O naufraxio | Sergio de Miguel

Casa Malaparte, Adalberto Líbera

“L´Architecttura, in quanto arte, è fenomeno felice, rarissimo e personale.”

Adalberto Libera

1.

Como queira que miramos vendo o que outros viron moito antes que nós e que camiñamos pisando as pisadas doutros, non puiden por menos que sobresaltarme ao contemplar a sorpresiva figura, atopada por casualidade nunha recóndita costa mediterránea, dun marabilloso veleiro de gran eslora varado entre as rocas. Esta presenza envorcou inmediatamente no meu interior o recordo das fermosas traxedias nas que o mar é protagonista.

Desprezado e vencido, abatido aínda que aínda enteiro, o estilizado casco aparecía mecido pola ondada e as súas aínda puídas superficies brillaban veladamente baixo o sol. As rocas, punzantes e aparentemente intactas, arrolaban con firmeza as súas lastimeros movementos. A certeza da gran tempestade e dos seus heroicos navegantes facían presaxiar que a calor e a calma reinante non eran máis que unha agradable miraxe. Entón a paisaxe tornouse máis belo. O mar, como case sempre, disimulaba; pero esta vez non tivera reparos en deixar unha proba irrefutable do seu gran poder. O indefenso barco xacía náufrago ao ser devolto con violento estrépito á súa Terra Nai. Digno e penosamente ergueito soportaba aínda con patética arrogancia o castigo das ondas.

O home, no seu devir, construíu barcos para viaxar máis aló dos límites do seu coñecemento e a súa curiosidade, e como evolución, ideou os barcos a vela para vencer con astucia as dificultades que alí se puidese atopar. Navegar a vela supón desprazarse silenciosa e valientemente por un lugar no que non existe o espazo nin o tempo porque todo o que alí sucede, en realidade, non nos pertence. Trátase de transitar un lugar fluído de auga e vento, unha enrarecida fronteira pouco hospitalaria que, con todo, é o medio no que os navegantes conseguen flotar e valerse dos ventos para desprazarse, para avanzar. E é nesa xenial construción, nesa estraña natureza, onde atopan a súa máis profunda, aínda que ás veces tráxica, satisfacción.

Xa sexa por pensar que en realidade conteñen os segredos propios do mar ou por percibir a súa mínima e vertixinosa distancia coa turbulenta masa oceánica; os artefactos que, nacidos do enxeño humano, se achan na desafiante liña de costa tórnanse extraordinariamente atractivos ante os nosos sentidos.

2.

Por algunha razón, esta insólita escena recordoume a casa que Curzio Malaparte se construíra a finais dos anos trinta ao bordo dun promontorio rochoso na escarpada costa da illa de Capri. Enigmática e máxica, illada e allea, está considerada como unha das moradas máis raras do mundo occidental. Malaparte pediu ao arquitecto Líbera que fora “triste, dura, severa”, unha casa que co tempo se convertería na mellor biografía do seu pouco convencional propietario.

Novelista, ensaísta, político, xornalista, director de cine e de teatro, dramaturgo e actor, foi sobre todo escritor aínda que, tras ignorar as directrices do proxecto de Líbera, se converteu á súa vez no construtor e o arquitecto da súa casa en Capri.

Curzio Malaparte, pseudónimo de Kurt Erick Suckert, de pai protestante alemán e de nai lombarda, naceu no pobo toscano de Prato en 1898. Loitou na fronte francesa na primeira guerra mundial e dende 1922 ata a caída de Mussolini en 1943 caracterizouse por ser un activo e inquedo membro do Partido Fascista Italiano. En 1925 Suckert, que os seus amigos non dubidaban en cualificar como vaidoso e snob, cambiouse de nome ao ler un texto decimonónico titulado parcialmente “os Malaparte e os Bonaparte”.

Sendo director do xornal “a Stampa”, cargo que ocupou dende 1929 ata 1931, escribiu algúns artigos subversivos de corrosivo sentido do humor que lle foron procurando fortes inimizades dentro do partido. Hábil narrador de fábulas, acaparaba o protagonismo de toda reunión e deleitaba coas súas imaxinativas e afiadas historias aos altos xerarcas fascistas, os seus protectores, cos que ousaba burlarse abertamente do “Duce”. Chegou mesmo a ridiculizar por escrito a Hitler e tal exceso, finalmente, custoulle o cárcere acusado de actividades antifascistas. Pouco despois, e grazas ás súas amizades próximas ao ditador, abrandóuselle a pena sendo confinado durante varios anos, baixo vixilancia policial, na illa de Lípari.

Desterrado, dedicouse a ler a Homero e a Platón en grego, non tiña con quen falar e só gozaba da compañía dos seus cans aos que puxo os nomes dos personaxes das traxedias clásicas. Vivía na súa terraza e pasaba as horas mirando ao mar como única distracción. El mesmo recordaba:

“demasiado mar, demasiado ceo, para unha illa tan pequena e un espírito tan inquedo” .

Tras o penoso exilio, en 1935 volve á escena intelectual esta vez para afianzarse como celebridade internacional. Funda a famosa revista cultural de tendencia surrealista Prospettive e comeza a exercer como correspondente de guerra, ademais de proseguir a súa intensa actividade literaria.

En 1937, Mussolini inaugura a “Mostra augustea da romanità” para celebrar o segundo milenio do nacemento do emperador Augusto. O fascismo, que se identifica coa Roma antiga e establece paralelismos entre ambos os dous líderes, recoñece na illa de Capri un dos lugares favoritos do seu pasado imperial (é ben coñecida a predilección que tivo o emperador Tiberio por esta illa onde chegou a posuír ata doce vilas). Como complemento da efemérides procédese a escavar e a dar a coñecer numerosos edificios e vilas da illa. Malaparte, que viña buscando adquirir unha casa dende había tempo non puido por menos que sucumbir ante tales evidencias. Foi entón cando decidiu que a súa casa debía localizarse en Capri.

Escribira unha serie de fantasías autobiográficas con títulos como “unha muller como eu”, “unha terra como eu”, “un can como eu”, “un santo como eu”, e faille a Libera un encargo pouco habitual; quería que lle construíse unha “casa como eu”. A casa debía satisfacer as súas melancólicas ansias de espazo e ao mesmo tempo reproducir as condicións do seu desterro en Lípari, en definitiva, unha casa que preservase os máis antigos valores do Mediterráneo.

Non se sabe moi ben con que capital, en xaneiro de 1938, comprara o Cabo Masullo aos irmáns Vuotto de Capri; un acantilado rochoso rematado en forma de península con excepcionais vistas da baía de Nápoles ás faldras do Monte Tuoro.

Pero construír en Capri non era en absoluto doado. Tratábase dun ámbito ambientalmente protexido por estritas normas, e calquera construción requiría unha difícil e tediosa aprobación das xerarquías administrativas. Afortunadamente, a súa boa relación cos líderes fascistas permitiu que se puidese facer unha excepción. En maio de 1938 o proxecto estaba aprobado e listo para ser construído.

O proxecto de Libera, que naquel tempo era un dos arquitectos italianos con máis prestixio, constaba tan só de catro planos. Unha pequena e esquemática planta de localización, as dúas plantas das que constaba o volume, os alzados e a sección lonxitudinal. Titulado por Libera “proxecto para unha pequena vila” foi presentado no Concello en marzo de 1938 coincidindo co período no que desenvolvía o seu máis representativo e importante proxecto; o Pazo de Recepcións e Congresos do EUR. En tales circunstancias, é moi probable que Libera non tivese sequera a oportunidade de visitar o cabo Masullo e que, polo tanto, non tivese coñecemento topográfico do soar. Malaparte, a teor dos feitos, valora o documento que Libera lle entrega como un mero trámite para poder comezar a construír o seu particular versión da casa.

No devandito proxecto Libera define un volume alongado e graduado de dúas plantas. As súas dimensións eran aproximadamente 28 x 6.6 metros. A planta superior era exactamente a metade de longa que a baixa e no seu baleiro aproveitaba unha terraza que mirando cara ao extremo da escarpada montaña negaba a dirección do mar. Dispoñía un sistema ordenado de cuartos “en peite” con corredor lateral construídos mediante unha base de pedra e unha superficie superior de estuco. Unha casa que sen ter demasiado en conta o notorio efecto da rocha e a importancia da paisaxe resolvía tipolóxica e profesionalmente o programa funcional e o aspecto dunha vila rectilínea racionalista. En definitiva, un proxecto de gran corrección pero cunha evidente falta de compromiso e intensidade. O proxecto estaba moi lonxe dos seus “opus con amore”.

A idea do volume estreito e alongado non se perdería, era sen dúbida un intuitivo e acertado comezo, pero a disposición tanto en planta coma en sección, e, como non, en canto á súa relación co ámbito, ían variar substancialmente. Curzio Malaparte quería construír unha casa “moderna”, fuxindo de acudir a vulgares historicismos, pero que abrigo conseguise un resultado fortemente persoal. Parece claro que buscaba a súa propia notoriedade, afeccionado como fora sempre ao autobombo e a mitomanía; por outro lado Libera era unha figura de gran transcendencia que no transcurso do proceso de construción podía ensombrecer o seu anhelo de protagonismo. Durante a construción, de 1938 a 1942, o mutismo entre ambos os dous foi absoluto. A casa fíxose tal e como Malaparte dispuxo porque Libera, unha vez presentado o proxecto, desapareceu para sempre da escena.

O terceiro personaxe, inxustamente pouco recordado, o Mestre Adolfo Amitrano, comezou por construír unha cisterna parcialmente enterrada mediante muros de pedra que recordaban as ruínas dunha construción ancestral. Malaparte escribe:

Estivo claro dende o principio que non só a silueta da casa, a súa arquitectura, senón tamén os materiais de construción tiñan que encaixar coa salvaxe e delicada paisaxe. Ladrillos non, formigón non. Pedra, só pedra, do tipo local, da que o acantilado e a montaña están feitas”.

A casa acaba medindo os 28 metros de longo do proxecto de Libera e todas as evidencias confirman a hipótese de que Malaparte empezou a obra coa intención de construír a vila que Libera deseñara pero que a medida que a construción foi levantándose, crecendo en altura, foi introducindo sobre a marcha os cambios que se lle ían ocorrendo. Prevaleceu a súa caprichosa actitude diletante. Tiña entre mans unha especie de pasatempo e non tiña a formación suficiente para exercer profesionalmente a arquitectura; facía e desfacía unha e outra vez, non tiña inconveniente en cambiar cinco e dez veces a disposición dos muros ou as estanzas, non se deixaba sorprender pola forza da construción, coma se da redacción dun dos seus escritos se tratase corrixía cando o vía necesario.

O primeiro que se alterou foi o ancho da casa e deseguida empezaron a xurdir o resto das notables diferenzas que farían do resultado final un obxecto inesperado. A intuición e a bagaxe persoal de Malaparte fixeron posible un obxecto de arquitectura claramente inédito aínda que non por iso exento de antecedentes.

A foto que Curzio malaparte tomou en 1934, durante o seu arresto de Lipari, fronte á pequena escalinata de forma trapezoidal, abucinada, da igrexa da “Annunziata” é a proba do seu persoal influencia nas decisións formais da casa que se estaba a construír. Trátase dunha idea demasiado forte e persoal, e obviamente afastada da linguaxe arquitectónica que manexaba nese momento Libera, como para partir das ordes do arquitecto. Decidiu recorrer a tal elemento durante o laborioso proceso de construción, nun novo intento por representarse a si mesmo, as súas vivencias e recordos, e esta afortunada novidade alterou de tal xeito a concepción global da casa, supuxo un cambio tan radical que o desenvolvemento dos demais aspectos da vila se viu fortemente afectado. A terraza, que no proxecto de Libera se opoñía na súa distribución en niveis ou intervalos ao mar, constrúese como unha plataforma final do percorrido de aproximación á casa, sen varanda ningunha, tan só cun leve resalte de bordo perimetral, tal e como se ve nun antigo gravado das Salinas de Lipari, que sen dúbida tamén conservaba na súa memoria. A casa aparece como unha rocha domesticada, artificializada a través de planos transitables que forman escaleiras e estanzas. Implántase como un miradoiro que acaba co percorrido que parte da cúspide da montaña para dende alí considerar a inmensidade da paisaxe. As estanzas protexidas quedan debaixo desta xenerosa cuberta sobre a que Malaparte subía a diario a correr ou montar en bicicleta, e sobre a que destaca un solitario muro branco e curvo como inchado polo vento.

A planta, á súa vez, non ten a disciplinada circulación lateral dos planos de oficio de Libera. Faise obsesivamente simétrica con respecto ao seu eixe lonxitudinal dispoñendo estanzas a cada lado. Mesmo, a planta que queda inmediatamente por debaixo da cuberta obedece a un patrón pouco usual dentro da tipoloxía arquitectónica. Dispón unha gran sala central e nos extremos fragméntase, podería dicirse que esaxeradamente, en dependencias moito menores que gardan estrita simetría con respecto ao eixe. Unha planta chocante na súa xerarquía e tamaños. Dispón dunha escaleira interior de tamaño ridículo e demasiado inclinada para ser trazada pola man experta dun grande arquitecto como Libera. Ordena uns cuartos que non gardan unha racional serie paralela senón que vanse comprimindo a medida que se equilibran nos seus extremos. As ventás son estritamente funcionais, están feitas dende dentro e non gardan ningún patrón aparente, non pretenden parecerse entre si; a maioría son pequenas e miran, como anteollos, moi lonxe, outras, as que serven á gran sala central, se agrandan sen aparente control, querendo ser cadros dun interior que conxela e posúe a maxia do ámbito. Non son ocos feitos con ollos de arquitecto, proveñen máis ben da azarosa necesidade, todo o máis da sistemática da economía e non da serie, a pauta compositiva, ou o entendemento volumétrico global que se percibe no proxecto de Libera.

Mentres Libera garda un misterioso silencio, que tivo a ben manter o resto da súa vida, Malaparte entende a casa como un autorretrato arquitectónico. O escritor fala con orgullo da sabia elección da localización, dos seus materiais, da súa forma, da vida nese lugar, e por suposto asume a completa paternidade da casa; escribe:

“Fun o primeiro en construír unha casa así […], axudado non por arquitectos nin enxeñeiros, senón por un simple mestre de obras. O mellor, o máis honesto, o máis intelixente, e o máis honrado que xamais coñecese, pequeno e extremadamente tranquilo, un home de poucos xestos e palabras[…]El mestre Adolfo Amitrano empezou por sentir a roca[…] Durante meses e meses, equipos de albaneis traballaron neste afastado promontorio de Capri, ata que a casa empezou lentamente a emerxer da rocha coa que estaba vinculada, e así foi collendo forma, revelándose como a máis ousada, intelixente e moderna casa de Capri.”

Na súa famosa novela, tamén levada ao cine, titulada “A pel”, Malaparte conta que cando hospedou ao Mariscal Rommel e este preguntoulle pola orixe da casa mentiulle replicándolle que a comprara tal e como estaba e, cun altivo xesto de varrer a inmensidade mirando ao acantilado de Matromania, ás tres xigantes rochas das Faraglioni, á península de Sorrento, á illa das Sereas, ao afastado azul da costa de Amalfi e ás remotas costas de Paestum, lle dixo

Eu deseñei o escenario.

Non cabe dúbida que Malaparte se inspirou na pureza e a simplicidade dos modelos da arquitectura Mediterránea, a imaxe do “Teatro” ou da “Domus” clásicos, e que, como tantos outros escritores de finais dos trinta, estaba fortemente influenciado polo clasicismo, o surrealismo e o neorromanticismo, pero hai algo na súa condición de non arquitecto que nos fala dunha actitude atractiva, intensamente afastada da arquitectura máis disciplinar. O resultado provén dunha estraña e persoal busca, supón un achado inesperado. Un obxecto de estrañamento coa forza do insólito.

3.

Pouco a pouco decateime. Esta casa feita por un home de letras, por un navegante da imaxinación, non é tan só unha casa, quere ser ademais un navío. Un épico navío desarborado que, vítima dun violento naufraxio, quedou asentado nun abrupto e afastado promontorio rochoso ao ser expulsado pola brutal forza do mar. Non se construíu para habitar a terra senón para sucar as augas. A súa disposición interior recórdanos a necesidade que tivera de corrixir e equilibrar os cambios de peso dos vaivéns das ondas e os seus muros internos parecen os fósiles das cadernas que un día serviron para rigidizar o zorregado casco. A súa forma máis que arquitectónica é naval.

É inmediato recoñecer no seu volume a proa e a popa, a pequena entrada pola amura de babor, a súa eslora, manga e francobordo, a cuberta e o velame, os zapóns e as escadas laterais de acceso, os camarotes e a ponte de mando. Polo efecto do tempo e a erosión vese que perdeu a arboradura, a enxarcia e a cabuyería, aínda cando aínda mantén un diminuído vela liberada ao vento.

É unha peza de armador, deseñada para permitir a navegación. Construída para gozar do sentimento de liberdade que provoca vivir nunha embarcación, nun invento capaz de ir máis alá dos límites do coñecemento e superar as trabas físicas da realidade. Malaparte construíuse unha “máquina de viaxar”, un artefacto que supón, en definitiva, a consecución dunha fantasía, dun sono persoal.

Imaxino a perplexidade que un arquitecto como Libera podería ter sentido se se lle tivese posto na tesitura de resolver tal reto. Só un valente soñador alleo á arquitectura máis disciplinar, un experto narrador coa suficiente enerxía para transformar a súa expresividade nun obxecto real, é capaz de levar a cabo semellante audacia. Normalmente o arquitecto, extremadamente especializado, compórtase con fatal torpeza fóra dos seus dominios. Esta casa, non hai dúbida, é froito dun fecundo artista que decide construír, máis que dun exquisito arquitecto racionalista dos anos trinta que intentan propoñer novos camiños.

Independentemente de interpretacións máis ou menos acertadas, a casa pasou á Historia da Arquitectura, o que permite reflexionar acerca de que o ámbito da Arquitectura non está soamente nas obras dos arquitectos. Traspasa o albor do estritamente profesional para formar parte do amplo mundo da creación material. A Arquitectura, esta casa é bo exemplo diso, está na elocuente capacidade do home para traducir os seus sonos e necesidades en artefactos construídos. Ten que ver con ese momento feliz no que o mental responde con plenitude ao físico e viceversa.

Sergio de Miguel, arquitecto

Madrid, xaneiro 2010

veredes
veredes Administrator

Búsqueda para satisfacer el conocimiento de la actividad arquitectónica y tangentes que se generan. La idea es crear un espacio para divulgar los diversos proyectos en busca de nueva inspiración y de intercambio.

follow me

Arquivado en: artigos, Sergio de Miguel

Tags: , , , , , , , , , , , , ,