Arquitectura-Arte (III) | Óscar Tenreiro Degwitz

Toda obra de arte, non importa o seu maior ou menor valor relativo, aspira a manterse intacta a través do tempo en espera de ser vista, lida, executada, representada. E precisamente por iso, para conservalas e protexelas do paso dos anos é polo que existen os Museos e as Bibliotecas.

Dos secciones de la Cité Frugés de Le Corbusier, una modificada, otra rescatada
Dúas seccións da Cité Frugés de Le Corbusier, unha modificada, outra rescatada

Pero coa arquitectura a situación é diferente. Suponse nela a capacidade de resistir ao tempo, cando en realidade o uso, o desgaste, aféctana dun modo moi importante, e a pesar de que se supón nela unha vida longa, non sempre ten a capacidade de resistir con dignidade o paso do tempo1. Con frecuencia o modo como se constrúe pode rematar facilitando a súa deterioración e con el a imposibilidade para cumprir cos fins para os cales foi creada. E non existen institucións dedicadas a conservar a arquitectura porque o que se supón é que a sociedade, consciente do valor patrimonial do construído, fará o necesario para que permaneza coa frescura dos seus primeiros tempos. O para que se adapte con vantaxe a novos usos, asunto con frecuencia imposible porque o custo da conservación supera moitas veces o investimento para construíla. Abundan no mundo importantes arquitecturas abandonadas ao seu destino, expostas ao desgaste e á acción dos elementos. Así que pode dicirse, aínda que pareza paradoxal, que a arquitectura está máis exposta ao envellecemento e ao abandono que calquera obra de arte.

Se se trata da arquitectura das institucións (relixiosas, militares, culturais, educativas, políticas, rituais) pode haber máis oportunidades para a súa conservación, sobre todo en sociedades culturalmente maduras, pero no ámbito doméstico a situación é moito máis problemática. Porque unha casa, por exemplo, é vivida por donos distintos e cada un deles séntese plenamente autorizado para modificala como lle conveña. Poden contarse por miles ou decenas de miles no mundo, as casas que malia o seu valor como experiencia arquitectónica, foron modificadas ata facelas irrecoñecibles, como comentei a semana pasada a propósito de Craig Ellwood.

Topamos entón aquí coa paradoja de que a permanencia no tempo que se supón propia da arquitectura, non está acompañada dunha resistencia fronte ao abuso e a modificación.

Todos os arquitectos pasamos pola experiencia de ver unha obra nosa, aínda que sexa relativamente recente, castigada ata límites absurdos polo mal uso, a mala xestión ou o puro e simple irrespeto. E non sempre se trata de atopar culpables senón de entender mellor esta dimensión da nosa arte: que sofre os vaivéns dunha vida que pode ser difícil a raíz da cal faise vella máis aló do previsible.

Comeza ademais, xunto ao descenso do interese polo edificio un proceso acelerado de obsolescencia, si non en términos de uso si nos da súa transcendencia, ou, como dixemos moitas veces, a súa vocación patrimonial, a súa capacidade para ser visto como obxecto que nos pertence a todos. Transfórmase nunha peza máis do continuum urbano.

Esa desaparición na urbs é característico da arquitectura. Afecta ao exitoso e admirado, máis aínda si é moda pasaxeira, como ocorreu co posmodernismo3 e hoxe coa arquitectura do espectáculo; tamén todo o máis convencional, que sofre a tendencia natural do edificio a subsumirse na cidade. E si dixésese que esa absorción na cidade é precisamente o que se busca, como ocorre co arquitecto que traballa en contextos históricos delicados ou cando por razóns ideolóxicas evádese toda autoria e búscase o anonimato, ambas intencións son con todo ansias dunha individualidade que terminará sendo esquecida. Ou sexa que ningunha intención do arquitecto supera o peso do tempo. En resumo, toda arquitectura perde individualidade, dorme na cidade, dixírea a vida.

Como consecuencia de todo o devandito queda claro que os arquitectos en certo xeito loitamos contra o esquecemento. Recoñecendo, como estamos obrigados a recoñecelo, que o que facemos nalgún momento escaparállenos das mans e será obxecto dun destino incerto, estamos obrigados a comportarnos coma se fósellenos a alma en cada experiencia. E digo isto sabendo que en moitos casos esa esixencia resulta imposible cando compite coa necesidade de subsistir que impón as súas regras e vence a expectativas máis altas. Pero si persistimos aprenderemos en clave máis sabia que nos formamos nunha disciplina difícil na que non faltan aspectos plenamente ingratos. Nunha sociedade como a venezolana, por exemplo, si por unha banda estaremos conscientes de que as nosas intencións enfróntanse a obstáculos case insuperables, correspóndenos entender o noso traballo como unha proba de tenacidade.

Trátase de facernos conscientes de que a progresiva toma de posesión da arquitectura pola normalidad urbana, unha forma de esquecemento (ou de transcendencia no máis amplo), só pode ser superada polo excepcional, o simbólico, o monumental (aínda que o sexa só polo seu tamaño e non polo seu valor artístico, outra paradoja), o venerado popularmente. O demais queda oculto, escuro, ata que, o desenvolvemento económico, social e cultural dunha sociedade, decide recoñecerlle un valor grazas á aparición de puntos de vista que queren ser máis inclusivos, máis completos, conscientes do que a primeira vista non fora tomado en conta. Iso ocorre no caso de sociedades culturalmente maduras, económicamente dotadas para volver unha mirada respetuosa cara á arquitectura4.

Dos secciones de la Cité Frugés de Le Corbusier, una modificada, otra rescatada
Dúas seccións da Cité Frugés de Le Corbusier, unha modificada, outra rescatada

Hai que entendelo, vivimos na persecución dunha arte que se fai esquivo. É, como dicía Le Corbusier, unha botella cunha mensaxe, lanzado ao mar.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, outubro 2013,
Entre lo Cierto y lo Verdadero

Notas:

1. Non é só venezolana senón universal, aínda que aquí sexa particularmente forte, a tendencia que a xente ten de modificar a arquitectura das súas casas, facerlle agregados, apropiarse dos espazos que o edificio orixinal deixaba intactos. É lóxico supoñer que a razón dese afán modificatorio, que se dá en todos os niveis económicos, é a de afirmar un modo de vivir que esixe dun conxunto de características que en certo xeito forman parte da personalidade do propietario. Son cousas de moi distinto tipo, desde detalles ata características máis xerais nas que a persoa desexa deixar a súa pegada. Mostrar o que se é, fixar un territorio.

Esa tendencia a modificar e deixar pegada faise máis forte a medida que hai máis diñeiro para facelo, chegando nese caso a facerse perigosa por agresiva. Nos sectores máis podentes, en efecto, é case inconcibible deixar unha casa recientemente adquirida tal como ela era originalmente e só ocorre así cando se trata dunha edificación patrimonial, nese caso os novos propietarios están asumindo un compromiso. Así sucede de modo relativamente frecuente nos Estados Unidos cando se trata de obras de arquitectos moi recoñecidos, pero nos nosos países tería que tratarse dunha edificación “protexida” o cal é raro que ocorra no sector privado. Nun medio como o venezolano o común é un nuevoriquismo máis ou menos desafiante que busca mostrarse custe o que custe modificando a vontade a arquitectura.

2. Si imos cara a máis lonxe, cabo referirse polo seu carácter emblemático, á forma como se transformaron as casas de Cité Frugés, de Le Corbusier, preto de Burdeos, feita notar en publicacións de fai anos, e que impresiona hoxe de todos os xeitos cando un, como é o meu caso, apréciaa en fotos recentes. Envioumas José Manuel Da Silva, colega venezolano residente nesa cidade, incluíndo unhas de certas seccións do conxunto que foron rescatadas na súa estética orixinal por parte de propietarios máis conscientes, dun nivel cultural máis alto.

Como na nota de hoxe reflexiono sobre a transformación da arquitectura, ese exemplo ponse moi á man porque mostra a forza que ten a tendencia da vida urbana de, en certo xeito, “tragarse” á arquitectura, aínda que se trate da mellor e a máis exemplar.

Por unha banda un pode pensar que si iso lle sucede a unha obra de Le Corbusier nun país tan culturalmente avanzado como para ser capaz de darlle á arquitectura todo o valor que ten, é moi pouco o que podería esperarse nun contexto como o noso.

Pero tamén hai lugar, e foi iso o que fixeron os ideólogos do posmodernismo, para dicir que a transformación das vivendas de citeina Frugés era unha proba irrefutable do esforzo “moderno” por facer vivir á xente dentro de arquitecturas que non respectaban as aspiracións “naturais” da xente. E iso dixérono cando había tamén espazo, como o segue habendo hoxe, para pensar que o que ocorreu alí non foi senón un exemplo da dificultade xeral por apreciar a dimensión máis trascendente da arquitectura, a artística desde logo, que esixe aproximarse a ela, utilizala, respectando ou valorizando (aínda na modificación) as premisas que lle deron forma. Unha delas neste caso foi a do teito plano, cuxa estanqueidad e illamento térmico, cos recursos dispoñibles entón e aínda despois, incluíndo o período da guerra, era un aspecto técnico problemático. Os teitos planos de Citeina Frugés, en resumo, habendo xurdido dunha afirmación estética tamén supoñían unha aposta tecnolóxica. Tratábase dun reto que en Francia tropezou durante décadas e ata ben entrada a posguerra coa inadecuación da industria de construción francesa. A iso debeuse sobre todo, máis que a un tema de preferencias estéticas, o que a xente techara as terrazas planas con pintorescos teitos de tezas que aínda sobreviven, ata renovados.

3. En todo caso, si é posible acusar á crítica posmodernista de haberse deixado levar por un espírito “light” cedendo á presión da moda e así acusar ao momento de vista moderno de todos os males, tamén podemos agradecerlle que o teito inclinado e en particular o teito a dúas augas pase de ser considerado anatema, desde a perspectiva do Movemento Moderno (excluíndo os teitos dunha pendente de Alvar Aalto), a ser visto con benevolencia. A insistencia de arquitectos como Aldo Rossi, por exemplo, de facer do teito de dúas augas unha especie de icono simbólico que foi diseminado polo mundo con extraordinario éxito, tivo moito que ver co seu revalorización, pese a que, por exemplo no noso medio tropical, marcado pola tradición do beirado e a protección do corredor sombreado, o teito inclinado cuberto de “tellas romanas” ou “tellas casteláns” nunca foi mal visto, como o testemuñan no caso venezolano, as arquitecturas de Diego Carbonell e Tomás Sanabria, Gustavo Legórburu, Froito Vivas, Klaus Heufer, Oscar Carpio e moitos outros, quen ben conscientes da herdanza moderna do teito plano, non o manexaron con todo con carácter de canon estético nin fixeron ideoloxía con iso, senón tomárono como unha opción. En América en xeral foi así, e en América do Norte en particular Frank Lloyd Wright, que falaba en ton despreciativo de ?Mrs. Flatroof? foi sempre un encarnizado e efectivo defensor do teito inclinado.

En todo caso, si es posible acusar a la crítica posmodernista de haberse dejado llevar por un espíritu “light” cediendo a la presión de la moda y así acusar al punto de vista moderno de todos los males, también podemos agradecerle que el techo inclinado y en particular el techo a dos aguas haya pasado de ser considerado anatema, desde la perspectiva del Movimiento Moderno (excluyendo los techos de una pendiente de Alvar Aalto), a ser visto con benevolencia. La insistencia de arquitectos como Aldo Rossi, por ejemplo, de hacer del techo de dos aguas una especie de icono simbólico que fue diseminado por el mundo con extraordinario éxito, tuvo mucho que ver con su revalorización, pese a que, por ejemplo en nuestro medio tropical, marcado por la tradición del alero y la protección del corredor sombreado, el techo inclinado cubierto de “tejas romanas” o “tejas españolas” nunca fue mal visto, como lo atestiguan en el caso venezolano, las arquitecturas de Diego Carbonell y Tomás Sanabria, Gustavo Legórburu, Fruto Vivas, Klaus Heufer, Oscar Carpio y muchos otros, quienes bien conscientes de la herencia moderna del techo plano, no lo manejaron sin embargo con carácter de canon estético ni hicieron ideología con ello, sino lo tomaron como una opción. En América en general fue así, y en América del Norte en particular Frank Lloyd Wright, que hablaba en tono despreciativo de “Mrs. Flatroof” fue siempre un encarnizado y efectivo defensor del techo inclinado.

4. Podo ser acusado de culpable de modificar a arquitectura que nos pertence, porque a miña casa, proxectada por min e construída en 1965-66 sufriu importantes cambios, ata o punto de que falei dela dicindo que sufriu unha metamorfose. Por que entón lle nego dereito de modificación a outros si eu mesmo exercino de modo radical? E a resposta está en que para min o proceso de cambio foi algo parecido a unha constante revisión por superposición e adición, do que a casa foi nos tempos iniciais, mantendo as claves da súa potencial transcendencia. Esa foi a base dunha actuación que creo libre de pecado. As modificacións foron feitas nun espírito análogo ao da proposta orixinal.

Podería dicirse que iso está garantido si trátase do mesmo arquitecto, pero tamén sucede e foi así en moitos casos cando se trata doutro arquitecto atento á conservación e a potenciación das virtudes orixinais.

Parece un xogo de azar o que determina o destino da arquitectura. Si conservará a súa singularidade como experiencia artística ou se verá absorbida, anónima, na cotidianidad urbana. Correspóndenos ser consecuentes con esa indeterminación para evitar que nos afecten propósitos inflados, expectativas falsas, ídolos sen fundamento. Non é o brillo aparente do éxito o que dá a pauta (non todo o exitoso é o que merece transcender), senón unha mellor comprensión do que somos. Tarefa que descobre a precariedad, a común insuficiencia da nosa intencións. E o máis importante: ispe os mitos sobre os cales fúndase con frecuencia a nosa formación e a nosa experiencia.

Óscar Tenreiro Degwitz

Es un arquitecto venezolano, nacido en 1939, Premio Nacional de Arquitectura de su país en 2002-2003, profesor de Diseño Arquitectónico por más de treinta años en la Universidad Central de Venezuela, quien paralelamente con su ejercicio ha mantenido ya por años presencia en la prensa de su país en un esfuerzo de comunicación hacia la gente en general de los puntos de vista del arquitecto acerca de los más diversos temas, entre los cuales figuran los agudos problemas políticos de una sociedad como la venezolana. Tenreiro practica así lo que el llama el “pensamiento desde y hacia la arquitectura”, insistiendo en que lo hace como arquitecto en ejercicio, para escapar de los estereotipos y cautelas propios de la “crítica arquitectónica”. Respecto a la cual no oculta su desconfianza, que explica recurriendo al aforismo de Nietzsche sobre el crítico de arte “que ve el arte desde cerca sin llegar a tocarlo nunca”.

Arquivado en: faro, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,