A lúcida mirada Situacionista | Miquel Lacasta Codorniu

Cartografía de Movementos durante o ano 1950 dunha muller residente no burgués XV Ie arrondissement de París

A lúcida mirada Situacionista

“Propoñémonos inventar novos escenarios en movimiento.(…)

A arquitectura é o modo máis sinxelo de articular o tempo e o espazo, de modular a realidade, de facer soñar. Non se trata tan só de articulacións e modulacións plásticas, expresións de beleza pasaxeira, senón dunha modulación influente, que se inscribe no eterno arco dos desexos e do progreso no cumprimento destes.

A arquitectura do futuro será pois un medio de modificar as concepcións actuais do tempo e do espazo. Será un medio de coñecemento e un medio de acción.

Os conxuntos arquitectónicos poderán ser modificados. O seu aspecto cambiará en parte ou totalmente segundo a vontade dos seus habitantes (…)

Xa sinalamos a necesidade de construír situacións como un dos desexos básicos sobre os que será fundada a próxima civilización. Esta necesidade de creación absoluta estivo sempre intimamente asociada á necesidade de xogar coa arquitectura, co tempo e co espazo”. 1

Aínda que sexa difícil de crer, este texto foi escrito en 1953. Hoxe, no ano 2013 poderiamos asumilo sen problemas, é radicalmente contemporáneo e aínda encontraría reparos académicos e teóricos ao introducir descaradamente o vector tempo no corazón do arquitectónico. Non hai tantos anos que o concepto de flexibilidade, é dicir a transformación do espazo físico da arquitectura segundo as necesidades dos seus habitantes ao longo do tempo, abriu a escena a novas estratexias proyectuales.

En outubro dese ano, a Internacional Letrista asumira este informe sobre urbanismo do seu autor Gilles Ivain, que constituíu un elemento decisivo na nova orientación seguida a partir dese momento pola vangarda experimental.2

A Internacional Situacionista foi fundada en 1957 por artistas e escritores que representaban diferentes organizacións de vangarda. O xerme da IS sitúase na Internacional Letrista, o Movemento internacional para unha Bauhaus Imaginista e o Comité Psicogeográfico de Londres. A súa influencia ao longo dos últimos 50 anos foi enorme e é especialmente relevante o seu papel conceptualmente avanzado ás convulsións teóricas, retóricas e proyectuales da década dos 60. O amplísimo abano de reflexións sobre arte, a espontaneidade, a cidade e o espectáculo son decisivos no xerme dos movementos contraculturales nacidos ao outro lado do Atlántico e as revoltas do famoso maio do 68.

As críticas á cultura consumista da posguerra, ao sufocante funcionalismo do urbanismo de posguerra e a lucidez como os seus compoñentes radiografan un futuro que dende a perspectiva actual ten un carácter practicamente de revelación, contribúen a xerar o caldo de cultivo da incrible explosión creativa da década posterior, ata hoxe mesmo.

Antes da fundación oficial da IS en Xullo de 1957 a voz destes suxeitos da subversión eran a circular Potlach (1954-1957) da Internacional Letrista, a publicación surrealista belga Les Lèvres Nues (1954-1958), e a colección de ensaios Pour fórmea: Èbauche d’une methodologie deas arts (1958) de Asger Jorn.

Os principios fundamentais que en esencia se mantiveron durante o período oficial da Internacional Situacionista (1957-1972) ata a súa autodisolución, e mesmo máis alá, xa de forma individual por algúns dos seus compoñentes, formulan o apaixonante rexeitamento de toda economía utilitaria, a comprensión da cidade como espazo de xogo e autorrealización humana, e a fe nas posibilidades do espazo urbano para xerar momentos de xenuína participación democrática.

Para entender o punto de partida crítico dos membros da IS e máis alá, o fondo do problema que activa de xeito extraordinario as reflexións e propostas dos futuros actores dos convulsos anos 60, é especialmente relevante o plano publicado por Guy Ernest Debord no artigo Théorie de la dérive3, onde de xeito sintético e absolutamente revelador Debord recolle o plano elaborado por M. Alibert e S. Antoine, colaboradores do sociólogo urbano Paul-Henry Combart de Lauwe no que se mostra os movementos durante o ano 1950 dunha muller residente no burgués XVIe arrondissement de París.4 (imaxe que ilustra este post)

No triángulo central do plano, o suxeito de estudo revela unha lectura monotemática e homogeneizadora da súa paisaxe urbana composta polo seu propio domicilio nun vértice, as leccións de piano no outro e o lugar onde realiza os estudos en Ciencias Políticas. Para Debord describe este plano como un exemplo de poesía moderna capaz de provocar reaccións emocionais agudas 5 si bien en este caso, la reacción emocional es de indignación por el hecho de que haya gente que viva de esta manera.

O plano exemplifica a crise á que a sociedade está totalmente abocada. O espazo urbano utilízase de xeito racional, homoxéneo, incapaz de reverter no suxeito unha experiencia que vaia máis alá da súa cotianeidade, condenado a unha vida pequeno burguesa, a unha totalización simple.

Esta lectura inscríbese nun posicionamento crítico de maior calado contra o capitalismo de masas, que xorde do modelo do consumo de masas a partir dunha demanda insaciable e conducida. Este consumo baseado en desexos e non en necesidades condena o cidadán a un ciclo pechado de adquisición, consumo, rexeitamento, nunha espiral sen fin.

Tan só como apunte á esencia do movemento situacionista, Sociedade do espectáculo,6 o seu libro máis famoso, denuncia a mutación que o capitalismo fai do pensamento polo espectáculo como substrato ideolóxico de dominación. O espectáculo crea un presente perpetuo apoiado no espellismo da tecnoloxía, no que é posible a ocultación, o simulacro, a mentira. A ficción e a aparencia toman a dianteira á realidade.

Se ben é certo que os niveis de desenvolvemento son dispares entre os diferentes países que durante os 60 e principios dos 70 van ser zarandeados por estes movementos, si que é certo que as bases sobre as que se asentan os acontecementos desa década están xa solidamente arraigados.

Aínda así, parece realmente extraordinario que tan pronto como este estado da cuestión empeza a formalizarse, os Situacionistas, lucidamente xa empezan a contrapropoñer e actuar febrilmente, ata converterse nunha referencia e unha influencia a nivel mundial.

A súa herdanza é difícil de calcular, pero por outro lado é indubidable. Durante os anos 60, os textos Situacionistas iranse publicando en diferentes medios alternativos, a súa voz e as súas propostas iranse difundindo en círculos especializados e da man de Debord, chegarán a Estados Unidos constituíndose en termos históricos nun antecedente necesario para entender os convulsos anos das utopías.

Miquel Lacasta Codorniu. Doctor arquitecto

Barcelona, abril 2013

A imaxe do post é a cartografía de Movementos durante o ano 1950 dunha muller residente no burgués XVIe arrondissement de París. COMBART DE LAUWE, Paul-Henry, Essais de sociologie, 1952-1964, Editions ouvrières, París, 1965. p. 50.

Notas

1 Ivain, Gilles, Teoría da deriva e outros textos situacionistas sobre a cidade, Actar e Museu Contemporani de Barcelona, 1996, pp. 14-16. Gilles Ivain, pseudónimo de Ivan Chtcheglov. Texto publicado en 1953 e posteriormente en Internationale Situationniste núm.1 en xuño de 1958.

2 O texto completo orixinal confeccionouse a partir de dous estados sucesivos do manuscrito, con lixeiras diferencias de redacción, conservados nos archivos da Internacional Letrista, e posteriormente pasaron a ser os documentos 103 e 108 dos arquivos Situacionistas. Internationale Situationniste núm. 1 xuño de 1958, pp.15 a 20.

3 Debord, Guy Ernest, “Théorie de la dérive”, Les Lèvres Nues num. 9, París, Noviembre 1956, pp. 6-13 traducido a unha versión lixeiramente distinta o inglés en Theory of the Derive, Situationist International Anthology. pp. 50-54. O contexto do concepto de psicoxeografía e a teoría da deriva situacionista é especialmente interesante no ensaio de Thomas McDonough A deriva e o París situacionista publicado no catálogo da exposición Situacionistas, Editorial Actar e Museu d’Art Contemporani de Barcelona, Barcelona, 1996, pp. 54-65.

4 O plano que elaboraron aparece como ilustración 6 como Paris et l’agglomération parisienne 1952 en CHOMBART DE LAUWE, Paul-Henry, Essais de sociologie, 1952-1964, Editions ouvrières, París, 1965. p. 50.

5 Op. Cit., DEBORD, 1956, p. 50.

6 DEBORD, Guy Ernest, La Sociedad del Espectáculo, Pre-Textos, Valencia, 2002.

5 si bien en este caso, la reacción emocional es de indignación por el hecho de que haya gente que viva de esta manera.

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , ,