura quedan representados no debuxo. Sobre el escribe a modo de título a lapidaria e coñecida frase: “Architecture comes from The Making of a Room”, deixando claro o seu ideario, basta con percorrer a súa arquitectura para confirmalo. Pero Kahn tamén escribe outras cousas no mesmo, baixo o debuxo, e separando intencionadamente a palabra habitación da seguinte liña, escribe: “The Room is The Place of the mind”, a habitación é o lugar da mente. Si arriba Kahn inícianos a orixe da arquitectura na habitación, abaixo relaciónanos esta con o home. A mente do habitante ten tamén o seu aloxamento na estancia. A habitación require, necesita, a vida do habitante, pero tamén necesita da percepción deste cara a ela. A estancia convértese así tamén nunha construción para a mente, sendo esta a que non só a habita senón tamén a que a significa. A relación bidireccional enriquece a ambos.

Dous séculos antes, a mediados do XVIII, en 1752 -o mesmo ano no que Benjamin Franklin realiza o seu famoso experimento con cométaa e a chave descubrindo a natureza da electricidade nos raios e abrindo así un incipiente camiño cara á luz artificial; non en balde estamos no Século das Luces que, á luz clarificadora da razón, iluminará as escuridades nas que a humanidade caería nos séculos anteriores- Marc-Antoine Laugier, o abate Laugier, publica o seu coñecido “Essai sur l’architecture”. No ensaio o jesuita -máis tarde benedictino- establece a orixe da arquitectura nunha bucólica, pastoral e idílica cabana primitiva -o gravado non parece ata 1775 na segunda edición- xurdida en base á razón. O texto convértese enseguida na teoría arquitectónica da Ilustración no que, a diferenza de Vitruvio, e outros tratadistas clásicos, establécese unha relación cos principios naturais no canto da imitación de modelos.

Na cabana primitiva de Laugier estrutura e construción fúndense, se con-funden no medio dun sistema racional de alicerces, vigas e cuberta, correspondentes a columnas, entablamento e frontón -estrutura clásica onde as acha- todo pasado polo tamiz do debuxo naturalista no que os elementos constructivos son troncos e ramas de árbore. O resto, muros, portas ou fiestras, necesarios para a habitabilidad, quedan descartados do modelo orixinal por innecesarios. Son innecesarios porque o son na arquitectura do templo. A cabana así mostrada, limpa de accesorios mostra a verdade pura da arquitectura. O templo.

A arquitectura orixinal, definida así pola súa cabana primitiva é, nin máis nin menos, que a casa, a morada, a habitación dun deus. Cal si non pode ser a orixe da arquitectura? Segundo o abate, cal máis nobre e máis lóxico para os antigos primitivos que a casa dun deus. O home, a humanidade enteira, agora iluminada polo pensamento lóxico-racional, atopa a orixe da súa morada na deshabitada, ou desposuída, desalojada, estancia dun deus. O home xa non precisa dos deuses, ocupa o lugar destes e habítao. Do templo á casa.

Kahn e Laugier únense no ideal do concepto de morada. A casa da mente e a casa dun deus. Pero ambos saben tamén que é a casa do home e que nelas se ha de vivir xa que a arquitectura comporta o habitar, e o habitar comporta, inexcusablemente, ao habitante, e porque sen este non existe aquela.

jorge meijide . arquitecto

a coruña. maio de 2013

Arquitecto por la ETSA de A Coruña desde 1991. Colabora en el estudio de Juan Navarro Baldeweg entre 1991 y 1992. Máster de proyectos integrados por la fundación camuñas, madrid 1992. A la vuelta A Coruña se incorpora al estudio de su padre, Carlos E. Meijide Calvo con el que trabaja hasta 2001. Desde 2004 hasta 2009 colabora con los arquitectos Patricia de Marichalar y Fernando Martínez. En el año 2009 forma, junto con Patricia de Marichalar meijidedemarichalar arquitectos.

Desde 2014 trabaja en solitario colaborando con estudios y arquitectos amigos. Es profesor de proyectos arquitectónicos en la Escuela Técnica superior de Arquitectura de A Coruña desde 1997; es tutor de proyecto fin de carrera y ha sido presidente del tribunal de PFC. Colabora con blogs y publicaciones de arquitectura.

follow me

Arquivado en: artigos, Jorge Meijide

Tags: , , , , , , , , , , , , ,