Paradoxas dun gran premio | Martin Marcos

O Gran Premio de Arquitectura 2012 outorgado por FADEA (Federación Arxentina de Entidades de Arquitectos) e ARQ (prestixioso suplemento de arquitectura do diario Clarín) foi para cásaa Porto Roldán, dos Arqs. Gerardo Cabaleiro e Maite Fernández. Selección que implico un percorrido por todo o país buscando as obras máis significativas dos últimos cinco anos en cada unha das nosas rexións. Un gran esforzo que debe ser enfatizado como moi positivo.

Lonxe de poñer en dúbida a calidade profesional do estudo Cabaleiro-Fernandez, destacados arquitectos rosarinos a quen admiro e respecto –talvez máis por outras obras que por este premio-; si parece necesario sinalar algunhas cuestións paradojales ao redor desta elección e que talvez nos permitan reflexionar e encarar urxentes desafíos.

Casa Puerto Roldán, dos Arqs. Gerardo Caballero e Maite Fernández

Aínda que existen categorías, premios e menciones, un Gran Premio é un símbolo, un “primus inter pares”, unha mensaxe-síntese da arquitectura arxentina ao resto da sociedade sobre o estado da arte no noso campo. Unha oportunidade para sinalar as nosas aspiracións e o que entendemos correcto e destacable como disciplina.

Expoñer e dar a coñecer este Gran Premio na FADU UBA, lugar onde se forman miles de estudantes de arquitectura, é ademais unha mensaxe a eles. Un paradigma a seguir polos nosos mozos.

É aquí onde xorde o meu maior perplejidad: Que o modelo a destacar por sobre o resto dos premiados sexa a casa individual dentro dun barrio pechado nos arredores da cidade non parece a mellor das recomendaciones para quen se están formando, nin para a sociedade en xeral. Porque mais alá de resaltar o metafórico e o políticamente correcto que significa hoxe a austeridad formal e constructiva (neste caso, por momentos case unha impostura); sabemos que esta tipología conlleva un modelo territorial irracional e que a cidade estendida de baixa densidad provoca un impacto ambiental e social negativo. Hoxe a enorme maioría do mundo académico e científico internacional comparte que a compacidad no ámbito urbano é o correcto, xa que expresa a idea de proximidade dos compoñentes que conforman a cidade. A compacidad, xa que logo, é un dos factores que facilitan o encontro, a comunicación e o intercambio que son, como se sabe, a esencia da vida en comunidade, potenciando así a probabilidade de contactos e con iso  as relacións entre os protagonistas do sistema urbano. Son o seu antítesis: As distancias, a dispersión e segregación do urbanismo estendido e difuso. Por iso a casa individual exenta -mal que nos pese aos arquitectos- deveu no tipo de vivenda menos eficiente ambientalmente, a que máis enerxía, terra e auga consome. Ademais, a súa dependencia do automóbil implica altos gastos en combustibles fósiles e emisións de CO2 que agravan o calentamiento global. Para rematar e no noso caso particular, este uso do chan resulta un verdadeiro despilfarro do territorio máis rico e produtivo do planeta en momentos en que a obtención de alimentos é vital para a humanidade. ¿Non debería un Gran Premio de Arquitectura dar conta destas cuestións? ¿Non son estes algúns dos desafíos perentorios na formación dos nosos miles de estudantes de arquitectura?

É rechamante ademais que esta casa sexa parte dun barrio privado nos arredores de Rosario, xa que Rosario foi a primeira cidade do país en debater públicamente e prohibir novas urbanizacións pechadas na súa periferia. Privilexiar o valor social e estratéxico do chan por sobre a especulación e a fragmentación son  fundamentos desta Lei sancionada a principios de 2011.

Casa Puerto Roldán, dos Arqs. Gerardo Caballero e Maite Fernández

Tamén é paradoxal que nun país crecendo –segundo datos oficiais- a taxas próximas ao 9% anual que o Gran Premio Nacional ARQ sexa para unha pequena vivenda nos suburbios dunha cidade. Non se malinterprete, é razoable que na categoría “casas” gañe unha casa, e Cásaa Porto Roldán é unha casa correcta – aínda que orientar os dormitorios ao oeste non parece o máis eficiente para os tórridos veráns santafecinos (¿percibiría o Xurado este “detalle”?)-; pero ao ser a obra a destacar dentro de toda a produción nacional dos últimos cinco anos, que ademais representará á Arxentina na próxima Bienal de Venecia, pon en evidencia síntomas de algo que é necesario abordar.

Planta da Casa Puerto Roldán, dos Arqs. Gerardo Caballero e Maite Fernández

Cabo preguntarse: Onde están e quen producen os grandes equipamientos públicos e privados dun país con semellantes niveis de expansión? Existen? Onde están? Porque non premiar entón algunha das miles de vivendas de interese social, os centos de escolas e hospitais, os museos, as bibliotecas, o espazo público, os parques, as fábricas, hoteis, laboratorios e os centros de innovación? A súa calidade arquitectónica e constructiva resiste unha análise seria? A obra publica arxentina é “mostrable”? Máis dunha cousa non pecha e creo que a esta altura todos dámosnos/dámonos conta da encrucillada que temos diante e o risco de encriptarnos en cofradías e “discusións para entendidos”.  Por iso unha axenda e un posicionamiento institucional da arquitectura arxentina non deberían obviar estas cuestións nin soslayarlas, hai que poñelas sobre a mesa porque elas son decisivas para o noso futuro como colectivo profesional. ¿Non será tempo de revisar os modelos de relación co sector público e privado, tendo en conta que os tradicionais concursos de arquitectura non parecen ser xa a única ferramenta idónea? ¿Poderemos conxugar continuidade e innovación na nosa cultura e práctica disciplinar?

Casa Puerto Roldán, dos Arqs. Gerardo Caballero e Maite Fernández

Non creo nas casualidades pero, por exemplo, o último Gran Premio da Arquitectura Española foi para un moi interesante edificio urbano de 131 vivendas protexidas –de interese social- en Mieres, Asturias.  Non deberiamos, entre outras cousas, cambiar as nosas tradicións e facer que a primeira categoría dos nosos premios de arquitectura sexa para as institucións públicas, ou ben privilexiar a innovación na vivenda colectiva, a súa eficiencia energética e a súa capacidade de facer mellor cidade? Poderemos superar a nosa preferencia case excluínte polas casas como obxectos de culto e desexo? Sería unha mensaxe clara e contundente ao resto da sociedade, pero tamén cara ao interior da nosa disciplina, xa que implicaría comezar a revisar vellos modelos de práctica e produción arquitectónica que hoxe resultan cada vez máis estreitos e menos estratéxicos.

Desde a Grecia clásica as paradojas e as encrucilladas serviron para facernos pensar,  reflexionar, debater e cambiar. Oxalá podamos facernos cargo urgentemente, con intelixencia e serenidade, dos enormes desafíos que se lle suscitan á arquitectura arxentina.

Martin Marcos . architect.  profesor da FADU UBA
buenos aires. outubro, 2012

Martín Marcos

Docente de la Facultad de Arquitectura, Diseño y Urbanis­mo (UBA) y director del Museo de Arquitectura y Diseño de la Socie­dad Central de Arquitectos en Buenos Aires hasta 2018. Actualmente lleva la dirección del Museo Nacional de Arte Decorativo – MNAD, en el Palacio Errázuriz-Alvear. 

Arquivado en: faro, Martín Marcos

Tags: , , , , , , , , , , ,