Casa D’Onofrio. Bianco+Córdova+Williams | Aldo G. Facho Dede

Casa D’Onofrio. Bianco+Córdova+Williams Arquitectos. Lima, Perú 1949

A casa D’Onofrio, proxectada e construída en 1949, é un proxecto importante para entender lle evolución da arquitectura limeña. Non tan publicitada como a Wiracocha de Miró Quesada (1946), pero cunha suma de compoñentes de alto valor arquitectónico e que seguro transcenderon noutros proxectos. Foi carátula da revista “O Arquitecto Peruano” na edición de xaneiro de 1950 e bastante ben documentada con fotografías e planos no interior. Grazas a iso hoxe podemos estudala e revisala pois foi mezquinamente demolida fai poucos anos, abandonada pola memoria, presa fácil da renovación edilicia da cidade.

Primeiro obra da sociedade Bianco-Córdova-Williams. Segundo o arquitecto Adolfo Córdova Mario Bianco (arquitecto formado en Italia) é presentado ao novo estudo Cordova-Williams polo arquitecto alemán Paul Linder a mediados de 1947. Apóialles nalgúns proxectos en marcha e grazas aos seus contactos coa colonia italiana consegue este primeiro encargo para a familia D’Onofrio.

Como antecedente da obra de Córdova e Williams temos o Club Internacional de Tiro Arequipa Nº14, proxectado en 1946 en sociedade co arquitecto Polar, onde exhiben unha clara adhesión ao Movemento Moderno en coherencia coa xesta da Agrupación Espazo que non tardaría en aparecer. Lonxe en escala da Vila Savoye de Le Corbusier, o Club toma ao meu criterio ese modo de relacionarse co medio natural tanto como volume coma na distribución das distintas funcións, deixando para o primeiro piso os espazos sociais para os que está pensado o desfrute da paisaxe.

De Bianco non sabemos moito, é un personaxe importante para futuras investigacións pois chegou ao Perú cara a 1946, nun momento de importantes cambios na arquitectura local. Por un tema temporal podemos aventurarnos a afirmar que se formou nos conceptos do Racionalismo Italiano, animado nun primeiro momento pola ditadura de Mussolini e que tivo entre os seus expoñentes máis destacados a Giuseppe Terragni, Adalberto Libera, Luigi Figini e Gino Pollini. Podemos ler na arquitectura que nos deixou Bianco a influencia dos seus coterráneos no manexo dos materiais, volumes, vacios e tramas, pero a súa arquitectura non buscará esa monumentalidade resultado da rixidez rítmica, grandes volumes e escalas máis urbanas que humanas; a arquitectura de Bianco válese das texturas e volumes para compoñer conxuntos arquitectónicos cunha sensibilidade bastante máis estética que racional, fragmentándoos e combinándoos para achegarse ao peón (Escola de Arquitectura da UNI), xogando con cores nunha cidade de teito gris, intentando dialogar cos seus veciños manexando escalas e volumes (Holel Savoy), sen que todo iso atente coa base moderna da súa formulación que se recoñece planimétrica e espacialmente.

Temos entón para a casa D’Onofrio a suma de dous modos complementarios de ver a arquitectura, adscriptos ao Movemento Moderno, que se encontran en momentos distintos de desenvolvemento e madureza. Buscando a man de cada un dos proxectistas, podo ver máis a Bianco no acceso dende a rúa pola fragmentación en planos dos volumes e utilización de elementos arquitectónicos para levar a dobre altura da entrada ao peón que chega dende a verea, recurso que utiliza logo na Escola de Arquitectura, e a Córdova e Williams na austeridade dos volumes, carentes de calquera elemento formal máis alá do manexo das aberturas e materiais. Igual considero apresurado atribuír a un ou outro arquitecto trazos específicos da casa, vexo máis ben a mímesis dos tres nun proxecto que se ve estudado en cada unha das súas escalas.

O proxecto insírese nun lote de esquina, no barrio residencial limeño de San Isidro, a casa asume as súas tres frontes relacionándose coa rúa mediante un plástico xogo de muros e volumes que se apropian dos espazos exteriores e configuran o acceso. O patio interior (ao que se abre a sala, comedor e dormitorios) limita coa rúa a través dun muro de ladrillos, a diferenza dos muros de pedra que configuran o primeiro piso, desligándose formalmente do volume principal.

Fachada Interior. Casa D’Onofrio. Bianco+Córdova+Williams Arquitectos. Lima, Perú 1949

A volumetría está composta por dúas categorías que por momentos se superpoñen e noutros combínanse. O primeiro piso está traballado a partir de grandes muros que se estenden apropiándose dos retiros (Cereal van der Rohe), xerando distintas situacións de relación entre a casa e o seu ámbito urbano. O mundo de abaixo, que neste caso é o mundo social, recoñécese pétreo e murario e asume a interface coa terra, é o soporte do segundo piso que está traballada como a intersección de volumes brancos que se horadan para mirar ao exterior. Esta apreciación volumétrica confírmase na lectura das plantas publicadas do proxecto.

Primeiro andar. Casa D’Onofrio. Bianco+Córdova+Williams Arquitectos. Lima, Perú 1949

O manexo formal destes elementos compositivos non se limita a esta primeira lectura, o volume alto baixa irrompendo na orde dos muros para xerar o espazo de ingreso, deixa a inhibición dos pequenos vans para abrirse nun gran ventanal que exhibe o seu interior pero que non se deixa ver ata estar dentro do que poderiamos definir como o primeiro espazo da casa, que é o vestíbulo aberto xerado pola suma de volumes e planos. Este é o sector “manierista” da casa, onde os nobres muros de pedra e volumes brancos se combinan con lixeiros muros revogados que un pouco lle quitan esa certa altivez ao edificio e lle levan ao cotián do viandante.

Segundo andar. Casa D’Onofrio. Bianco+Córdova+Williams Arquitectos. Lima, Perú 1949

Fóra do espazo de ingreso, a casa relaciónase co exterior mediante acoutadas aberturas, gardándose os grandes vans para o patio interior, ao que se abre a sala, comedor, cociña e dormitorios principais. Aquí pérdese esa preponderancia do muro sobre os buratos, que aparecen, ao meu xuízo, sobredimensionar, perdendo un pouco o rigor compositivo que vemos nas outras fachadas. As carpintarías son metálicas, mínimas, desaparecendo no van, acentuando a lectura de oco sobre muro. Na foto que nos chegou da fachada interior aparece unha estrutura de cana configurando un espazo de sombra que non está rexistrada nos planos publicados na revista El Arquitecto Peruano. Córdova coméntanos que foi agregada posteriormente por Bianco a pedido dos propietarios, sobre a elección do material afirma que o autor estaba a investigar neses anos estruturas en cana que o levaron a idear sistemas estruturais que utilizou en distintos proxectos.

Sección. Casa D’Onofrio. Bianco+Córdova+Williams Arquitectos. Lima, Perú 1949

Considero importante destacar o coidado no detalle da superposición dos muros de pedra cos volumes brancos. Na fachada do garaxe o branco absorbe á pedra superpoñendo o plano da fachada no ámbito da lousa, na fachada ao patio interior o branco excede minimamente ao plano da pedra para absorber as posibles diferenzas xeradas polas distintas texturas. Nas plantas publicadas os muros aparecen coplanar e de igual espesor, pero traballando coas fotografías e grazas ao testemuño de Córdova podemos afirmar que se modificou esta relación detrás de solucionar en encontro de materiais e o espesor do enchape en pedra. É así que os muros brancos están lixeiramente a voar sobre os de pedra, modificando a aliñación dos muros estruturais.

O xogo de volumes que se exhibe na fachada gózase tamén no interior. O vestíbulo de dobre altura distribúe á zona de estar-comedor que é un par de chanzos (aproximadamente 30 cm) máis alta que o escritorio e garaxe. Esta relación mantense na planta alta, onde os dormitorios se destacan dos ambientes de servizo que están no volume baixo. Hai un patio de servizo que vincula o garaxe coa cociña e mediante unha escaleira coa zona de servizo de planta alta.

Interior. Casa D’Onofrio. Bianco+Córdova+Williams Arquitectos. Lima, Perú 1949

Paréceme interesante o manexo dos ambientes no primeiro piso, se ben non era novidade no contexto internacional, no local aínda se usaban ambientes fisicamente separados e comunicados a través de portas. Na casa D’Onofrio apóstase por ambientes que flúen espacialmente e sepáranse sutilmente mediante muros, alturas e obxectos. Como mencionei con anterioridade, Mies está ao meu xuízo moi presente no manexo desta planta. O estar sepárase do comedor mediante a cheminea, e a transición do comedor á cociña faina o comedor de diario que aparece como un gran moble aberto ou pechado segundo o desexo do usuario. A escaleira, do vestíbulo, construída en madeira e deseñada por Bianco, é manexada como un obxecto escultórico, cuestionable se o miramos só con ollos utilitarios, pero fermosa como manexo dos materiais e o espazo.

Interior. Casa D’Onofrio. Bianco+Córdova+Williams Arquitectos. Lima, Perú 1949

O segundo piso é máis convencional, o vestíbulo dialoga espacialmente co distribuidor dos dormitorios e co escritorio, buscando así unha maior amplitude espacial. Sorpréndeme o reducido dos baños para a dimensión do resto de ambientes, sucede o mesmo cos ambientes de servizo a comparación do gran patio e tendal. Córdova menciona como temas importantes a resaltar o deseño personalizado dos mobles e o manexo de contrastes de cor no interior, tema que afirma foi moi comentado no medio profesional de entón.

Logo de redebuxar e analizar a casa, déixome sorprender unha vez máis pola vixencia do proxecto, pola lección de arquitectura que é estudar estes edificios, pola transcendencia do Movemento Moderno, que está na súa esencia empezando a encontrarse temporalmente coa nosa sociedade.

Aldo G. Facho Dede · Arquitecto Autor do Blogue Habitar: Ambiente+Arquitectura+Ciudad

Lima · xullo 2012

Arquitecto-urbanista, docente-investigador, convencido de que nuestro país necesita desarrollar sus ciudades en base a modelos de planificación urbana estratégicos y adaptativos, que partan desde las personas y el ambiente, y que busquen la multiplicación del bienestar y su equitativa distribución.

Arquitecto-Urbanista por la Universidad Nacional de Ingeniería (UNI-FAUA), título homologado en Argentina. Magister en Desarrollo Sustentable por la Universidad de Lanús (UNLA-FLACAM, Argentina). Estudios de Doctorado en la Universidad Politécnica de Cataluña (España). Experiencia profesional en Urbanismo, Planificación Urbana y Arquitectura, desarrollada en las ciudades de Lima-Perú, La Plata-Argentina y Barcelona-España. Ha participado en el desarrollo de proyectos y consultorías para Perú, Argentina, España, México y Brasil. Ha ganado concursos de arquitectura y diseño urbano en Perú y Argentina. Es docente del área de Urbanismo de la USAT y miembro del Consejo Consultivo de la Escuela de Arquitectura de la UDEP. Es socio de FDARQ Urbanismo + Arquitectura y editor del blog HABITAR

follow me

Arquivado en: Aldo G. Facho Dede, artigos

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,