A necesidade de mestres | Antonio S. Río Vázquez

Alejandro de la Sota | Fotografía: Xurxo Lobato
Alejandro de la Sota | Fotografía: Xurxo Lobato

A necesidade de mestres.
No vixésimo aniversario da morte de Alejandro da Sota.

No ano 1966 acode ao estudo de Alejandro da Sota o marqués de Alta Graza, presidente da Deputación ourensá e do consello da Caixa de Aforros provincial. O motivo da visita era o encargo dun gran complexo formativo e residencial para esa entidade, e quería que o proxectase aquel novo arquitecto de Pontevedra co que coincidira no Congreso Rexional Agrícola de 1944, agora asentado en Madrid cunha importante traxectoria ás súas costas. A presentación do proxecto, que nunca chegaría a facerse realidade, acompañouse de fotografías de construcións tradicionais tomadas na aldea de Balcaide, requiridas polo arquitecto a un dos colaboradores do estudo.

A vida dos mestres está chea de tentativas, de probas, de propostas sen materializar, son pegadas que marcan un percorrido, que parecen borradas pola choiva e que despois reaparecen noutros lugares, trazando unha traxectoria coherente e continua a pesar dos baleiros. Ao seu lado atopamos axudantes, colaboradores, discípulos atentos que se poden converter en novos mestres.

En 1976 Alejandro da Sota remata outro proxecto para Galicia, un encargo moi distinto do antes comentado. Trátase dunha vivenda nas proximidades da súa cidade natal. Todo é máis familiar: o lugar, os clientes, a escala, a arquitectura. Hai pouco mostrábase nun programa de televisión como unha casa amable, vivida. O baleiro aséptico transmitido por algúns paradigmas domésticos da modernidade tornábase aquí en fogar acolledor. Catro décadas despois da súa realización, non perdera a súa esencia orixinal. Da Sota, que escribira sobre a desaparición dos principais mestres do Movemento Moderno, sobre aquela grande e honrosa orfandade, reencontrábase con eles no proxecto: desde a interpretación gráfica da xénese da casa ata a súa maxistral construción integrando natureza e xeometría.

Nos mestres, teoría e práctica van da man. Apréndese do feito, pero tamén do ideado, do ensaiado, do rexeitado. Cando lembramos aos mestres da modernidade facémolo ademais porque traballaban en todas as escalas da arquitectura: do deseño á cidade, do poboado ao enrejado, do muro vello ao tubo novo.

No verán de 1986, despois de moito tempo sen acudir á cidade onde se creou a Escola de Arquitectura de Galicia, da Sota regresa á Coruña para impartir unha conferencia no curso Alternativas periféricas ao Movemento Moderno, organizado pola Universidade Internacional Menéndez Pelayo. É xa un mestre recoñecido e eloxiado, como queda patente na presentación que fan os introductores da conferencia. Á convocatoria, acoden antigos colaboradores do estudo, profesores e numerosos estudantes da nova escola galega, que anos despois poñerá o seu nome ao aula magna. No comezo da intervención fala da súa maneira de traballar, defendendo o valor que ten facer as cousas con sentido, navegar afastado das correntes, atravesando os pequenos temporais que poidan acontecer, procurando unha arquitectura simple e, sobre todo, razoable. E lembra que lle resulta máis grato falar aos alumnos que aos profesores pois aqueles teñen os oídos máis abertos. En 1991 volverá a cidade para inaugurar unha exposición sobre a súa obra. Xa non poderá facelo en 2002, cando unha nova mostra monográfica expóñase no museo proxectado polo seu antigo colaborador.

Os mestres crean escola. Non un mundo pechado, de aulas e exames, senón un universo aberto, onde discípulos, alumnos e seguidores recoñécense e reflíctense. Non hai un mestre sen unha escola onde resoen esas leccións sen horarios, transformadas en suxestións, en orientacións, en guías para unha aprendizaxe. E non deberían existir escolas sen mestres.

O 14 de febreiro de 1996, Alejandro da Sota falece en Madrid aos 82 anos. Sobre a mesa do estudo tiña o encargo da ampliación dunha das súas obras máis emblemáticas: el ximnasio Marabillas. Sucédense as mostras de homenaxe e recoñecemento de compañeiros e colaboradores. Entre elas, a do autor das fotos de Balcaide, quen destaca o seu próximo maxisterio,Los maestros crean escuela. No un mundo cerrado, de aulas y exámenes, sino un universo abierto, donde discípulos, alumnos y seguidores se reconocen y se reflejan. No hay un maestro sin una escuela donde resuenen esas lecciones sin horarios, transformadas en sugerencias, en orientaciones, en guías para un aprendizaje. Y no deberían existir escuelas sin maestros.

«onde a vida, a paixón pola arquitectura, a razón e a sensibilidade entrecrúzanse tanto e son tan difíciles de separar. Os que lle tratamos e fomos os seus alumnos sabemos do seu poder de sedución, difícil saber onde termina o home e onde empeza a obra. Quizais por iso o seu legado máis importante sexa precisamente a súa actitude ante a arquitectura. A súa ausencia deixa un baleiro. Penso que se encherá co estímulo do seu recordo».

Os mestres perduran, son atemporales. Os seus ensinos transcenden a súa propia existencia. Ignoran ao tempo en si mesmos, alleos a modas e tendencias, repensando cada opción tomada, volvendo á orixe de cada formulación, facendo do comezo, de sucesivos comezos, un baluarte creativo.

No ano 2006, despois dunha década de catalogación e dixitalización do arquivo do arquitecto, a Fundación Alejandro da Sota publicou o primeiro libro monográfico sobre unha das súas obras recompilando os planos, debuxos e fotografías que se conservaban, materiais en gran medida inéditos ata entón. A elección do poboado Fuencarral B respondía o desexo de mostrar un exemplo do patrimonio arquitectónico que podería estar en risco de demolición, lembrando as palabras do arquitecto acerca de

«protexer o patrimonio non con ordenanzas senón con sensibilidades».

A publicación incluíu tamén algúns fragmentos dunha conferencia contemporánea ao proxecto do poboado, impartida en Santiago de Compostela dentro do ciclo «A arquitectura e nós» e que comezaba dicindo que España era un país atrasado en arquitectura. Medio século despois, seguía tendo vixencia.

O legado dos mestres é un patrimonio colectivo. A súa conservación e divulgación é unha tarefa necesaria para que poida chegar a futuras xeracións. Aínda que as obras mutílense ou desaparezan quedaranos como herdanza os documentos de proxecto, os escritos, os debuxos, as imaxes… que nos permiten manter vivas os seus ensinos.

O 28 de xaneiro de 2016, defendeuse cun excelente resultado unha tese doutoral na Escola de Arquitectura da Universidade Politécnica de Valencia. Tratábase dunha completa análise sobre os criterios e estratexias cos que Alejandro da Sota abordou o proceso de proxecto do habitar, tomando como referencia central a proposta residencial para a baía de Alcudia, en Mallorca. A autora escolleu un título precioso: Proxectar para a vida, e comezou cunha cita de de a Sota recollida por outro mestre «periférico» da arquitectura:

«Creo máis na convivencia con quen sabe, que cando este insignia. O ensino instituida non me parece tan eficaz. Mellor cando uno busca, atopa, convive co mestre».

Ao longo da investigación foi buscando, atopando, as trazas de Alcudia nos distintos proxectos, descubrindo e gozando da aprendizaxe, e transmitíndoo cara ao futuro.

Os mestres son necesarios, non como apóstolos nin metas. Son necesarios no camiño, na dúbida. Para empezar de novo, para cuestionarse o propio camiño, para atopar novos camiños. Hoxe, como fai vinte ou cincuenta anos, son necesarios para seguir aprendendo.

Antonio S. Río Vázquez . Doutor arquitecto
A Coruña. Maio 2016

Antonio S. Río Vázquez

Antonio S. Río Vázquez (A Coruña, 1981) es arquitecto por la E.T.S.A. de A Coruña, master en Urbanismo y doctor por la Universidade da Coruña. Especializado en teoría y diseño, su línea de trabajo se ha centrado en la investigación y divulgación del patrimonio arquitectónico moderno. Ha desarrollado proyectos de modo independiente y ha colaborado con varios estudios de arquitectura. Es socio fundador de Aroe Arquitectura. Es profesor en el Departamento de Proyectos Arquitectónicos, Urbanismo y Composición de la Universidade da Coruña, y ha sido profesor invitado en la Robert Gordon University de Aberdeen (Reino Unido), en la Universidade do Minho (Portugal) y en la Università degli Studi di Roma La Sapienza (Italia). Es miembro de la red UEDXX Urbanism of European Dictatorships during the XXth Century, del Grupo de Investigación en Historia de la Arquitectura IALA y del Grupo de Innovación Educativa en Historia de la Arquitectura. Ha formado parte del proyecto de investigación FAME Fotografía y Arquitectura Moderna en España, 1925-1965. Los resultados de sus investigaciones, tanto personales como conjuntas, han servido como aportación a eventos de debate y difusión científica y han sido publicados en libros y revistas.

follow me

Arquivado en: Antonio S. Río Vázquez, artigos

Tags: , , , , , , , , , , , , ,