O desafío da significación | Miquel Lacasta

Casa Vana Venturi | axonometrica.wordpress.com

Este suxerente título regálao Joaquim Español no capítulo 13 de Forma e consistencia.O libro reflexiona achega dunha dobre distorsión. Por unha banda en moitas arquitecturas contemporáneas aínda latexa a vella frase de Mies Van der Rohe rexeitamos recoñecer problemas de forma. É dicir, a arquitectura debe entenderse como exenta de forma en tanto que soamente debe responder a unha condición moral que vén legitimada pola lóxica constructiva, seica con certa instrumentalización compositiva. Ese posicionamiento que transforma a idea de forma, e subsidiariamente a idea de geometría, en pura instrumentalidad arquitectónica, pode reseguirse en proxectos actuais, que rexeitan a reflexión sobre a forma e a súa inmediata relación de consistencia coa geometría, coma se fose posible facer arquitectura cunha non-form

A outra distorsión, evidentemente máis rechamante e popular, foi a sobreformalización de tantos e tantos proxectos das últimas décadas, formas excesivas carentes de razoamento e sentido, pero peor aínda, carentes da máis mínima intelixencia no uso da forma. Formas de usar e tirar, sen o mínimo respecto polo contido que a significación poida traer á memoria. Formas desatadas, infestadas de balbuceos intencionales que acaban convertendo a idea de forma en algo sucio e pueril. Vendo algúns destes proxectos acabados, dá a sensación que máis ben a forma foi forzada ata a saciedade coma se dunha escrava sexual tratásese. Non fai falta dicir máis.

Tanto por defecto como por exceso, o resultado é o menosprezo de toda a carga significativa que contén calquera forma, incluso as formas da amnesia ou as formas do desfasamento.

En arquitectura todo é forma.

A reflexión á que Español tenta dar forma2, queda explicita na pregunta lanzada ao aire, que a modo de introdución ao libro, está impresa na contraportada,

permítesenos aos arquitectos esquecernos das responsabilidades fronte á forma?

A forma como resultado é produto dunha condición de consistencia, como ben di o autor.

A consistencia, a cohesión entre partículas dunha masa, pode entenderse como a trabazón dos elementos dun conxunto que lle outorga o atributo da estabilidade. A trabazón supón relación. A consistencia dunha forma dáse pois cando existen nela relacións perceptibles. Entón podemos dicir que posúe estrutura interna.

Soamente por esta reflexión inicial, a non-forma en arquitectura é imposible.

Se hai algo consustancial á arquitectura isto é a súa forma e a súa capacidade para construír un corpo significativo. É dicir, toda forma, primaria ou complexa, que a arquitectura poida adoptar encerra unha relación entre a estrutura física e unha estrutura significativa. Cando menosprezamos a vulgaridade das formas das casas pareadas de arrabalde que poboan o noso territorio, estamos a criticar a falta de consistencia entre a realidade formal física e a súa falta de significación. Estamos a lamentar a oportunidade perdida ao non propoñer un corpo significativo de valor, que integrado na xeometría da forma, estaría a achegar unha posible lectura do feito de habitar na periferia, ou a maneira como un obxecto é capaz de establecer un diálogo explicito en relación á paisaxe que o rodea, por poñer uns exemplos.

Por iso o xúbilo formal en por si é tamén igual de absurdo que o enmudecimiento significativo. A indolencia como algunhas arquitecturas están recargadas de significados baleiros, disonantes, extremos na súa absurda espectacularización, por contraposición co exemplo anterior, poderiamos dicir que chillones por definición, provoca a mesma reacción de decepción e crítica.

O centro da discusión que propón Español é precisamente o que titula este artigo o desafío da significación, a enriquecida viaxe entre forma física e os seus significados posibles, en definitiva, a discusión da forma como a discusión acerca da relación entre realidade e percepción, entre o físico e o que metaforicamente falando chamamos o químico, o empático, a capacidade para a construción narrativa dun relato.

E é que a forma é o condutor do relato de toda arquitectura. A forma, a xeometría dunha forma específica, está a relatar o armazón de ideas e decisións que fan que unha arquitectura acabe sendo o que é, e non outra cousa. O desafío da significación formal dunha arquitectura consiste en dominar as reviravoltas, os atributos, os procedementos que de maneira coherente acaban cosificando unhas ideas entrelazadas. Xulgar unha arquitectura é xulgar precisamente a pertinencia do relato que toda arquitectura ofrece. Buscar a coherencia para evitar a arbitrariedade.

Para non ser servos dunha linguaxe de formas, debemos ser expertos na metalinguaxe das formas.

O reto, o desafío de toda arquitectura, é o de dar consistencia a un relato significativo, que por principio deberá estar fortemente vinculado á sociedade e ao tempo ao que serve. Por iso en raras ocasións a carga significativa dun proxecto é válida cando remite a arquetipos do pasado, ou se esconde detrás de estilismos importados doutras latitudes ou doutros tempos. A pertinencia da carga significativa dunha arquitectura debe xulgarse pola súa capacidade para relacionarse co territorio e os individuos que no habitan, entendendo que debe interpretar da mellor maneira posible as aspiracións individuais e colectivas dunha sociedade na que a arquitectura se asenta. E todo iso, ademais, sen perder a emoción da presenza que todo obxecto arquitectónico induce. É dicir, sen perder o intuitivo, o visceral e o fenomenológico.

O reto da significación da arquitectura é á vez obxectivo e subxectivo, ou mellor devandito, é esencialmente intersubjetivo, relacional, esaxerando, diría que é vírico. Por tanto, está suxeito a lóxicas de sistematización, e sen ser contraditorio, a lóxicas de límite.

Dicía Josep Llinás que se pode facer arquitectura desde o sistema ou facer arquitectura desde o límite, eu creo que sendo certo o anterior, débese facer arquitectura desde o sistema e desde o límite á vez. O sistémico é esencialmente o codificado, o previamente estruturado e traducido a un comportamento de signos predicibles. O limítrofe, moitos máis suxestivo, é o lugar fronteirizo, o espazo desde o que avanzar, a posición que permite alargar aínda máis o campo do posible. Sen dúbida bascular entre o sistémico e o limítrofe é enormemente complexo e a superación do estructuralismo proposto por Claude Lévi-Strauss, entendido como un intento de sistematizar os significados, e por tanto de borrar os límites, testemuña que o desafío da significación da arquitectura aínda está sobre a mesa.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, abril 2013

Notas:

ESPAÑOL, Joaquim, Forma e consistencia; A construción da forma en arquitectura, Fundación Caja de Arquitectos, Barcelona 2007.

Pido perdón por non poder resistirme ao uso desta cacofonía.

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: artigos, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , ,