O concepto moderno do espacio arquitectónico | José Ramón Hernández Correa


Hai un libro de Giulio Carlo Argan que se titula O concepto de espazo arquitectónico desde o Barroco aos nosos días, dos anos sesenta e hoxe descatalogado (como tantos e tantos libros fundamentais), que a min me parece interesantísimo. (Era da editorial Nova Visión, de Bos Aires, e aproveito para agradecer ás editoriais arxentinas o inmenso labor que fixeron pola cultura en castelán, e o moito que lles debemos desde España. Tamén saúdo con agarimo ás bibliotecas e ás librerías de vello, que nos deixan coñecer tantísimos libros que o mercado e a moda devoraron).

El concepto de espacio arquitectónico desde el Barroco a nuestros días.
O concepto de espazo arquitectónico dende o Barroco ata os nosos días.

Bo: Ao gran. dixen que hoxe me poñería estupendo, pero terei piedade de vós e simplificarei todo o que poida.

Separadamente disto, hai que ter en conta que cando se fala de términos tan resbaladizos hai que esaxerar ou, por dicir así, forzar os contrastes. Nin o branco é tan branco nin o negro é tan negro. É unha forma de entendernos.

Argan di que o espazo non é unha relidad obxectiva, definida, cunha estrutura estable, senón que é un concepto; é dicir, unha idea que ten un desenvolvemento histórico propio.

Desde o Barroco ata os nosos días ese concepto de espazo transformouse desde ser considerado algo previo ata entenderse como consecución final.

Antes do seiscentos a arquitectura pensábase como representación do espazo, pero no Barroco transformouse ata concibirse como determinación do espazo.

O arquitecto do Barroco dáse conta de que o espazo non existe previamente, senón de que el o pode crear. Imaxinádevos a normativa estrita do Renacemento, as ordes, a claridade de composición. Entón o arquitecto tamén creaba, pero a súa creación era para constatar que o espazo era como tiña que ser, que a obra se había realizado correctamente.

Con todo, o arquitecto do Barroco crea convexidades e concavidades que chocan, explosións imprevistas e desordenadas, contradicións. O espazo non é previo, senón que se vai determinando a través das formas arquitectónicas. O arquitecto fai que o espazo palpite, e o ser humano vese inmerso nunha concepción mental, nunha abstracción que, con todo, materialízase moi carnal e concretamente.

El concepto moderno de espacio arquitectónico José Ramón Hernández Correa

O arquitecto xa non representa o espazo, senón que o fai.

Hoxe isto está máis que asumido. Todo o mundo sabe que o arquitecto determina o espazo en que se desenvolve a vida da comunidade. Pero isto non sempre foi así. A “arquitectura de composición” fundábase nunha concepción obxectiva do mundo e da historia, e expúñase ela mesma como concepción do mundo. Pero a “arquitectura de determinación formal” non acepta unha concepción obxectiva do mundo nin da historia, e debido a que a determinación do espazo é un proceso vital, podemos dicir que a “arquitectura de determinación formal” non pertence ao ámbito espiritual da “concepción do mundo”, senón ao da “concepción da vida”.

Ao “home do sistema” o mundo preséntaselle como unha estrutura constante, e por tanto o espazo é unha mera realidade xeométrica, e é inmutable nas súas leis.

Pero o home que resolve aceptar os movementos da súa propia vida interior tratará de aclarar como se desenvolve esa vida, e tamén considerará a súa propia vida en relación coa dos demais. Será un proceso aberto, vivo, creativo, mutable, bastante desasosegador, complexo. Estou a ver a Borromini e a Frank Lloyd Wright;; vós non?

Para o home do sistema, para o home contemplativo, o espazo é un dato revelado. Pero se partimos do principio de que a experiencia é o que conta, ocorrerá que noso existir na realidade poderá constituír a determinación continua dun espazo (o espazo que percorro, o espazo que vexo, o espazo en que me movo e no que experimento as miñas emocións). Hai unha transformación continua dos valores do espazo, transformación que está ligada coa actividade: a miña actividade, a actividade dos demais, a actividade do meu grupo social…

É o salto histórico, tremendo e fundamental, dunha concepción “sistemática” a unha concepción “metodolóxica”, dunha concepción contemplativa a outra activa, e, sobre todo, dunha concepción metafísica a unha concepción social do espazo.

Pero isto complícase aínda máis cando, no movemento moderno, a problemática espacial arquitectónica “contamínase” coa doutros campos, e coas coordenadas culturais de cada arquitecto. Xa non hai un único “concepto espacial do noso tempo”.

O arquitecto xa non tende á “construción do espazo”, senón á “fenomenización do espazo”. En ambas as expresións, a palabra “espazo” non significa exactamente o mesmo. Na primeira, Deus non creou o espazo, senón as cousas, e logo o home creou o espazo para poder entender a relación entre as cousas. Na segunda, a palabra refírese á extensión ilimitada do mundo, con todos os feitos que teñen lugar nel, e que atopa o seu fenomenización a través da obra de arte en xeral e da arquitectura en particular. (A miña existencia é un fenómeno e realízase no mundo dos fenómenos).

Deixémolo aquí. Cando me suban outro puñado de postos falarei do espazo literal e do espazo fenomenológico. Pero por hoxe xa vos dei bastante a brasa. Supoño que estaredes a desexar que me volvan a baixar uns cuantos postos; que me poñan no meu sitio e báixenlleme un pouco os humitos. Pois tedes razón.

O espazo dá vertixe.

José Ramón Hernández Correa
Doutor Arquitecto e autor de Arquitectamos locos?
Toledo · decembro 2011

José Ramón Hernández Correa
Nací en 1960. Arquitecto por la ETSAM, 1985. Doctor Arquitecto por la Universidad Politécnica, 1992. Soy, en el buen sentido de la palabra, bueno. Ahora estoy algo cansado, pero sigo atento y curioso.
follow me

Arquivado en: faro, José Ramón Hernández Correa

Tags: , , , , , , , , , , , , ,