A intelixencia do desexo | Miquel Lacasta

5 (100%) 1 vote

Mapa Para el Deseo, 2008,obra del artista Fredy Quinayas | Fuente: desdeelmalestar.wordpress.com
Mapa Para el Deseo, 2008,obra del artista Fredy Quinayas | Fonte: desdeelmalestar.wordpress.com

Para as materias importantes, os ensinos proveñen de lugares moi remotos. Considero que a arquitectura é unha materia importante, e por iso é conveniente atopar en lugares, ás veces distanciados do que un pensa, pequenas perlas que nos axudan a dar corpo ás nosas reflexións.

Unha deses remotos ensinos interesantes provén do pensador danés, Søren Kierkegaard, ao que algúns sitúan como o pai do existencialismo europeo, esencialmente o existencialismo francés e o alemán.

Kiergegaard desenvolve un xiro existencial

que esixe a posta en marcha de novas categorías conceptuais. Fronte ao pensamento especulativo, o filósofo reivindica o pensamento existencial no que o pensador involúcrase personalmente na filosofía que elabora.

Esta é para min, o gran ensino da escola existencialista, a identificación absoluta e total naquilo co que un está involucrado.

Para clarificar algo máis a esencia desta afirmación remítome ao que escribe José Luís López Aranguren;

Kierkegaard opón ao pensamento especulativo, o pensamento existencial. O animal ten vida. O home digno deste nome é existencia. Existencia é unha peculiar actitude do home para consigo mesmo que envolve en si as categorías de seriedade, elección ou decisión, repetición, preocupación e sinceridad.2

Sen dúbida na arquitectura participamos dun certo modo de facer existencialista, no sentido que nos identificamos de forma absoluta coa forza propositiva dun proxecto arquitectónico, ata o punto que non poucos colegas sumaríanse á afirmación de que arquitectura e vida, tanto a idea de vida en abstracto, como en referencia á vida persoal, son a mesma cousa, son un.

Ao principio facía referencia á orixe remota de certos ensinos. Certamente, o existencialismo, unha corrente de pensamento non exenta de gran influencia, e aínda hoxe, unha escola filosófica, considéroo remoto en moitos sentidos para a arquitectura. O existencialismo ten a potencia de facer aquelas preguntas graves, e en realidade craves, relacionadas co devir da nosa existencia.

Iso ocorre igual en certa arquitectura existencialista, ou mellor devandito na actitude existencialista de certos arquitectos. Con todo, e quizais por iso, teño tendencia a relacionar unha certa angustia existencial, co período máis novo da traxectoria profesional dun arquitecto.

Aquel mozo cheo de entusiasmo, pero sobrecogido pola magnitude das reflexións propias e alleas, intransixente con aqueles que fomentan unha visión lúdica da arquitectura, por considerala liviá e pouco profunda. O lúdico nunca foi o antónimo daquilo exento de rigor.

Aínda máis afastada paréceme a actitude dos existencialistas, de ter que compartir angustiosamente os seus pensamentos.

A figura ennegrecida pola pesadumbre das súas propias reflexións, viría ser unha imaxe, moi pouco proteica para facer e vivir a arquitectura. Non nego que a aureola de malditismo que arrastra o pensamento existencialista é atractiva, e nalgúns casos, diría que relucente, unha aureola, iso si, dunha luz negra e apesadumbrada, pero considero que a arquitectura é luz, non soamente no sentido literal e metafórico primario desta asimilación, senón tamén no sentido de que a arquitectura é forza, é creación, é acción radical, é unha mirada necesariamente positiva. É máis, o exercicio da arquitectura debe ter unha forte compoñente lúdica, do mesmo xeito que lúcida.

Moitos participamos en maior ou menor medida desa imaxinería escura nalgúns instantes do noso pasado.

En contraposición a esta somera descrición do existencialismo arquitectónico, gústame contrapoñer a idea, quizais moldeada polo paso do tempo e unha certa madurez, da intelixencia, de José Antonio Marina, moito máis enerxética, luminosa, esta vez de luz branca, e ligada á idea do desexo.

O propio Mariña, nas Arquitecturas del Desexo, un libro, atreveríame a dicir, de obrigada lectura, afirma que na orixe da cultura está o desexo.3 O desexo sitúanos ante unha infinitud ambigua, e o mecanismo de desenvolvemento das tres fases do desexo, é a intelixencia.

Profundemos un pouco niso.

Mariña proponse estudar a ideoloxía do desexo, clave para entender a cultura actual, que é unha cultura da avidez e da insatisfacción. O autor argumenta que hai unha estrutura invisible que orixina e dá sentido a preferencias, sensibilidades, comportamentos que, en superficie, resultan inconexas.

Por tanto, existe unha espiritualidade do desexo, unha forza motriz relacionada cunha enerxía creadora, a enerxía dos grandes cambios, das grandes fazañas. De forma especialmente lúcida, Mariña entende a idea do desexo como unha substancia intimamente ligada á acción, ao facer.

Tal como a arquitectura é. Unha profesión da acción consumada.

As tres fontes de enerxía da acción que o autor disecciona, son moi fáciles de recoñecer na arquitectura, a pulsión, o desexo e o proxecto. Sería fácil de establecer unha fenomenología do proxecto da arquitectura en base a estes tres orixes da acción que Mariña categoriza.

A parte máis arquitectónica do texto é a tese principal do libro é que o autor nos exhorta a pasar do determinismo do desexo ao determinismo do proxecto, mediante o cal o desexo se vence a si mesmo. O mecanismo operativo para facer ese salto, do desexo ao proxecto, consiste en saber canalizar a intelixencia. A gran función da intelixencia, por tanto, non é alcanzar fins, senón inventar fins e, mediante eles, encelar o desexo para transformalo en proxecto.

Neste salto do desexo ao proxecto, establécese unha tríada do desexo que debemos considerar para transformalo. Mariña chámao a teoría dos tres desexos. Curiosamente este triplete é enormemente coincidente co patrón de empatía que o arquitecto aplica ao proxecto de arquitectura e que me permito traducir aquí nun formato máis noso.

O primeiro principio do desexo/proxecto, ou mellor devandito, ese proxecto de desexo que toda arquitectura debería encerrar, é o do desexo de benestar persoal. É dicir, proxectamos para a sociedade pero proxectamos arquitectura para nós mesmos constantemente. Non podemos proxectar un espazo no que non creamos, co que non nos podamos identificar.

O segundo principio é o da aceptación social. Proxectamos na sociedade para que os seus futuros usuarios obteñan a cambio o plácet da aceptación, o de formar parte dun colectivo máis amplo, e mesmo proxectamos para que aqueles que vivan os nosos espazos sentan distinguidos.

Por último, proxectamos a forma do desexo para ampliar as posibilidades da acción, proxectamos para ampliar o ámbito do posible. Esta é sen dúbida a gran forza do desexo arquitectónico, e a que á súa vez, deberíanos encher de responsabilidade.

A arquitectura, unha vez conformada e construída, amplía o ámbito do posible ata extremos moitas veces inauditos. Transforma modos de comportamento que van moito máis alá das capacidades do puro obxecto arquitectónico. A arquitectura transforma a realidade.

É por iso que a raíz do proxecto arquitectónico é cultural, pero á súa vez, o seu produto final é eminentemente cultural tamén. Parte da cultura, para facer cultura. E enténdase aquí a idea de cultural baixo o espectro máis amplo posible.

A gasolina que impulsa o desexo na súa maduración á forma dun proxecto, de forma xenérica nos texto de Mariña e de forma específica na acción arquitectónica, é a intelixencia. Mariña tamén desenvolve unha Teoría da Intelixencia da que destacaría pola súa especial connotación arquitectónica, algúns aspectos.

Como declaración de principios o filosofo é un fervente defensor da intelixencia práctica. A intelixencia práctica é superior á teórica, porque é capaz de pensar posibilidades e despois realizalas. Así de simple e así de concordante coa disciplina da arquitectura.

E é que en realidade, non se pode separar a intelixencia da acción, todo proxecto está encamiñado á súa realización. Necesitamos fixarnos metas adecuadas e crear hábitos firmes que nos permitan pasar da decisión á acción. A intelixencia conta con ferramentas valiosas que lle permiten conseguir as súas metas: o sentido do deber, a vontade e a razón. Outro recurso imprescindible é a creatividade, a capacidade para inventar posibilidades na realidade e novas solucións aos problemas vitais.

Todo o caleidoscopio de reflexións de José Antonio Mariña parecen estar escritos en clave arquitectónica. Na trastienda da súa obra, reloce unha asunción positiva e luminosa dunha das palabras que parece que agora estamos a recuperar: ética.

Moi ao contrario da angustia da ética existencialista, da que falamos antes, Mariña proponnos unha forza motriz positiva que vai moito máis alá dunha receita instrumental para manexarnos nestes tempos complexos.

Mariña, nunha visión prometedora de superación dos círculos viciosos do presente, atrévese con coraxe e paixón a propoñer unha nova lectura da nosa sociedade en forma de dirección positiva a seguir. Quedo, para acabar, cun dos seus textos máis estimulantes.

Na nosa sociedade enfróntanse dous sistemas de crenzas: a modernidade, baseada no pensamento ilustrado, que se define polo culto á razón e á ciencia; e a postmodernidad, que identifica intelixencia con creación, e que non confía na razón, nin nas verdades absolutas. Superando ambas, a Ultramodernidad desenvolve unha nova teoría da intelixencia cuxa función esencial non é o coñecemento senón dirixir o comportamento para saír ben parados da situación na que estamos, e que inclúe os sentimentos e os mecanismos de autocontrol da conduta, a vontade. A súa característica principal é a capacidade de inventar posibilidades na realidade. É, por tanto, unha intelixencia creadora que inventa fins, avalíaos, elabora proxectos e execútaos, unha intelixencia encamiñada á acción. A súa meta é a felicidade e a súa culminación a ética.

Seguiremos falando disto.

Miquel Lacasta. Docutor arquitecto
Barcelona, xullo 2013

Notas:

1 TORRALBA, Francesc A ética como angustiaEditorial Proteus, Barcelona 2013

2 Ídem.

3 MARINA, José Antonio, As Arquitecturas do Desexo, Editorial Anagrama, Barcelona, 2007

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , ,