Hitchcock, o medo e a arquitectura | Jorge Gorostiza

Alfred Hitchcock

Hai unhas semanas mandoume un correo electrónico Lucía Martínez Alcalde, alumna de quinto curso de Filosofía e Periodismo da Universidade de Navarra, me dicía que é responsable da sección de arquitectura dun monográfico no que que están a preparar para un proxecto sobre Hitchcock e o medo, e por iso me solicitaba facerme unha entrevista.

Sempre me interesou Sir Alfred e a súa habilidade para manioular a arquitectura, recórdese que exerceu como escenógrafo antes de ser director, polo que aceptei e Lucía me mandou unhas preguntas incisivas e tan complexas, que cada unha delas case merecería unha tese.

Non se pode afondar moito nunha entrevista, pero creo que as miñas contestacións poderían ser útiles aos que lles interesen as relacións entre cine e arquitectura e por iso transcríboas a continuación:

“Na entrevista que lle fixeron no Studio Banana afirma que «o cine e a arquitectura se necesitan o un ao outro». A influencia da arquitectura no cine pode verse máis doadamente, pero ¿En que inflúe o cine na arquitectura? ¿Realmente é unha relación bidireccional?”

Primeiro querería precisar que hoxe en día en vez de falar de cine, que é un espectáculo en recesión, é máis correcto xeneralizar e pensar nas imaxes en movemento, que poden aparecer dende na gran pantalla dun Imax, ata na diminuta dun móbil. Tendo isto en conta, a realidade, que foi cambiando co tempo, está cada vez máis “espectacularizada”, cada vez estamos rodeados de máis pantallas e a arquitectura que constrúe espazos nesta realidade non pode disociarse das imaxes en movemento, que inflúen tanto nos recordos e a mente do arquitecto cando proxecta, como na edificación de grandes complexos baseados nelas, e na construción de edificacións para o espectáculo ou directamente dentro de ámbitos virtuais.

“Os espazos nos que nos movemos -a propia casa, o lugar de traballo, a rúa, a cidade… – pódennos xerar diferentes emocións ¿Que peso ten o deseño arquitectónico nisto?”

Non entendo moito de emocións, pero creo que xorden de moitas fontes, sen dúbida, unha delas pode crearse coa calidade do deseño dos espazos. Abonda recordar que as catedrais góticas estaban construídas para asombrar e provocar sensacións aos fregueses, o mesmo que sucedeu coa arquitectura do Barroco, que ademais se converteu nun eficaz medio de propaganda das crenzas e fastos eclesiales.

“¿Como cre que a arquitectura pode xerar tensión ou medo?”

Sinceramente non teño nin idea, nin como arquitecto, nin como comparece, me interesa xerar medo, pero supoño que, como dicía antes, se se logrou que a xente se sentise emocionada espiritualmente, coa arquitectura tamén se poderá conseguir xerar tensión e mesmo terror.

“Hai algúns elementos arquitectónicos que Hitchcock utiliza recorrentemente para crear suspense ou medo, como as escaleiras e as ventás, obxectos que son moi cotiáns… ¿Como os converte en elementos para crear esas emocións? “

Unha das formas de crear tensión consiste en introducir o anormal no normal, e se isto último ademais é habitual e cotián, o efecto será aínda maior. A ventá e a escaleira son elementos arquitectónicos moi empregados e coñecidos polo espectador, pero teñen unhas características coas que un cineasta hábil pode xogar. No caso da ventá hai un marco, similar ao da pantalla que está a mirar o espectador, que limita a visión e ao mesmo tempo adoita haber unha distancia entre o observador oculto situado nun interior e o observado que está no exterior ou noutro ámbito -pode haber máis dunha ventá-tendo en conta que observador e observado non poden alcanzarse con rapidez a causa do cristal; o marco e a separación logran xerar a tensión e o suspense. En canto á escaleira, comunica planos situados a distintas alturas, que teñen características diferentes entre si -por exemplo, un espazo publico e outro privado- pero, ao contrario que a ventá, a escaleira permite o acceso entre eles, mentres transcorre o tempo que tarda un personaxe en transitar polos seus chanzos, a iso engádese a oportunidade de colocar a cámara en distintas posicións ou movela acompañando ao personaxe, resaltando as sensacións que se queren transmitir ou provocando o suspense.

“Hitchcock tamén ten unha habilidade especial para facer das casas lugares ameazantes, a pesar, que en principio, unha casa, un fogar, é un sitio de intimidade, de seguridade, de tranquilidade ¿Como o consegue? “

Coas casas sucede o mesmo que cos elementos antes mencionados, canto máis coñecidos sexan, maior é a posibilidade de introducir elementos estraños que provoquen sorpresa e tensión. Non se debe esquecer que nas pantallas non só se mostran os espazos, senón que o cineasta usa instrumentos para provocar emocións, por iso, aínda que a forma deses espazos sexa especial non ten por que ser o único elemento inquietante, porque se pode xogar coa música, os sons estraños e unha montaxe de imaxes que provoquen esa ameaza.

“¿Podería cualificarse a escenografía das películas como arquitectura efémera?”

Se se fala de decorados, a escenografía pode cualificarse dese modo en canto aos materiais con que se crea e porque adoita destruírse ou modificarse despois da rodaxe, pero ao mesmo tempo queda fixada para sempre no celuloide, mentres que edificacións construídas con materiais máis sólidos e perennes se van deteriorando e poden rematar desaparecendo.

“¿E como arquitectura fragmentada?”

Tamén se pode cualificar así, porque o que aparenta ser un único edificio nas pantallas, puido ser rodado en varios decorados ou edificacións existentes, situadas en lugares moi distantes entre si.

“¿Parécenlle adecuados / importantes / interesantes os estudos transversais de arquitectura que traballan con outras disciplinas, por exemplo, OMA de Koolhaas?”

Paréceme tan fundamental que levo facéndoo dende que rematei a miña careira de arquitecto. De todos os xeitos, creo que os profesionais cunha obra máis notable sempre foron seres con curiosidade e fascinoulles todo o que lles rodea, xa sexa a natureza, como a arte ou a imaxe en movemento.

Jorge Gorostiza, arquitecto. Autor do blogue Arquitectura+Cine+Ciudad

Santa Cruz de Tenerife, marzo 2013

Jorge Gorostiza

Doctor arquitecto, proyecta y construye edificios y desarrolla trabajos de urbanismo. Desde 1990, publica numerosos artículos sobre cine y arquitectura en medios de su localidad, revistas como Nosferatu, Nickleodeon, Academia, Lateral, Cahiers du Cinema… y en varios volúmenes colectivos. Entre el 2000 y el 2005 dirige la Filmoteca Canaria. Imparte conferencias sobre arquitectura y cine en instituciones como el CAAM en Gran Canaria, la UIMP, el CENDEAC en Murcia, INCUNA en Gijón, Fundación Telefónica, la ETS de Arquitectura y el CCCB de Barcelona, las ETS de Arquitectura de La Coruña, Sevilla, Valencia y SEU madrileña, La Ciudad de la Luz en Alicante, la UNED en Pamplona, en varios colegios de arquitectos, así como en las universidades del País Vasco, Gerona, Valladolid, Málaga, Granada, SEK en Segovia y CEES de Madrid. Jurado en varios festivales cinematográficos, como los de Alcalá de Henares (2001), San Sebastián (2002), Sitges (2003), Las Palmas (2005) y Documentamadrid (2005), y comisario de las exposiciones Constructores de quimeras. (Centro Conde Duque, Madrid, 1999) y La arquitectura de los sueños (Capilla del Oidor, Alcalá de Henares, 2001).

He publicado bastantes libros y muchos artículos, he impartido conferencias, he sido comisario de exposiciones y jurado en muchísmos festivales. Si quieren saber más no duden en consultar mi blog ARQUITECTURA + CINE + CIUDAD.

follow me

Arquivado en: capturas, cine, Jorge Gorostiza

Tags: , , , , , , , , , , , , ,