O circo soviético | Jelena Prokopljević

5 (100%) 1 vote

Circo carpa Avtovo en San Petersburgo
Circo carpa Avtovo en San Petersburgo

O circo era a arte escénica máis popular e máis igualitario da URSS que a diferenza do teatro, ballet ou música, non esixía ningunha educación previa. As súas funcións eran baratas, sinxelas e divertidas, non trataban temas existenciais se non era para facer comedia. En moitas cidades da URSS e dos países aliados construíronse equipamentos fixos, con compañías locais ou visitantes e están entre os contidos que mellor sobreviviron os cambios políticos e sociais. Ao contrario das súas orixes nómades, que continúan sendo a súa maneira de funcionar no resto do mundo, nos países socialistas o circo era un referente cultural fixo que se atopaba en pleno centro urbano mesmo na avenida principal.

Como todas as institucións soviéticas, o circo foi nacionalizado en 1919, ao acabar a revolución. En 1929 fundouse a escola de circo de Moscova e en 1946 introduciuse o estudo para os pallasos, formando as primeiras institucións educativas públicas no mundo para as artes do circo. Desde 1957 os circos de toda a Unión Soviética foron xestionados pola empresa estatal Soyuzgostsirk (Unión dos Circos Públicos) que chegou a construír ao redor de 70 equipamentos ata a caída da URSS. Os traballadores do circo formaban parte da clase media: tiñan unha carrerea, eran empregados públicos e ademais tiñan beneficios, polo perigo das disciplinas e polo interese cultural que tiña o circo. Desde a época de “desxeo”, tras a morte de Stalin, varios circos da URSS e sobre todo o de Moscova, facían circuítos e ofrecían funcións en Europa occidental, cousa que situaba aos seus traballadores por encima da media dos funcionarios públicos.

As funcións de circo eran diarias, nas grandes cidades facíanse dúas ao día e eran pensadas para todos, independentemente da idade, educación, nivel económico ou posición no sistema funcionarial. Ao non alcanzar nunca o ideal teórico, a sociedade soviética non era tan igualitaria como a miúdo pénsase, de maneira que o circo era a forma artística socialmente máis cohesionadora. Trátase dunha arte colectiva en todos os sentidos: non hai un só autor, as actuacións créanse durante o proceso de adestramento polos seus actores e todos contribúen ao éxito da compañía por igual. A creación das pezas –dos acróbatas, malabaristas ou dos domadores- comprende superar os límites do propio corpo, competir consigo mesmo, coa natureza ou cos compañeiros. O circo une a arte co deporte, a ciencia e a mecánica e nisto está na liña do imaxinario da ideoloxía comunista.

A especificidade do circo soviético, herdeiro do circo ruso con influencias do oriente afastado, é a introdución dunha liña narrativa. Non se trata dun simple cúmulo de exhibición de habilidades, senón todas as pezas dunha maneira ou outra se desenvolven ao redor dun fío condutor. Esta característica, xunto coa popularidade da forma expresiva ha contribuído a que circo sexa tamén o medio ideal para transmitir unha lixeira mensaxe ideolóxica. Durante a Segunda Guerra Mundial, o circo de Moscova, agora coñecido como o circo vello ou o circo de Nikulin, non detivo as actuacións. As acrobacias incluíron as motocicletas e armas, os pallasos ían vestidos de soldados alemáns para ridiculizarlos e ao final da función un tanque entraba a esnaquizar algunha triste andrómena inimiga.

Os circos que se construíron na Unión Soviética han variado moi pouco a súa forma orixinal. Todos son de planta redonda e na súa forma exterior lembran ás carpas de tea dos circos que coñecemos. A orixe do circo nos rituais tribais e nos exercicios militares en grupo ditou esta forma inicial que se modificou na época romana para incluír outro tipo de competicións e que volveu ás súas orixes no renacemento para dar lugar ao circo moderno. A forma é ditada polas características físicas das actuacións: as acrobacias desenvólvense libremente no espazo, téñense que poder observar desde calquera punto por igual. Non necesitan ningunha escenografía que as fixase nun punto escénico concreto. O mesmo pasa cos números con animais: paséanse en círculos, míranse entre eles e fan as súas actuacións xuntos. Ou os pallasos, malabaristas e o resto.

Planta del circo de Kharkov
Planta do circo de Kharkov

A evolución do circo soviético como forma arquitectónica tivo dúas vertentes principais: o progreso tecnolóxico da maquinaria escénica e os cambios de forma exterior que foi paralela aos cambios da arquitectura soviética en xeral. En canto á tecnoloxía, os circos foron acumulando os espazos laterais, salas de adestramento e preparación, zonas controladas para animais, etc.

O circo novo de Moscova inaugurado en 1971 e considerado o maior circo no mundo co aforamento para 3.400 espectadores, conta con 5 areas: ecuestre, de auga, ilusionista, pista de xeo e efectos de iluminación, situadas en plataformas ata 18 m baixo terra, que se poden intercambiar durante a función.

A maioría dos circos soviéticos construíronse ao acabar a Segunda Guerra Mundial e despois da primeira e necesaria onda de construción destinada á industria, vivenda, administración e monumentos. Moitos substituíron aos circos antigos de madeira ou se situaron en lugares onde habitualmente as compañías visitantes levantaban as súas carpas.

O único edificio que sobreviviu á guerra que foi o circo de San Petersburgo, inaugurado en 1877 como o primeiro circo fixo do Imperio. As súas fachadas neoclásicas foron simplificadas na reforma de 1959-1962, para non desentonar da arquitectura do realismo socialista promovida por Stalin desde os anos 30. O estilo “nacional na forma, socialista no contido”, como se definía o realismo socialista -coa forma nacional baseada no modelo neoclásico- continuou utilizándose máis aló do XX congreso do PCUS (1956) e das críticas aos excesos monumentais estalinistas.

Moitos dos proxectos estaban xa decididos ou empezados, pero tardaban en executarse, así as formas neoclásicas comparten os circos de Minsk, Tbilisi, Kiev ou Yerevan, todos construídos a finais dos anos 50 ou principios dos 60.

No seu famoso discurso na Conferencia nacional de construtores, arquitectos, traballadores na industria de materiais, construción e maquinaria de camiños e pontes e empregados en organizacións para o desenvolvemento do deseño e investigación, de decembro de 1954, Nikita Khruschev (1953-1964) reclamaba un uso máis eficiente e económico dos materiais e elementos construtivos, insistía na produción de espazos con elementos prefabricados e na racionalidade e funcionalidade da forma.

A edificación manual con ladrillos, a decoración profusa e inxustificada e o peso excesivo dos elementos estruturais foron temas centrais deste chamamento ao cambio de paradigmas arquitectónicos que chegou a identificarse cunha volta ao modernismo ou vanguardismo de pre-guerra. Os circos máis racionalistas, como os de Kazan, Novosibirsk, Donetsk, Kharkov, Stavropol ou Volgograd, construídos na segunda metade dos anos 60 e primeira dos 70 son formas limpas con grandes superficies opacas ou transparentes, con elementos de estrutura lixeiros e prefabricados.

O circo que marcou tendencia foi o novo circo de Moscova ou circo Bolshoi, de 1971 que introduciu unha cúpula espectacular, con acabado metálico de 36 m de altura, similar ás cúpulas de salas de deportes ou de exposicións construídas noutros países socialistas na mesma época. Un precedente foi tamén o circo Globus de Bucarest de 1960 de arquitectos N. Porumbescu, C. Rulea, S. Bercovici e N. Pruncu.

A partir de mediados dos anos 70, coincidindo co estancamento económico da era de Brezhnev (1964-1982) e a fuxida cara a adiante da arquitectura representativa, os circos soviéticos construíanse cada vez con formas e decoracións máis espectaculares.

Os circos de Chisinau, Dniepropetrovsk, Dushanbe, Kislovodsk, ou Yekaterinburg teñen as formas ou detalles máis elaborados. Esta época corresponde á crítica da austeridade formal da era Khruschev, ao desenvolvemento de formas oníricas e a volta de decoración baseada en motivos nacionais. Este selo nacional e abstracto, realizado en elementos prefabricados, levan os circos de Tashkent, Almaty, Karganda, Nizny Novgorod ou Baku.

Da mesma maneira que exportou formas, a arquitectura soviética ha exportado usos aos países satélites. Así os circos como equipamentos públicos construíronse en Pyongyang, Ulaan Bator ou Hanoi, seguindo as mesmas características e evolución formal como os da URSS. Ao tratarse dunha arte moi popular estes centros foron exitosos e durante o proceso de transición non perderon a súa presenza na vida cultural. A gran maioría foi reformada –por países xa independentes e gobernos de diferentes cores- ou se atopa no proceso, como no circo de Yerevan que foi demolido en 2012 e o novo edificio espérase inaugurar este ou o próximo ano.

En Astana, a nova capital de Kazakhstan que non experimentou os tempos soviéticos, aterrou en 2005 un novo e relucente OVNI para albergar os espectáculos de circo. O caso máis indicativo do benestar do circo nos países ex soviéticos é caso do circo de Ashgabat: construído na época soviética (1978-84) o circo foi abolido en 2001 polo primeiro presidente do Turkmenistan independente, Saparmurat Niyazov. O seu sucesor, Gurbanguly Berdimuhamedov, volveu instaurar en 2008 no mesmo, espléndidamente restaurado, edificio da época soviética.

Jelena Prokopljevic. Doutora Arquitecta
Barcelona. Xuño 2014

Notas:

Imaxes: diferentes autores e páxinas da internet. Entre elas: Panoramio, Flickr, Bohemian Blog ou Architectuul

Arquivado en: faro, Jelena Prokopljević

Tags: , , , , , , , , , ,