Arquitectura Moderna no Perú [I] | Fernando Freire Forga

A Arquitectura Moderna desenvolveuse no Perú tardíamente, aproximadamente 20 anos despois de que se construísen os primeiros antecedentes europeos.

Para finais da década de 1920 Lle Corbusier definira os seus cinco puntos da arquitectura moderna plasmados posteriormente na Vila Savoye, e Mies van der Rohe xa fixera o propio demostrado as calidades dunha nova arquitectura no Pabellón Alemán para a Exposición Universal de Barcelona, en 1929. Con todo, no Perú, desenvolvíase unha arquitectura con estilos basicamente “neocoloniales” e “californianos” que permaneceron inamovibles ata finais da década de 1940.

Segundo historiadores, durante a década de 1930, o Perú logra unha aproximación a esta modernidad – chamados por algúns “estilo internacional” – con algunhas construcións na cidade de Lima que correspondían a unha tendencia á que se lle chamou “Estilo Buque”, estilo que se practicou de xeito eventual, deixando en todo momento a supremacía do neocolonialismo existente.

Para mediados da década de 1940 os arquitectos peruanos empezan a vincularse coa arquitectura moderna. As visitas de arquitectos como Richard Neutra, José Luís Sert e Walter Gropius nestes anos serviron para sentar as bases do movemento moderno no Perú.

Dentro das primeiras manifestacións modernas en proxectos de arquitectos peruanos chama a atención, pola data da súa proxección, a modernidad coa que o Arquitecto Santiago Agurto presenta a súa tese de grado publicada en 1945 pola revista “El Arquitecto Peruano”.

Tesis de Grado. Santiago Agurto, 1945

A revista El Arquitecto Peruano. Fundada polo arquitecto Fernando Belaunde Terry en 1937, é a publicación máis importante en temas arquitectónicos e urbanos no Perú no século XX. Baixo a dirección de Fernando Belaúnde (1937-1963), a revista publicou un total de 202 números. Ata 1950, foi unha publicación mensual; logo, apareceu cada dous meses e, desde 1958, cada catro.

Os anos que Belaúnde dirixiu a publicación coinciden coa primeira fase das grandes migraciones internas, o feito demográfico máis importante da historia do noso país (e de Lima), que modificou o patrón histórico de ocupación do territorio. O Perú, basicamente rural e serrano ata o censo de 1940, pasou a ser un país urbano e costeño.

A planificación implica a noción dunha autoridade que impón prioridades que se achan por encima dos intereses económicos individuais e por encima tamén das regras do libre mercado.

El Arquitecto Peruano. Agosto, 1937

A revista abogó pola modificación da norma liberal que guiara ao estado peruano desde os anos da “República Aristocrática”. A revista defendeu a tese de promover o desenvolvemento a través dun crecemento cara a dentro; foi partidaria, polo tanto, do proceso de “sustitución de importaciones” e contraria ao modelo exclusivamente exportador. A revista O Arquitecto Peruano chamaba aos empresarios a impulsar o investimento de capital para a ampliación do mercado interno. Neste sentido, para o arquitecto Belaúnde había que producir no Perú ferro, cemento, vidro e madeira, xa que un país sen industrias básicas non podía aspirar ao desenvolvemento.

Nas eleccións de 1945, nas que triunfou a opción reformista de Bustamante e Rivero, Belaúnde Terry saíu elixido deputado por Lima. Nesta primeira responsabilidade política, o novo arquitecto impulsou, desde o Congreso, e inspirado nas ideas da súa revista, catro importante leis:

1. A propiedade horizontal do chan.-De acordo á lei vigente, só podía haber un dono por edificio, polo que os departamentos só podían alugarse (por iso, había poucos en Lima). A nova lei autorizaba ao propietario dun departamento a inscribir a súa propiedade en forma independente e compartir o chan cos donos dos outros departamentos do seu edificio. Esta norma foi un mecanismo indispensable para estimular os edificios por departamentos na nosa cidade.

2. A constitución da Oficina Nacional para a Planificación Urbana (ONPU).- Era a oficina do estado encargada da formulación dos plans de desenvolvemento urbano de todas as cidades do país, empezando por Lima; así, o estado involucrábase directamente no desenvolvemento nacional. Esta institución foi o antecedente do Instituto Nacional de Planificación.

3. A creación da Corporación Nacional de Vivenda (CNV).– Tiña como propósito a construción de vivendas para os sectores medios e populares. A principal obra, nestes anos, da CNV foi o proxecto global das unidades vecinales.

4. Os centros climáticos de inverno.- Baixo esta lei construír a colonia vacacional de Huampaní.

A reforma estudiantil de 1946. n 1946, tanto alumnos como profesores da Escola de Enxeñeiros organizáronse para levar a cabo unha reforma estudiantil que nivele o ensino arquitectónica en relación á nova arquitectura desenvolvida no ámbito internacional. O cambio nos estudos estivo complementado coas visitas de distintos arquitectos estranxeiros entre quen se contou a Walter Gropius e Josep Lluís Sert en 1953. n 1955, coa transformación da Escola Nacional de Enxeñeiros en Universidade Nacional de Ingeniería, o Departamento de Arquitectura quedou convertido en Facultade. A construción da actual Facultade de Arquitectura tivo inicio en 1951 grazas á participación do Estado, a empresa privada, profesores e alumnos. O edificio foi un dos primeiros en ser construídos no campus, o seu deseño arquitectónico foi realizado polo arquitecto italiano Mario Bianco e o seu ejecución grazas a un esmerado e destacable esforzo conxunto liderado polo arquitecto Fernando Belaúnde, nese entón xefe do Departamento.

A Agrupación EspacioEn maio de 1947, un grupo de novos estudantes de arquitectura da Escola Nacional de Enxeñeiros, lideran a un grupo de intelectuais, arquitectos e artistas. Adoptan o nome ESPAZO e, ao xeito das vanguardias europeas, lanzan un Manifesto que marcará o inicio das súas actividades e dos cambios que propugnan.

Desde mediados dos anos corenta, Lima vivía un vórtice modernizante auspiciada pola difusión das imaxes da modernidad, o fin da segunda guerra mundial e polo optimista ambiente existente logo da elección de José Luís Bustamante e Rivero como expresión de novos ventos no país.

A radical transformación da praza de armas de Lima e os ensanches nas rúas importantes do seu centro histórico, testemuñaban o espírito que animaba aos cambios promovidos, emulando o ocorrido noutras metrópolis. Desde esa perspectiva, os paradigmas do cambio mantíñanse marcadamente desactualizados.

A arte e a arquitectura transitaban os camiños signados pola pasiva mirada ao pasado, illados dos acontecementos arquitectónicos prevalecientes no mundo. Un mundo que saía da segunda gran guerra e vía consolidar a Norteamérica como principal potencia. Un mundo que vivira -décadas atrás-, o entusiasmo pola renovación total da arte e a arquitectura, e que poucos anos despois suscitaba xa un cuestionamiento ás radicais formulaciones vanguardistas, vivía o inesperado viraje dos grandes mestres da arquitectura e o surgimiento de propostas abertas, frescas e incluyentes.

Nesta dobre e contradictoria realidade, a de dous mundos paralelos e diacrónicos, fórmase no Perú unha agrupación de intelectuais: artistas, estudantes e profesionais, dispostos a enfrontar aos defensores do adormecemento das manifestacións culturais da nosa sociedade. Reunidos en torno á estimulante figura de Luís Mirou Quesada, un grupo de novos estudantes de arquitectura da Escola Nacional de Enxeñeiros -a actual Universidade Nacional de Inxeñería-, xorde fai medio século, a Agrupación ESPACIO, vehículo das expectativas dalgúns círculos de encontro e discusión como manifestación específica dunha sociedade preocupada polo presente e o futuro.

ESPACIO, proponse marcar distancias, sinalando un derrotero; suscítase a tarefa de repensar a arte do Perú e enfróntase ao dilema de combater a orixe do seu propio estatus, revisando e cuestionando o desenvolvemento da nosa cultura, entendendo a mesma de xeito integral, como manifestación dun momento determinado, e dun home novo. Constitúese entón nun dos movementos máis importantes da nosa modernidad e sen dúbida, no máis coñecido e trascendental no mundo artístico. A arquitectura, asumiría en devandito proceso un decidido liderado.

Para cumprir a súa misión organizan conferencias, exposicións e publicacións. Editan a revista ESPACIO e publican unha sección no diario EL COMERCIO. Pero sobre todo producirán, farán arte. Rápidamente, a aceptación da arte moderna faise patente na década do cincuenta, ao final da cal, os máis activos membros da Agrupación, arribaron ao campo político, persuadidos seguramente da necesidade de modernizar tamén o país. Transcorrido o tempo, o Perú cambiou notoriamente. Lima e o país creceron e transformáronse. O mundo en éraa post-moderna, lonxe de ser o mesmo volve mirar cara aos seus máis próximas orixes: os da modernidad. Fai un alto e formúlase unha serie de inquietantes interrogantes: tradición, cambio, globalización, pasado, futuro, país, nación…….; tratando de contestalas nesta oportunidade a través das manifestacións da arte, estimuladas e realizadas pola Agrupación ESPACIO.

Primeiras obras e proxectos de arquitectura moderna no Perú

Fernando Freire Forga · Doutor Arquitecto

Lima · abril 2013 · Autor do Blogue La Forma Moderna en Latinoamérica

Nota:

Ensaios Persoais, 2012. Esta primeira parte forma parte dun texto que se expón o resultado de case 10 anos de estudos relacionados ao desenvolvemento da arquitectura moderna no Perú. É importante mencionar que para lograr completar este ensaio relacionado á arquitectura moderna no Perú utilizáronse estudos e opinións de destacados profesionais. Ao final faise unha breve apunta bibliográfica.

Fontes Bibliográficas
1. Córdova, Adolfo “La Agrupación Espacio y la Arquitectura Peruana” – 2005.2. blog.pucp.edu.pe3. Ludeña, Wiley “Piqueras – Belaunde – La Agrupación Espacio: TRES BUENOS TIGRES. Vanguardia y Urbanismo en el Perú del Siglo XX”. Editado por el CAP Regional Junín y Urbe ediciones – Huancayo 2004. Pag. 186.4. José Bentín Diez Canseco Extracto de Libro: Enrique Seoane Ros, Una Búsqueda de raíces peruanas. Lima, 1989.5. arqandina.com

Fernando Freire Forga

Fernando Freire Forga nace en Lima el 21 de marzo de 1977. Entre los años 1994 y 2000 realiza estudios de arquitectura en la Universidad Peruana de Ciencias Aplicadas en la misma ciudad. En 1999 obtiene el primer premio en el Concurso a nivel nacional organizado por PROCOBRE-PERÚ con la tesis: Edificio Automatizado de Oficinas: “Usos del Cobre en la Arquitectura”.

Ha realizado estudios de Doctorado sobre Arquitectura Moderna en la ETSAB, Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Barcelona en la Universidad Politécnica de Cataluña, España. Actualmente, se encuentra inmerso en el desarrollo de trabajos de recopilación e investigación de Arquitectura Moderna en el Perú. Es docente de la Pontificia Universidad Católica del Perú y se desenvuelve como proyectista de manera independiente.

follow me

Arquivado en: artigos, Fernando Freire Forga

Tags: , , , , , , , , , , , ,