A avaliación das universidades. Carta aberta a todos e especialmente ao ministro de Educación | Antón Capitel

Machaconamente, os xornais españois e, moi frecuentemente, El País, fanse eco dun baremo acerca das universidades do mundo, polo visto realizado na universidade Jiao Tong (?) de Sanghái, e que, tamén machaconamente, realza universidades tópicas, estadounidenses e británicas, demostrando que entre as 100, ou 200, primeiras non hai ningunha española, cuestión que é, morbosamente, o que parece interesar sempre aos xornalistas de aquí.

Pero este baremo non é outra cousa que publicidade enganosa ben clara, destinada a sobrevalorar algunhas universidades estadounidenses e británicas, sobre todo, para conseguir unha clientela estranxeira, máis que nada no que fai aos cursos de posgrao chamados “Másters”, por existir en potencia clientes internacionais capaces de desembolsar as escandalosas cantidades que se solicitan polas matrículas duns cursos en realidade convencionais e de prestixio alimentado precisamente por esta propaganda. Non é outra cousa, pois, que unha publicidade comercial, construída con mentiras, e de notable éxito, se xulgamos, polo menos, polo que ten no noso país. Aquí a prensa dedícase a facelos (supoño que gratis) o caldo gordo.

A calidade dunha universidade non pode medirse pola investigación a secas, e moito menos por aquela da que sexan un principal indicio os premios Nobel, ou das chamadas medallas Fields, e cousas semellantes. ¿Que ten que ver que un científico obteña o premio Nobel coa calidade dalgunha universidade que o teña máis ou menos apuntado entre o seu persoal? É evidente que a relación é moi débil, pero ademais ¿é que acaso os premios Nobel son de fiar? ¿Non acontecerá quizais coa ciencia o mesmo que pasa coa literatura? A maioría dos premios Nobel de literatura son escritores relativamente bos, dende logo, pero como moitos outros, e ningún xenial, pois a eses non se lles dá nunca o premio. A moito, moito tirar podemos chegar a Cela ou a Vargas Llosa. Recordo ben a un entendido en literatura, xa desaparecido, que afirmaba que obter o premio Nobel era a definitiva confirmación de mediocridade para un escritor, e repasando a lista o demostraba en boa medida.

Pero, as demais especialidades, ¿son mellores? E no premio Nobel ¿non hai influencias, deformacións, ideoloxías, intereses creados, mediocridades exitosas, etc., etc? En arquitectura -a miña especialidade- non hai premios Nobel, pero, periodísticamente falando, considéranse como tales os Pritzker. No listado destes premios hai algúns arquitectos realmente moi bos -como son Siza Vieira ou Moneo, non moitos máis-, pois a maioría son mediocridades máis ou menos brillantes, ou ben, e, simplemente falsos valores. E as influencias e manobras para obtelos tan deshonestas como abundantes. Alegraríame que o Nobel fose outra cousa. ¿Éo?

De todos os xeitos, a universidade é algo onde se combina a investigación e o ensino, e o seu protagonista non é aquela, senón esta última. O importante dunha universidade é se verdadeiramente sabe ensinar ben a todos, do que se deducirá que tamén investiga. Os descoñecidos de Shangai, que saben realmente acerca do ensino, cuxas matrículas son os seus fins? ¿como obteñen a información? Y ¿que información obteñen? ¿Quen acordou con eles que o que eles opinan é o que ten valor? A universidade de Harvard, a de Stanford, a de Cambridge ensinan realmente ben? Porque, na miña especialidade, tanto Harvard coma Cambridge son máis mediocres que Arquitectura da Universidade Politécnica de Madrid, e, tamén, que bastantes outras de España. Xa que unha universidade completa como se mide? A mediocridade de Arquitectura de Cambridge ¿non penaliza o resto? ¿Por que se miden as universidades de forma unitaria se elas non son unitarias?

E a investigación ¿como se mide? ¿polas publicacións indexadas? Teño moita experiencia tanto en investigación coma na súa avaliación, e sei ben que para medir a de arquitectura hai moitos conflitos e dificultades, e acontecerá sen dúbida con moitos outros campos. E que, en xeral, a avaliación da investigación non é moi posible, pode ser moi afinada. Facelo mediante baremos supostamente obxectivos -como é o dos premios Nobel, e cousas semellantes- non supón outra cousa que a sacralización dun engano. É sabido como investigadores, institucións e universidades se dirixen en boa medida, non a mellorar a súa investigación, senón a realizala para obter mellores resultados nas baremaciones oficiais.

Pero no artigo de El país desta vez -17/08/12, o xornal é teimudo, como se dixo- dáse paso á opinión de Wert, o ministro, que é un dos que sentou ese cargo sen ser profesor nin ter verdadeira experiencia sobre educación. Di -sempre segundo o xornal- que entre os males dos campus españois están “o sistema de selección e acreditación do profesorado“. O primeiro que hai que engadir con respecto a isto é que non é verdade que sexa un mal, pois é bastante eficaz e xusto, todo o que pode selo, en realidade, do que dou fe coa ampla experiencia que me concedeu xa a idade. E o segundo é que todo depende do seu ministerio, estimado “xefe”. ¿Vai vostede a cambiar de novo un sistema que xa sufriu outros dous cambios moi importantes, sobre todo o máis recente, dende a Lei de Reforma Universitaria de 1984? E o seu, se o fai ¿vai ser mellor? ¿Por que?

Tamén, e nun trazo de orixinalidade, o ministro cita a famosa “endogamia”, demostrando co seu uso que a súa opinión vén da prensa e de sectores sociais que non coñecen a universidade e que non saben que o seu funcionamento é mellor que o de case todos os outros sectores sociais. Así que hai “endogamia” na universidade. Admitindo unha palabra pouco adecuada, por ser unha mala metáfora, ¿non a hai na función pública, na empresa privada, no sector bancario, no periodismo…? ¿Tampouco a hai en Harvard, en Cambrigde, en Sanghái, nos premios Nobel, nas medallas Fields…? ¿Non se está a chamar “endogamia” a que os profesores teñan discípulos? Nas Escolas de Arquitectura o que se chama endogamia -favorecer para os postos persoas próximas, amizades, en xeral, que o merecen menos que outros-, non é maior, e moi probablemente sexa bastante menor, que no resto da sociedade, e non creo que nos demais campos sexa moi distinto, aínda que non o sei. O ministro vai resolver as cousas co uso dos tópicos. ¡Que ben, vivir para ver!

Tamén fala de “a pouca responsabilidade ou corresponsabilidade entre resultados científicos e sistema de remuneración”. Isto, estimado “xefe”, tamén depende do seu ministerio. Non sei se é pouca ou non, pero existe, e se vostede a cambia teremos que botarnos as mans á cabeza, pois nin é vostede experto, nin ten, que saibamos, expertos afíns nos que poidamos confiar. E, por certo, ¿como non cita os resultados docentes e educativos, a idoneidade profesional dos graduados, e outras cousas así de raras? Parece vostede de Sanghái. Por outro lado, poñer en dúbida a importancia das retribucións por investigación, que introduciu o ministro Solana fai xa máis de 25 anos, e que funcionaron ben, cheira a chamusco. ¿Non as dulcificará para que sexan menos serias e máis abundantes? Esperemos que o que faga sexa que teñan maior valor.

Por último -sempre segundo a prensa- fala de “o sistema de goberno” (isto,¿ non era “goberno” ou “gobernación”?). É este o sinalado polas leis, e é democrático dende 1984, é dicir, dende a LRU. ¿Vaina cambiar, o señor ministro? ¿Vai pasar a ser a dedo, como na ditadura e nas universidades privadas? ¿A dedo de quen? ¿E se non que sabios intermedios se teñen previstos? Pois resultan difíciles de imaxinar. ¿Sinalarán o triunfo das ideas da dereita sobre o que vostedes pensan como demagoxia esquerdista do último cuarto de século? En calquera caso, non creo en absoluto no feito de que os que sexan os cargos académicos, ou as normas polas que actúen, vaia cambiar nada substancial das universidades españolas.

Eu que vostede, señor ministro -e se mo permite-, botaba as miñas barbas a remollar, e, coherentemente coa ideoloxía conservadora que se lle supón, buscaría conservar, polo menos, a calidade actual das universidades españolas públicas, que é bastante grande; enormemente grande, mesmo, se se ve en relación aos seus escasos recursos e instalacións e aos seus magros soldos. Buscando, dende logo, melloralas. Pero por suposto, coidando moito non empeoralas. Son fráxiles. E busque tamén como facerlles unha boa propaganda, a propaganda que merecen, e tanto en España como fóra de aquí, sobre todo.

Porque das ínclitas universidades privadas falaremos outro día.

Antonio González-Capitel Martínez · Doutor arquitecto · catedrático na ETSAM

Madrid · agosto 2012

Antón Capitel

Es arquitecto y catedrático de Proyectos de la Escuela de Arquitectura de Madrid, fue director de la revista Arquitectura (COAM) de 1981-86 y de 2001-09. Historiador, ensayista y crítico, ha publicado numerosos artículos en revistas españolas y extranjeras sobre arquitectura española e internacional. Entre sus libros destacan diferentes monografías sobre arquitectos.

follow me

Arquivado en: Antón Capitel, faro

Tags: , , , , , , , , , , , ,