Promesas incumpridas e escuras transparencias | José Ramón Hernández Correa

Fai unhas semanas un amable lector anónimo deixou un comentario a unha entrada, “O concepto moderno do espazo arquitectónico”. O comentario era tan breve que o copio íntegro:

“¡Moi interesante! ¿E a continuación?”

¿Que continuación? Eu non tiña conciencia de que tivese que haber ningunha continuación. Relín aquela vella entrada (do sete de decembro de dous mil once) e vin dúas cousas terribles.

A primeira, con horror e vergonza:

Efectivamente, prometera (si subía postos no ranking) continuala con outra na que desenvolvería os conceptos de espazo literal e espazo fenomenolóxico e, como vulgar político, había incumplido absoluta e completamente a miña promesa (porque subín postos, que logo baixei con fartura, seguramente por mentiroso).

A segunda vina con pasmo e desorientación:

Que narices son o espazo literal e o espazo fenomenolóxico? En que estaría pensando eu cando escribín iso? Non teño a menor idea. Tiven que ter unha sorte de inspiración (provocada probablemente pola inxesta desaforada de alcohol etílico ou pola lectura -non menos desaforada- dalgún pepino sobre crítica e teoría da arquitectura) e debéulleme de ocorrer algo nese momento, se cadra ata interesante. Pero, lamentablemente, non sé que puido ser.

O que si sei é que si enfrontaba o literal ao fenomenológico tíveno que facer obligatoriamente á luz do famoso artigo de Colin Rowe (e Robert Slutzky, que sempre se nos esquece a todos) titulado en castelán “Transparencia: literal e fenomenal”, do libro de artigos Manierismo e arquitectura moderna e outros ensaios.

Ao meu xuízo, esa tradución de phenomenal por fenomenal é pouco afortunada. Faime risa. É coma se lese “Transparencia: literal e estupenda”. Por iso, prefiro dicir “fenomenolóxica”).

Resumindo muchísimo aquel artigo, un claro exemplo da transparencia literal é o edificio da Bauhaus, en Dessau, de Walter Gropius,

Edificio da Bauhaus, en Dessau, de Walter Gropius | arquitectamoslocos.blogspot.com.es

e un claro exemplo de transparencia fenomenológica é a Vila Stein, en Garches, de Le Corbusier.

Villa Stein-de-Monzie, Les Terrasses, Garches (Vaucresson), France, 1926
Villa Stein-de-Monzie, Les Terrasses, Garches (Vaucresson), France, 1926

No primeiro caso, a transparencia do vidro mostra directamente a organización interior do espazo. A cuestión é moito máis complexa do que aquí insinúo, pero deixémolo en que esa transparencia literal mostra sen sorpresas o interior, que é algo digamos que nítido e fácil de comprender (perdón pola groseira simplificación e a esaxeración).

Pola contra, a transparencia fenomenológica non é a directa do material que deixa pasar a luz e as imaxes, senón, digamos, a transparencia das relacións, dos actos, das organizacións. É, por tanto, máis escura, máis contraditoria.

A transparencia non “real” pero si “efectiva” da casa de Lle Corbusier prodúcese polos diversos diafragmas exteriores e interiores. A fachada dianteira, tensa como un lenzo, cos seus tres saíntes, e a traseira, co baleiro da terraza, o peto da escaleira exterior, etc, producen unha complexidade de capas, de macizos e baleiros, que suxiren unha certa secuenciación do espazo; pero no interior os tabiques se curvan inesperadamente e producen novas relacións de profundidade e interacción entre aquelas capas virtuais de transparencia.

Villa Stein-de-Monzie, Les Terrasses, Garches (Vaucresson), France, 1926
Villa Stein-de-Monzie, Les Terrasses, Garches (Vaucresson), France, 1926

“Secuenciación do espazo”. “Capas virtuais de transparencia”. Pois si que estou estupendo hoxe. Non me gusta o palabrerío e non quero seguir patinando semántica e léxicamente entre conceptos escurridizos. Deixémolo aí.

Ademais de falar desta transparencia de planos verticais, poderiamos falar tamén da dos horizontais.

Fagamos algo tan fácil como debuxar as sucesivas plantas en papel vexetal (é broma, o papel vexetal non existe) e superpongámoslas.

A casa de Le Corbusier sorpréndenos con distribucións espaciais imprevistas, e en nada coincidentes. Pero a Bauhaus, moito máis ordenada e nese sentido máis previsible, tamén mostra certa riqueza de xogos nesas transparencias horizontais co só feito de construír unha das ás de conexión só en planta baixa e outra só en planta alta.

Gropius, Bauhaus Dessau
Gropius, Bauhaus Dessau

Vale: Fun á fonte de onde tomei os conceptos “literal” e “fenomenológico” para enfrontalos, pero sigo sen saber que quixen dicir con eses conceptos aplicados ao espazo.

Vexo que naquela vella entrada xa o dicía dalgunha forma, e agora repetireino con outras palabras:

Entendo que o “espazo literal” viría ser o que nos é dado, ou o que está construído e definido. É dicir, o espazo dos puntos x,e,z, o espazo xeométrico, euclídeo, externo a nós. É o espazo previo á nosa estancia nel. Eu diría que é o espazo sen xente, o espazo orfo de nós. O espazo morto. O espazo constante e entendible racionalmente.

Con todo, no momento no que o habitamos poñémonos (que egoístas) como centro e referencia de todo, e ese espazo se curva virtualmente cara a nós, e vive, e faise dinámico porque nos imos movendo e el vaise adaptando ao noso paso e ao noso cambio de perspectiva, e aínda que non nos movamos imos aprendendo e aprehendiendo no tempo e co tempo. (Como na transparencia fenomenológica, as relacións do espazo fanse variables e inesperadas, e fórmanse e modifican sobre a marcha).

E, se non hai un único habitante dese espazo, senón varios, este multiplícase para cada un, se desvive en xiros e contorsiones para satisfacer a experiencia de todos e cada un dos seus habitantes, e para crear as relacións espaciais entre uns e outros e entre cada un e o todo. É dicir, é un espazo que responde os fenómenos que ocorren nel: un espazo fenomenológico.

Podemos dicir que o espazo literal é o espazo que é, mentres que o espazo fenomenológico é o espazo que ocorre.

Por suposto que isto pasa con calquera espazo, con calquera edificio de calquera época. Pero, seguindo a liña daquela entrada, eu diría que se todo edificio do pasado, desde unha catedral románica a un palacio renacentista, está quieto e morto ata que o revivimos coa nosa presenza, o espazo moderno, desde o barroco, xa non se está quieto nin morto, esperando que o resucitemos, senón que se curva en si mesmo. (Enténdase isto como se queira. Digamos que os seus partes teñen relacións máis abertas e cambiantes, máis “vivas”).

Non sei moi ben o que quixen dicir entón nin o que trato de dicir agora. Valga, como chuleta provisional para aprobar polos pelos o exame da espacialidad moderna, que a arquitectura moderna é (debe ser) unha arquitectura de relacións non jerarquizadas rígidamente, senón organizadas ao redor da propia experiencia do espazo. (Para que me meterei nestas leas).

José Ramón Hernández Correa
Doctor Arquitecto y autor de Arquitectamos locos?
Toledo · mayo 2013

Nota: Dedicado ao lector Anónimo que me fixo o comentario que digo, e por extensión a todos os lectores anónimos do meu blog. (Agradézolles moitísimo a todos, e moi especialmente aos que fan algún comentario).

Arquivado en: artigos, José Ramón Hernández Correa

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,