[:es]
En general, y salvo honrosas excepciones, los arquitectos escribimos regular. En realidad, tiene mérito el hecho de abordar con tanta pasión una tarea para la que no hemos sido formados específicamente. Para apoyar nuestras ideas y convicciones con frecuencia utilizamos una herramienta recurrente: la cita, un breve respaldo a nuestro argumento gracias al apoyo oportuno de una voz autorizada. Ahora bien:
¿citamos bien los arquitectos cuando citamos?
A primera vista podríamos concluir que no, y es que esto de las citas es tarea complicada. En muchas ocasiones se desconoce la veracidad de la frase, o incluso la autenticidad sobre el autor real de la misma, y debemos confiar en la referencia de un tercero. Conseguir la fuente primera (en su idioma original) daría lugar a un trabajo ímprobo de investigación para cada cita, paso obligatorio en la elaboración de una tesis doctoral.
Por otra parte, y dando por hecho la veracidad de lo escrito por un autor determinado en tiempo y forma, habría que conocer muy bien no solo el texto sino el contexto en el que éste se formula: la Alemania de la Bauhaus poco tiene que ver con Chicago en los años 50 o la España de los 60; sin embargo, utilizamos simultáneamente citas de autores dispares, aislados en el espacio y en el tiempo, sin tener en cuenta que tal vez, en su contexto, se pretendía argumentar precisamente lo contrario a aquello que nosotros ahora proponemos.
Los arquitectos somos poco “científicos” en esto de las citas, y nuestros escritos tienden más al ensayo que al tratado. En general solemos huir de lo categórico y, en su lugar, cultivamos la exploración sensible de la arquitectura como una de las fuentes más reveladoras de la cultura. De ahí que muchas de las citas que hemos convertido de manera colectiva en “aforismos” sean en ocasiones solo frases cogidas al vuelo que representan solo parcialmente las ideas del autor. En este sentido, siempre nos ha parecido una tragedia rememorar la figura de Le Corbusier por
“la arquitectura es el juego sabio, correcto y magnífico de los volúmenes bajo la luz”,
una frase extraída de un artículo en 1921 escrito para elogiar los volúmenes puros, la geometría o la objetividad del cálculo
“de los silos y las fábricas norteamericanas”
frente al lenguaje decorativo del Quai d’Orsay o el Gran-Palais. O como recordaban Brijuni en su texto “Less is Less” para La Ciudad Viva, el “Less is more” de Mies van der Rohe sería (según Pier Vittorio Aureli) tan solo una frase pronunciada por el arquitecto alemán en una entrevista de 1959.
Si bien el uso de la primera ha justificado todo tipo de formalismos contemporáneos, llama la atención la transformación interesada de la segunda por parte del arquitecto danés Bjarke Ingels, dando lugar a su propia locución “Yes is More” a la que ya se ha dedicado una entrada bajo nuestra propia mutación: “Yes Needs More”.
Para terminar el asunto de las citas desenfocadas pondremos otro par de ejemplos. A raíz del citado “Less is Less” de Brijuni surgió un interesante debate en los comentarios sobre la no menos famosa “dar liebre por gato” atribuida a Alejandro de la Sota y que, como allí se dijo, procede, hasta donde nosotros sabemos, de Víctor D’Ors, director de la ETSAM entre 1969-72 coincidiendo con Sota como profesor. Mucho nos tememos que el sentido actual de esta cita poco tiene que ver con el uso que de ella se hacía en la ETSAM en los años 60.
Pero no vayamos a creer que el oscuro laberinto de la cita es un fenómeno nuevo. Como parte del desarrollo de la tesis “La casa Domínguez. Alejandro de la Sota: construir – habitar”, se demostró que alguna de las citas que el propio Sota empleaba para justificar alguna de sus obras, en concreto la Casa Domínguez, no era del todo oportuna ni exacta, y que tenía que ver más con la construcción de un relato propio que con la existencia del antecedente al que hacía referencia.
Ante una evidencia tan poco confortable para algunos eruditos (que habían dado por buena la cita de Sota durante años en numerosos libros y artículos), se consultó por separado a dos eminentes catedráticos; curiosamente ambos coincidían en la necesidad de desenfocar aún más el asunto. El primero aconsejó dejar la puerta abierta a la duda:
“no se debe exponer que la cita no existe, sino que ha resultado imposible de encontrar”;
el segundo, menos comprometido con la materia, nos dijo:
“hay que contarlo, pero que no se rompa la magia”.
Miguel Ángel Díaz Camacho. Doctor Arquitecto
Madrid. Febrero 2014.
Autor de Parráfos de arquitectura. #arquiParrafos
[:gl]

En xeral, e salvo honrosas excepcións, os arquitectos escribimos regular. En realidade, ten mérito o feito de abordar con tanta paixón unha tarefa para a que non fomos formados especificamente. Para apoiar as nosas ideas e conviccións con frecuencia utilizamos unha ferramenta recorrente: a cita, un breve respaldo a noso argumento grazas ao apoio oportuno dunha voz autorizada. Agora ben:
citamos ben os arquitectos cando citamos?
A primeira vista poderiamos concluír que non, e é que isto das citas é tarefa complicada. En moitas ocasións descoñécese a veracidade da frase, ou mesmo a autenticidade sobre o autor real da mesma, e debemos confiar na referencia dun terceiro. Conseguir a fonte primeira (no seu idioma orixinal) daría lugar a un traballo ímprobo de investigación para cada cita, paso obrigatorio na elaboración dunha tese doutoral.
Por outra banda, e dando por feito a veracidade do escrito por un autor determinado en tempo e forma, habería que coñecer moi ben non só o texto senón o contexto no que este se formula: a Alemaña da Bauhaus pouco ten que ver con Chicago nos anos 50 ou a España dos 60; con todo, utilizamos simultaneamente citas de autores dispares, illados no espazo e no tempo, sen ter en conta que talvez, no seu contexto, pretendíase argumentar precisamente o contrario a aquilo que nós agora propoñemos.
Os arquitectos somos pouco “científicos” nisto das citas, e os nosos escritos tenden máis ao ensaio que ao tratado. En xeral adoitamos fuxir do categórico e, no seu lugar, cultivamos a exploración sensible da arquitectura como unha das fontes máis reveladoras da cultura. Por iso é polo que moitas das citas que convertemos de maneira colectiva en “aforismos” sexan en ocasións só frases colleitas ao voo que representan só parcialmente as ideas do autor. Neste sentido, sempre nos pareceu unha traxedia rememorar a figura de Le Corbusier por
“a arquitectura é o xogo sabio, correcto e magnífico dos volumes baixo a luz”,
unha frase extraída dun artigo en 1921 escrito para eloxiar os volumes puros, a xeometría ou a obxectividade do cálculo
“dos silos e as fábricas norteamericanas”
fronte á linguaxe decorativa do Quai d’ Orsay ou o Gran- Palais. Ou como lembraban Brijuni no seu texto “Less is Less” para A Cidade Viva, o “Less is more” de Mies van der Rohe sería (segundo Pier Vittorio Aureli) tan só unha frase pronunciada polo arquitecto alemán nunha entrevista de 1959.
Aínda que o uso da primeira xustificou todo tipo de formalismos contemporáneos, chama a atención a transformación interesada da segunda por parte do arquitecto danés Bjarke Ingels, dando lugar á súa propia locución “Yes is More” á que xa se dedicou unha entrada baixo nosa propia mutación: “Yes Needs More”.
Para terminar o asunto das citas desenfocadas poñeremos outro par de exemplos. A raíz do citado “Less is Less” de Brijuni xurdiu un interesante debate nos comentarios sobre a non menos famosa “dar lebre por gato” atribuída a Alejandro de la Sota e que, como alí díxose, procede, ata onde nós sabemos, de Víctor D’ Ors, director da ETSAM entre 1969-72 coincidindo con Sota como profesor. Moito nos tememos que o sentido actual desta cita pouco ten que ver co uso que dela facíase na ETSAM nos anos 60.
Pero non vaiamos crer que o escuro labirinto da cita é un fenómeno novo. Como parte do desenvolvemento da tese «A casa Domínguez. Alejandro de la Sota: construir – habitar«, demostrouse que algunha das citas que o propio Sota empregaba para xustificar algunha das súas obras, en concreto a Casa Domínguez, non era do todo oportuna nin exacta, e que tiña que ver máis coa construción dun relato propio que coa existencia do antecedente ao que facía referencia.
Ante unha evidencia tan pouco confortable para algúns eruditos (que deran por boa a cita de Sota durante anos en numerosos libros e artigos), consultouse por separado a dous eminentes catedráticos; curiosamente ambos coincidían na necesidade de desenfocar aínda máis o asunto. O primeiro aconsellou deixar a porta aberta á dúbida:
Ante una evidencia tan poco confortable para algunos eruditos (que habían dado por buena la cita de Sota durante años en numerosos libros y artículos), se consultó por separado a dos eminentes catedráticos; curiosamente ambos coincidían en la necesidad de desenfocar aún más el asunto. El primero aconsejó dejar la puerta abierta a la duda:
“non se debe expoñer que a cita non existe, senón que resultou imposible de atopar”;
o segundo, menos comprometido coa materia, díxonos:
“hai que contalo, pero que non rompa a maxia”.
Miguel Ángel Díaz Camacho. Doutor Arquitecto
Madrid. Febreiro 2014.
Autor de Parráfos de arquitectura. #arquiParrafos
[:en]

In general, and except for honorable exceptions, the architects write regular. In fact, the fact of approaching with such passion a task for which we have not been specifically trained has merit. To support our ideas and convictions we often use a recurring tool: the appointment, a brief endorsement of our argument thanks to the timely support of an authoritative voice. However:
Do we quote architects well when we quote?
At first glance we could conclude that no, and this is that dating is a complicated task. In many occasions the truth of the phrase is unknown, or even the authenticity on the real author of the same, and we must trust the reference of a third party. Obtaining the first source (in its original language) would lead to an immense research work for each appointment, a mandatory step in the preparation of a doctoral thesis.
On the other hand, and taking for granted the veracity of what was written by a certain author in time and form, we should know very well not only the text but the context in which it is formulated: the Germany of the Bauhaus has little to do with Chicago in the 50s or Spain in the 60s; however, we simultaneously use quotes from disparate authors, isolated in space and time, without taking into account that perhaps, in its context, it was intended to argue precisely the opposite of what we now propose.
The architects are little “scientists” in this of the appointments, and our writings tend more to the test than to the treaty. In general, we tend to avoid the categorical and, instead, we cultivate the sensitive exploration of architecture as one of the most revealing sources of culture. Hence, many of the quotations that we have collectively converted into “aphorisms” are sometimes only catch phrases that represent only partially the ideas of the author. In this sense, it has always seemed a tragedy to recall the figure of Le Corbusier
“architecture is the wise, correct and magnificent game of volumes under the light”,
a phrase taken from an article in 1921 written to praise the pure volumes, the geometry or the objectivity of the calculation
“Of the silos and the North American factories”
in front of the decorative language of the Quai d’Orsay or the Gran-Palais. Or as Brijuni remembered in his text “Less is Less” for La Ciudad Viva, the “Less is more” by Mies van der Rohe would be (according to Pier Vittorio Aureli) just a phrase pronounced by the German architect in a 1959 interview.
Although the use of the former has justified all kinds of contemporary formalisms, the interested transformation of the second by the Danish architect Bjarke Ingels draws attention, giving rise to his own phrase “Yes is More” to which he has already dedicated an entry under our own mutation: “Yes Needs More”.
To finish the issue of unfocused quotes we will put another pair of examples. Following the aforementioned “Less is Less” by Brijuni an interesting debate arose in the comments on the not less famous “give hare by cat” attributed to Alejandro de la Sota and that, as it was said there, proceeds, as far as we know, of Víctor D’Ors, director of the ETSAM between 1969-72 coinciding with Sota as professor. Much we fear that the current meaning of this appointment has little to do with the use that was made of it in the ETSAM in the 60s.
But let’s not believe that the dark labyrinth of the appointment is a new phenomenon. As part of the development of the thesis “The Domínguez house. Alejandro de la Sota: construct – inhabit”, it was shown that some of the citations that Sota himself used to justify some of his works, specifically Casa Dominguez, was not all opportune or exact, and that had to do more with the construction of an own story than with the existence of the antecedent to which it referred.
Faced with such uncomfortable evidence for some scholars (who had considered Sota’s appointment for many years in numerous books and articles), two eminent professors were consulted separately; Curiously, both agreed on the need to further defocus the issue. The first advised leaving the door open to doubt:
“it should not be stated that the appointment does not exist, but that it has been impossible to find”;
the second, less committed to the subject, told us:
“You have to tell it, but do not break the magic”.
Miguel Ángel Díaz Camacho. PhD Architect
Madrid. February 2014.
Author of Parráfos de arquitectura. #arquiParrafos
[:]




