O concepto moderno do espacio arquitectónico | José Ramón Hernández Correa

Hai un libro de Giulio Carlo Argan que se titula O concepto de espazo arquitectónico desde o Barroco aos nosos días, dos anos sesenta e hoxe descatalogado (como tantos e tantos libros fundamentais), que a min me parece interesantísimo. (Era da editorial Nova Visión, de Bos Aires, e aproveito para agradecer ás editoriais arxentinas o inmenso labor que fixeron pola cultura en castelán, e o moito que lles debemos desde España. Tamén saúdo con agarimo ás bibliotecas e ás librerías de vello, que nos deixan coñecer tantísimos libros que o mercado e a moda devoraron).

El concepto de espacio arquitectónico desde el Barroco a nuestros días.
O concepto de espazo arquitectónico dende o Barroco ata os nosos días.

Bo: Ao gran. dixen que hoxe me poñería estupendo, pero terei piedade de vós e simplificarei todo o que poida.

Separadamente disto, hai que ter en conta que cando se fala de términos tan resbaladizos hai que esaxerar ou, por dicir así, forzar os contrastes. Nin o branco é tan branco nin o negro é tan negro. É unha forma de entendernos.

Argan di que o espazo non é unha relidad obxectiva, definida, cunha estrutura estable, senón que é un concepto; é dicir, unha idea que ten un desenvolvemento histórico propio.

Desde o Barroco ata os nosos días ese concepto de espazo transformouse desde ser considerado algo previo ata entenderse como consecución final.

Antes do seiscentos a arquitectura pensábase como representación do espazo, pero no Barroco transformouse ata concibirse como determinación do espazo.

O arquitecto do Barroco dáse conta de que o espazo non existe previamente, senón de que el o pode crear. Imaxinádevos a normativa estrita do Renacemento, as ordes, a claridade de composición. Entón o arquitecto tamén creaba, pero a súa creación era para constatar que o espazo era como tiña que ser, que a obra se había realizado correctamente.

Con todo, o arquitecto do Barroco crea convexidades e concavidades que chocan, explosións imprevistas e desordenadas, contradicións. O espazo non é previo, senón que se vai determinando a través das formas arquitectónicas. O arquitecto fai que o espazo palpite, e o ser humano vese inmerso nunha concepción mental, nunha abstracción que, con todo, materialízase moi carnal e concretamente.

El concepto moderno de espacio arquitectónico José Ramón Hernández Correa

O arquitecto xa non representa o espazo, senón que o fai.

Hoxe isto está máis que asumido. Todo o mundo sabe que o arquitecto determina o espazo en que se desenvolve a vida da comunidade. Pero isto non sempre foi así. A “arquitectura de composición” fundábase nunha concepción obxectiva do mundo e da historia, e expúñase ela mesma como concepción do mundo. Pero a “arquitectura de determinación formal” non acepta unha concepción obxectiva do mundo nin da historia, e debido a que a determinación do espazo é un proceso vital, podemos dicir que a “arquitectura de determinación formal” non pertence ao ámbito espiritual da “concepción do mundo”, senón ao da “concepción da vida”.

Ao “home do sistema” o mundo preséntaselle como unha estrutura constante, e por tanto o espazo é unha mera realidade xeométrica, e é inmutable nas súas leis.

Pero o home que resolve aceptar os movementos da súa propia vida interior tratará de aclarar como se desenvolve esa vida, e tamén considerará a súa propia vida en relación coa dos demais. Será un proceso aberto, vivo, creativo, mutable, bastante desasosegador, complexo. Estou a ver a Borromini e a Frank Lloyd Wright;; vós non?

Para o home do sistema, para o home contemplativo, o espazo é un dato revelado. Pero se partimos do principio de que a experiencia é o que conta, ocorrerá que noso existir na realidade poderá constituír a determinación continua dun espazo (o espazo que percorro, o espazo que vexo, o espazo en que me movo e no que experimento as miñas emocións). Hai unha transformación continua dos valores do espazo, transformación que está ligada coa actividade: a miña actividade, a actividade dos demais, a actividade do meu grupo social…

É o salto histórico, tremendo e fundamental, dunha concepción “sistemática” a unha concepción “metodolóxica”, dunha concepción contemplativa a outra activa, e, sobre todo, dunha concepción metafísica a unha concepción social do espazo.

Pero isto complícase aínda máis cando, no movemento moderno, a problemática espacial arquitectónica “contamínase” coa doutros campos, e coas coordenadas culturais de cada arquitecto. Xa non hai un único “concepto espacial do noso tempo”.

O arquitecto xa non tende á “construción do espazo”, senón á “fenomenización do espazo”. En ambas as expresións, a palabra “espazo” non significa exactamente o mesmo. Na primeira, Deus non creou o espazo, senón as cousas, e logo o home creou o espazo para poder entender a relación entre as cousas. Na segunda, a palabra refírese á extensión ilimitada do mundo, con todos os feitos que teñen lugar nel, e que atopa o seu fenomenización a través da obra de arte en xeral e da arquitectura en particular. (A miña existencia é un fenómeno e realízase no mundo dos fenómenos).

Deixémolo aquí. Cando me suban outro puñado de postos falarei do espazo literal e do espazo fenomenológico. Pero por hoxe xa vos dei bastante a brasa. Supoño que estaredes a desexar que me volvan a baixar uns cuantos postos; que me poñan no meu sitio e báixenlleme un pouco os humitos. Pois tedes razón.

O espazo dá vertixe.

José Ramón Hernández Correa
Doutor Arquitecto e autor de Arquitectamos locos?
Toledo · decembro 2011

Arquivado en: faro, José Ramón Hernández Correa

Tags: , , , , , , , , , , , , ,