Para quen preservamos o patrimonio? | Aldo G. Facho Dede

Lima, patrimonio en riesgo | Fuente: andina.pe
Lima, patrimonio en riesgo | Fonte: andina.pe

Se lle preguntasen

que edificio ten maior relevancia para vostede?, un casarón do s. XIX ou a casa onde apresaron a Abimael Guzmán?, 

é probable que elixiría a segunda, pois dela ten maior información histórica, e percibe que tivo maior relevancia no seu presente. Bo, posiblemente a primeira estea protexida polas leis de preservación, e a segunda poida ser demolida en calquera momento para dar paso a un edificio moderno.

Esta provocación pretende poñer en evidencia un debate que non se deu no noso país, polo menos coa suficiente profundidade, e ten que ver co sentido que debese levarnos a determinar que certos edificios deben manterse de forma integral ou parcial para o futuro.

A realidade é que os nosos centros históricos subsisten en condicións precarias, e iso non só pola acción dos ocupantes ou propietarios dos bens patrimoniais, senón tamén pola falta de consenso e dirección por parte de quen debese velar pola súa recuperación e preservación. Parecese que non temos capacidade real para poder preservar o legado que nós mesmos catalogamos como tal, e que ningunha norma, prohibición ou estímulo vai ser suficiente para reverter este proceso.

Considero que existen certas preguntas de fondo que debésemos expornos antes de seguir pretendendo preservar un patrimonio que cada día váisenos das mans:

Para que preservamos edificios?

Que compoñentes deses edificios achegan á concreción dese fin?

Como financiamos a súa restauración e garantimos o seu mantemento?

Para empezar a contestalas, considero que sería importante comprender que a preservación de bens inmobles non debese ser un fin en si mesmo, senón un medio para concretar un fin maior.

É por iso que debese sustentarse na recuperación, preservación e construción da memoria colectiva, tamén chamada “patrimonio inmaterial”: Costumes, tradicións, oficios, recordos, familias… persoas, que levan no seu sangue e memoria o patrimonio cultural da nosa sociedade, e sobre as cales se deberían sentar as bases do noso futuro. Ese é o sentido que se expresa na “Carta de Venecia” (1964), documento referente a nivel mundial para o deseño das políticas de preservación.

Para empezar a contestarlas, considero que sería importante comprender que la preservación de bienes inmuebles no debiera ser un fin en sí mismo, sino un medio para concretar un fin mayor. Es por ello que debiera sustentarse en la recuperación, preservación y construcción de la memoria colectiva, también llamada “patrimonio inmaterial”: Costumbres, tradiciones, oficios, recuerdos, familias… personas, que llevan en su sangre y memoria el patrimonio cultural de nuestra sociedad, y sobre las cuales se deberían sentar las bases de nuestro futuro. Ese es el sentido que se expresa en la “Carta de Venecia” (1964), documento referente a nivel mundial para el diseño de las políticas de preservación.

Preservar edificios sen xente (nin usos posibles), ou que as persoas que herdaron esa memoria véxanse desprazadas porque o custo de restauración e mantemento do patrimonio edificado é tan elevado que se fai inviable é unha deformación do sentido da preservación. A “xentrificación” se combate coa xeración de valor, e para iso fan faltas políticas culturais que o estimulen

É evidente que para que eses edificios manteñan funcionalidade e valor debésense poder intervir de forma parcial, para actualizar a súa infraestrutura. Isto lévanos á segunda pregunta,

que compoñentes achegan á concreción da preservación e construción do Patrimonio Inmaterial?

Diría que cada caso é particular, e que, unha vez aclarado o rol, este tema debería estar claramente exposto para permitir a súa evolución. Nalgúns casos será a fachada, cando o que se queira preservar é o espírito da rúa, noutros a volumetría ou espazos de valor histórico, e nalgúns poucos será a totalidade da edificación. Iso podería levarnos a rescatar estruturas ancestrais, hoxe cubertas por edificacións republicanas, ou recuperar versións máis recentes das edificacións catalogadas.

Normas estritas de preservación que non contemplan o uso e valoración dos edificios condénanlles á destrución.

E así chegamos ao terceiro punto:

Como financiamos a súa restauración e garantimos o seu mantemento?

Este punto é crucial, pois diso depende a súa sustentabilidade e preservación para as xeracións futuras.

Hoxe estas onerosas accións cárganse sobre os ombreiros dos propietarios, facendo inviable a súa concreción. No mundo existen diversos exemplos de financiamiento a partir da venda dos metros cadrados que se deixan de poder construír polo feito de ser declarado patrimonio.

No mundo existen diversos exemplos de financiamiento a partir da venda dos metros cadrados que se deixan de poder construír polo feito de ser declarado patrimonio, para ser aproveitados noutros desenvolvementos inmobiliarios. A Municipalidade Distrital de Miraflores foi pioneira nesta materia, sendo un caso de estudo pola eficacia do instrumento dado o pouco tempo de vixencia. A partir desa experiencia, o Ministerio de Vivenda incorporou ao Regulamento de Acondicionamento Territorial e Desenvolvemento Sustentable ( RATDUS D.S. N°022-2016-VIVENDA) a posibilidade que os gobernos municipais incorporen este tipo de instrumentos nos seus Plans de Desenvolvemento Urbano. O Ministerio de Cultura viu niso unha oportunidade para financiar a recuperación do patrimonio edificado, e lanzou, xunto ao Ministerio de Vivenda, o proxecto piloto “Altura para a Cultura” (D.S. N°011-2018-VIVENDA). Lamentablemente este proxecto non deu aínda froitos, pero sentou un importante precedente na materia.

Considero que estes tres temas están ligados, e ata que non os discutamos en profundidade, non poderemos reverter o decadente proceso de destrución.

Os próximos festexos do Bicentenario da nosa República debesen proporcionarnos o contexto de reflexión e discusión que este tema merece.

Aldo G. Facho Dede · Arquitecto urbanista
Lima · Agosto 2019
Autor do Blogue Habitar: Ambiente+Arquitectura+Ciudad e fundador da Rede Latinoamericana de Urbanistas

Arquitecto-urbanista, docente-investigador, convencido de que nuestro país necesita desarrollar sus ciudades en base a modelos de planificación urbana estratégicos y adaptativos, que partan desde las personas y el ambiente, y que busquen la multiplicación del bienestar y su equitativa distribución.

Arquitecto-Urbanista por la Universidad Nacional de Ingeniería (UNI-FAUA), título homologado en Argentina. Magister en Desarrollo Sustentable por la Universidad de Lanús (UNLA-FLACAM, Argentina). Estudios de Doctorado en la Universidad Politécnica de Cataluña (España). Experiencia profesional en Urbanismo, Planificación Urbana y Arquitectura, desarrollada en las ciudades de Lima-Perú, La Plata-Argentina y Barcelona-España. Ha participado en el desarrollo de proyectos y consultorías para Perú, Argentina, España, México y Brasil. Ha ganado concursos de arquitectura y diseño urbano en Perú y Argentina. Es docente del área de Urbanismo de la USAT y miembro del Consejo Consultivo de la Escuela de Arquitectura de la UDEP. Es socio de FDARQ Urbanismo + Arquitectura y editor del blog HABITAR

follow me

Arquivado en: Aldo G. Facho Dede, artigos

Tags: , , , , , , , , , , , , ,