Todo chega a mar | Óscar Tenreiro Degwitz

La tumba de Le Corbusier y su esposa: dos volúmenes, uno con la placa hecha por él, todo sobre un rectángulo dividido con las proporciones del Modulor. Nada especial. | Fotografía: Óscar Tenreiro Degwitz
A tumba de Lle Corbusier e a súa esposa: dous volumes, un coa placa feita por el, todo sobre un rectángulo dividido coas proporcións do Modulor. Nada especial. | Fotografía: Óscar Tenreiro Degwitz

“Nada é trasmisible senón o Pensamento” é o título do último texto escrito por Lle Corbusier antes da súa morte en 1965. Unha frase que explica de modo moi completo a razón pola cal o legado deste home tivo carácter insubstituíble para o desenvolvemento da arquitectura. Porque non foi só a través da divulgación ordenada da súa obra, levada a cabo coa intención de facer accesibles a todos as motivacións que o levaron a facer o que facía, publicada nos oito volumes dunhas Obras Completas que, como dixo unha vez o crítico inglés Kenneth Frampton, son a mellor exposición do Método da arquitectura moderna. Senón tamén polo exercicio permanente da escritura utilizando unha prosa moi persoal, atractiva, apaixonada, impregnada dunha visión humanista de ambición universal que o converteu en voceiro excepcional das preocupacións do seu tempo.

A miña formación como arquitecto debe moito a ese pensamento que Le Corbusier esforzouse en transmitir. Ou -me corrixo- á interpretación que lle dei á palabra coa que desexou expresalo. Xa non son as formas da súa arquitectura o que repercute no que fago, aínda que elas sinalen unhas coordenadas importantes, senón o desexo de facer honra a unha actitude, a unha visión do papel do arquitecto e da arquitectura, a un modo de ver o mundo desde a disciplina, que me parecen referencias esenciais para entender o que temos ante nós.

O legado deste home excepcional incluíu, precisamente como parte da súa visión do mundo, moito da súa vida persoal. Así nos decatamos por exemplo da devoción pola súa nai, a quen lle construíu unha casiña nas orlllas do lago Léman en Suíza que é un verdadeiro poema de sinxeleza e de clarividencia sobre os recursos da arquitectura nova, lonxe de toda pretensión, hermosamente simple, lección permanente para todo arquitecto que desexe conservar unha visión do esencial. Ou da súa quieta relación con Ivonne Gallis quen permanecía concientemente nun segundo plano lonxe de toda publicidade, pero que foi compañeira constante; expresada nunha conmovedora descrición dos seus últimos momentos, aos cales asistiu, tomándolle da man.

Ou da súa paixón polo mar, polo Mediterráneo, que visitaba todos os veráns, buscando un lugar solitario en Roquebrunne- Cap Martin, ao sur de Francia, xusto á beira da fronteira con Italia, onde construíu unha cabañita mínima, que se coñece como Lle Cabanon en francés, baseada en dimensións do Modulor, o sistema normativo ao cal lle dedicou gran parte da súa vida. Da súa procura cara aos límites meridionais (incansablemente cara ao Sur, escribiu unha vez) que o levou a construír unha cidade na India, Chandigarh, que hoxe é patrimonio cultural dese país milenario. E explican o porqué moitas dos seus ensinos germinaron con vigor e brillantez nestes países de sol e calor.

Xa mencionei que unha viaxe recente xunto á miña esposa foi en gran parte unha peregrinaxe que a través da arquitectura buscaba revivir certas mensaxes deste personaxe do mundo captados en épocas temperás da miña vida. E a súa culminación era un desexo persoal de coñecer a pequena baía na cal, nadando como gustaba de facer nas mañás, o seu corazón deixou de latexar. Lera das circunstancias dese postrer momento. Que o seu corpo fora visto por un pescador e levado a terra. Que se lle fixeron homenaxes fúnebres uns días despois no patio de honra do Louvre onde pronunciou unhas palabras André Malraux. E que logo fora inhumado no cemiterio de Roquebrunne onde xacía a súa esposa falecida uns anos antes.

Vira unha foto dunha conmemoración recente nese lugar e tiven desexos de visitalo para render tributo a este home, que sendo tan distante no tempo, de inalcanzable talla de artista e separado de min xeográfica e culturalmente, incorporei con todo a unha especie de santoral privado xunto a outras persoas, artistas ou non, seguramente pecadoras, pero personaxes craves na formación da miña conciencia.

Así, ao apenas chegar ao hotel, tomamos roteiro cara ao cemiterio.

Está construído a base de terrazas nunha forte pendente rochosa que mira cara ao mar. Fomos orientados ata a tumba por un deses franceses simpáticos típicos do Sur dese país que reparaba a tumba da súa familia. Chegamos á terraza Iota onde uns metros antes dun espazo dedicado aos mortos da última guerra, presidido pola bandeira francesa e un piñeiro coidadosamente podado como unha escultura abstracta, atópase a sinxela sepultura de Ivonne e “Charles-Édouard Jeanneret dit Le Corbusier”, falecido o 27 de Agosto de 1965, onte hai 43 anos.

Alí estivemos a miña muller e eu durante uns minutos en recollemento e levando o pensamento cara a certos mundos persoais inevitablemente unidos ao misterio da relación entre un e o mundo, entre as limitacións da pequeñez persoal e as fronteiras abertas por seres humanos que viviron para deixar pegada intemporal.

Hoxe que escribo recordo un foro na nosa Facultade de Arquitectura promovido por Carlos Raul Villanueva uns meses despois dese Agosto, no cal participei como novo profesor de quen se coñecía o entusiasmo pola obra do ausente. Ese día Villanueva expresouse vivamente emocionado, ata case as bágoas, daquel a quen admiraba e considerou o seu amigo. O outro participante, moi ao día, moi iconoclasta el, falou coa distancia cara ao personaxe que xa empezaba a poñerse de moda. Eu fixen referencia aos intentos, uns anos antes, nos que participei activamente, de convidalo a construír en Caracas o Palacio de Xustiza, invitación que declinou por razóns de saúde. E talvez falei do tesouro persoal que era e é para min unha carta que me enviou, cun debuxo do delta do Ganges feito desde un avión, destinado a unha publicación académica que pensaba facer sobre a súa obra. E que algunha vez farei.

Debuxo presidido por unha frase escrita da súa propia man que aínda hoxe suxírenos moitas cousas e aléntanos a continuar:

“Todo chega ao Mar”.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, agosto 2008,
Entre lo Cierto y lo Verdadero

Óscar Tenreiro Degwitz

Es un arquitecto venezolano, nacido en 1939, Premio Nacional de Arquitectura de su país en 2002-2003, profesor de Diseño Arquitectónico por más de treinta años en la Universidad Central de Venezuela, quien paralelamente con su ejercicio ha mantenido ya por años presencia en la prensa de su país en un esfuerzo de comunicación hacia la gente en general de los puntos de vista del arquitecto acerca de los más diversos temas, entre los cuales figuran los agudos problemas políticos de una sociedad como la venezolana. Tenreiro practica así lo que el llama el “pensamiento desde y hacia la arquitectura”, insistiendo en que lo hace como arquitecto en ejercicio, para escapar de los estereotipos y cautelas propios de la “crítica arquitectónica”. Respecto a la cual no oculta su desconfianza, que explica recurriendo al aforismo de Nietzsche sobre el crítico de arte “que ve el arte desde cerca sin llegar a tocarlo nunca”.

Arquivado en: artigos, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,