A emerxencia da resistencia | Miquel Lacasta Codorniu


Félix Candela, paraugas de hypars experimental para gasolineiras, 1954

A emerxencia da resistencia

Xa escribía Ignasi de Solà-Morales en 1993, que ante a violencia estrutural do mundo actual, que en forma de rede sutil se instalou implacablemente na realidade, soamente caben tres tipos de actitudes: a submisión, a delincuencia e a resistencia.1

Hoxe máis que nunca fai falta tomar algunha das tres actitudes, e convertelas en aptitudes, como referencia de facer da arquitectura, non tanto para salvar o mundo, como a arquitectura utópica dos 60 proclamaba, senón máis ben para non ser varrido por el mesmo mundo sobre o que queremos actuar. Certamente o perigo da arquitectura hoxe, é quedar desastrosamente varrida polas forzas da groseira realidade que representa o mundo dos seus vaivéns caprichosos en forma de desastres financeiros, enxeñarías sociais monstruosas e/ou tormentas aniquiladoras dunha cultura en permanente estado de inanición.

A submisión é quizais a forma máis común adoptada polos arquitectos. A incapacidade lóxica de enfrontarse a tamaño monstro (a realidade complexa) acaba procurando unha actitude de submisa traxectoria, de actuar segundo o que se espera dun bo arquitecto. As versións de tal submisión son múltiples, submisión ao cliente, ao proxecto, acaso a máis interesante, submisión ao que a profesión espera dun, submisión ao mestre e pai, submisión ao mercado, submisión ao crítico ou curador correspondente, submisión ao xurado, submisión ao alcalde, submisión en definitiva. A submisión non é intrinsecamente mala cando as condicións e os intereses que rodean a un proxecto se enmarcan nun territorio comprensible. Non obstante esta situación poucas veces se dá con claridade. Cando as regulacións non están a rozar a estulticia, é o cliente, o mestre ou o alcalde, tres figuras principais na traxectoria de calquera arquitectura, os que por separado ou á vez esconden intereses propios que totalmente velados, fan dun proxecto unha especie de viraventos a mercé dos ventos.

A delincuencia é de todas as actitudes a máis excitante. Colocarse aínda que sexa momentaneamente fóra da lei, só está permitido a aqueles realmente grandes. A profanación da idea de cemiterio é quizais unha dos grandes delitos perpetrados polos Bonney and Clide locais dos 90, Miralles/Pinós, no cemiterio de Igualada. Outro tipo de delincuencia, o roubo inmisericorde do vestíbulo do Kunsthal de Rotterdam executado por un dos sospeitosos habituais, Rem Koolhaas,2 valería tamén como exemplo de actitudes de arquitectos que saltan os límites para situarse máis alá. Está claro, que como a famosa frase atribuída a Einstein, un problema non pode resolverse coa mesma mentalidade do que o creo. De ser certo, a actitude delincuente ante un proxecto de arquitectura sempre debe estar presente. O que acontece é que baixo esa mesma coartada encontrariamos outras arquitecturas e outros arquitectos que considerariamos como aberrantes. A pregunta clave aquí, sería a de ¿quen dá a lexitimidade ao arquitecto para saltarse as regras? Non fai falta dicir que encontrariamos múltiples xustificacións para cada un dos arquitectos e as súas arquitecturas, pero tamén é certo que non podemos esporear a transgresión constante como sistemática para o acto de proxectar arquitectura. Hai valores éticos que soamente talentos especialmente constituídos e espacialmente construídos para iso, son capaces de levar máis alá e propoñer unha fantasía fóra de toda regra e condición inicial.

Tampouco diría que son tempos para a arquitectura en xeral e para a depauperada figura do arquitecto en particular, como para jalear unha actitude tan agresiva.

Por último, parece máis razoable unha actitude de resistencia como, practicamente a única posible. A idea de resistencia, pode ser entendida como o fai un dos resistentes habituais máis interesantes e complexos do panorama arquitectónico de finais do século XX, Steven Holl, no sentido de fricción, case de proído, con aquilo que a cidade, a técnica, o programa e o cliente demandan dun proxecto de arquitectura. Esa sería unha actitude de resistencia en negativo, en moitos casos moi produtiva, pero á vez demasiado centrada nunha situación de permanencia das condicións iniciais. É dicir, soamente se o punto de partida permanece fixo por longo tempo, podemos encontrar os puntos de fricción que farán xurdir os mecanismos adecuados para resolver unha situación de proxecto moi concreta. Hoxe en día, desgraciadamente, nada permanece fixo o tempo suficiente como para ser estudado co rigor e a intensidade necesaria para chegar á súa natureza profunda. Diría que soamente en condicións moi especiais a resistencia pola vía do proído pode ser nutritiva proyectualmente falando.

Outra coñecida referencia á idea de resistencia é a proposta de Kenneth Frampton elaborada nos seus textos sobre rexionalismo crítico, especialmente o arquicoñecido texto Towards a Critical Regionalism Six Points for an Architecture of Resistance,3 e o tamén coñecedísimo Ten Points on an Arhitecture of Regionalism: A Provisional Polemic.4 Neles Frampton alude á idea de resistencia como intento de parapetarse ante os canons establecidos, segundo el, o escenográfico e o visual, convertidos en características negativas dominantes sobre aspectos positivos da arquitectura como o tectónico e o táctil. Ante esta situación, hai que opoñer unha férrea resistencia en forma de disidencia cultural e fomentar unha actitude resistente en contra as convencións estilísticas á moda mediante o desenvolvemento dunha arquitectura do lugar, máis que do espazo. Resistencia, adquire en Frampton, tinguiduras épicas de estratexia defensiva e reactiva, máis que de tácticas propositivas e proactivas, polo que construír unha actitude dende a negatividade, tampouco parece un bo xeito de estruturar unha posición xenuinamente resistente.

Non fai falta dicir que tanto en Holl coma en Frampton, a idea de resistencia se superpón unha coa outra, coa facilidade que dá a complicidade entre ambos os dous arquitectos.

Por último, esta idea de resistencia tamén pode ser interpretada como única posibilidade para a intelixencia na forma da función crítica.5 Cabrún dicir neste punto da reflexión, que a función crítica que resulta asumible aquí, transcendeu xa o nihilismo estruturalista inherente ao feito de desacreditar calquera actividade produtiva, entendendo que leva consigo unha produción ideolóxica inmanente, consecuencia das forzas dominantes na estrutura económica que se basea na loita de clases. Todo o contrario, o que hai que remarcar aquí como actitude de resistencia, é o desenvolvemento afinado dunha intelixencia crítica, unha especie de función crítica ao servizo dun optimismo inquebrantable.

Esta idea de función crítica, quere activar aqueles mecanismos propios da intelixencia arquitectónica, a saber, paciencia, detección de fisuras ou gretas na información dada como válida, atesouramento dunha vasta cultura arquitectónica, inacabable nas súas referencias, unha acción encadeada de pequenos logros e acertos, máis que de grandes xestos alegóricos, a emerxencia dunha sensibilidade tanto propia, coma social e polo tanto obxectiva, subxectiva e intersubxectiva á vez e en definitiva a actitude paciente de observador ancorado no futuro, actuante no presente e acompañado das experiencias dun pasado sempre rico e aleccionador.

Soamente dende unha lectura da resistencia como esta, me atrevería a proclamar a emerxencia da arquitectura, porque agora si, aínda que todos os indicios indican que o fin da arquitectura se achega, que as voces agoreras e neglixentes se enchen de palabras que condenan a arquitectura a unha especie de submisión lacerante a un mundo moralmente perdido e tolo, a arquitectura, con todas as letras, é máis necesaria que nunca, pola simple razón que as demandas son máis extremas que nunca. Noutras palabras, a arquitectura debe ser máis esixente consigo mesma porque as condicións do ámbito para facer arquitectura se volveron igualmente, máis esixentes.

É agora cando a resposta en forma de emerxencia dunha arquitectura-arquitectura, debe ser imperativamente lúcida e polo tanto, de forma case automática, radicalmente resistente, ou o que é o mesmo, intrinsecamente intelixente.

Miquel Lacasta Codorniu. Doutor arquitecto
Barcelona. setembro 2012

Notas
1 Solá-Morales, Ignasi, Anyway: colonización, violencia, resistencia, Cynthia C. Davidson ed., Anywhere, Rizzoli International Publications, Inc., Nueva York, 1993
2 É máis que recomendable o magnífico artigo crítico de Jaume Prat Ortells sobre o Kunsthal, publicado o 15 de agosto deste mesmo ano, no seu blogue arquitectura entre otras soluciones, e titulado Still waiting for Godot. jaumepratarquitecto.com
3 Frampton, Kenneth, Towards a Critical Regionalism Six Points for an Architecture of Resistance en The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture, ed. Hal Foster, Bay Press, Port Twonsend, 1983 pp. 16-30
4 Frampton, Kenneth, Ten Points on an Architecture of Regionalism: A Provisional Polemic, en Center: A Journal for Architecture in America, vol.3, ed. Vincent Canizaro, University of Texas press, Austin, 1987, pp.20-27
5 Solá-Morales, Ignasi, De la autonomía de lo intempestivo, Los Artículos del Any, Fundación Caja de Arquitectos, Colección la Cimbra nº7, Barcelona, 2009

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,