A arquitectura ante a morte da arte | José Ramón Hernández Correa

5 (100%) 7 votes

As vanguardias artísticas sempre miraron á arquitectura dun xeito ambiguo. Por unha banda, os artistas (pintores, escultores, fotógrafos, poetas, músicos…) han ter sempre colgada a etiqueta de chisgarabises, e buscaron con afán meter no seu troupe a algún arquitecto, que parecía darlle respetabilidad ao grupo ou movemento que fose. (Un arquitecto ten sensibilidade artística, pero ademais sabe multiplicar, ata con decimales).

Por outra banda, a arte de vanguardia ten sempre algo de efémero, de burbujeante fugaz. Incluso a escultura abandona os materiais tradicionais e experimenta con papel, madeira, chapa, alambre, etc. A arquitectura é moito máis sólida e duradera. Ademais, a arquitectura é moito máis grande e, sobre todo, fai cidade. É dicir: fai ambiente, espazo urbano e humano. É escenario da vida da xente, e inflúe nela. Por iso a arquitectura serve como abanderar e como relacións públicas do grupo artístico ao que pertence, e ao que representa ante a sociedade.

Pero contra todo isto, tamén hai que dicir que moitos “artistas puros” sempre viron con malos ollos a inclusión de arquitectos nos seus grupos, porque desvirtuaban o sentido do seu movemento.

Facendo unha simplificación moi groseira, os movementos “construtivos” (De Stijl, Bauhaus, Constructivismo, etc.) foron sempre moi arquitectónicos e moi para arquitectos (aínda que Van der Leck e Mondrian se cabreasen). Tentaban ordenar o mundo e valíanse da xeometría, a orde, o rigor… Xusto o que un arquitecto necesitaba. Pero os movementos “disolventes” (Expresionismo, Dadá, Surrealismo, etc.) nin gustaron aos arquitectos nin tampouco os quixeron. (Con todo, algúns buscaron a forma, se fose posible, de “construír o caos”, de plasmar metodicamente a broma).

Un artista dadá ao que nos referimos na anterior entrada, Marcel Duchamp, acabou coa arte. Non foi o único: Houbo bastantes artistas que acabaron coa arte.

Duchamp pensou que se un obxecto existente sacábase do seu contexto e presentábase como obra de arte, só por iso sería unha obra de arte.

Fixo un buraco no asento dun taburete e inseriu unha roda de bicicleta coa súa pinza:

M. Duchamp
M. Duchamp

Ala, xa está. Obra de arte. Por que? Porque non servía nin para sentar nin para rodar. Porque era a suma de dous obxectos existentes que se interferían mutuamente para perder o seu uso e o seu sentido. Ao non servir xa para nada, servían para pensar, para quedar perplexo, para indignarse, para poñer a parir ao autor, etc. (Todas elas son funcións da obra de arte).

Fixo outra cousa: Tomou un urinario e presentouno a unha exposición noutra postura (horizontal no canto de vertical), cun título que indicaba outra función (Fonte) e, sobre todo, asinado (co pseudónimo R. Mutt) e datado (1917).

Marcel Duchmap. Fuente (1917)
Marcel Duchmap. Fonte (1917)

A desvergoña consistiu en que con tan só ese xesto o urinario convertíase en obra de arte. A súa presentación a unha exposición dáballe o caché de arte, así como a súa firma e data. O seu cambio de posición e de uso producía unha excitante fisión semántica que abría novas portas a novas expectativas e interpretacións.

Unha vez feito isto, xa non había máis nada que facer.

“Arte é todo o que o artista di que é arte”.

Estupendo, pero ante semellante afirmación cabe a seguinte pregunta:

“E quen é artista?”

Pregunta que ten unha resposta evidente:

“Artista é todo aquel que fai arte”.

Eu síntome artista, eu propoño un obxecto, un acto, un poema, un ruído, etc, como obra de arte, e iso suscita inmediatamente críticas, valoracións, respostas, indiferenza, reaccións, etc. Xusto o que suscita toda obra de arte. Por tanto, fixen arte. Por tanto, son artista. Con moito talento, con pouco? Son un bo artista, son malo?

Non me amoledes! Non me veñades con xuízos, con valoracións! Non sexades retrógrados burgueses!

Duchamp era un provocador. Os dous exemplos que acabamos de ver son dous intentos (logrados) de levar a arte ao abismo, de poñelo no disparadero e non darlle opción. Pero era, como dixemos, un provocador aburrido, un home tranquilo. Non quería saír airoso, non quería triunfar, non quería demostrar nada, nin ter razón, nin nada. Unha vez afundido a arte, retirouse a xogar ao xadrez. Nunca quixo explotar a súa fama, nin gañar diñeiro, nin escandalizar a ninguén. Sinxelamente, xa non había máis nada que dicir.

Como dixemos, moita xente seguiu esa liña. Entre eles, o músico John Cage. Leo nalgunhas biografías que en Europa estudou arquitectura e piano, pero non o podo confirmar. O que si parece seguro é que a arquitectura lle interesaba dalgunha forma. E el interesou aos arquitectos de moitas formas.

Á parte dos seus experimentos con sons e silencios, ténselle polo creador do primeiro happening, que, en plena improvisación simultánea e deas-coordinada, deas-compón as evolucións dos diversos axentes intervenientes no tempo e no espazo.

As súas partituras traman a aleatoriedad. Non a organizan, expóñena. Curiosamente, tamén iso é unha forma de non-organizar o espazo.

John Cage
John Cage

John Cage está cheo de suxestións para os arquitectos. Agradezo infinitamente os comentarios dos lectores da anterior entrada. Todos merecen re-comentario.

MJGE di que un posible equivalente arquitectónico á apertura de 4’33” sería deixar un mero contedor para que cada usuario completáseo. Estou de acordo. (Lémbrame en algo a unha idea de Oíza). Pero tamén podería ser que a obra arquitectónica fose o suficientemente silenciosa, discreta, neutra, para que cada usuario vivise as súas propias experiencias. Ou tamén que cada obra tivese un certo grao de imprevisibilidad e aleatoriedad que complicase, ou sofisticase, a habitación humana nela. Non sei. O exemplo de Cage abre moitos vectores.

Programa 3.6. menciona as partituras plásticas de Cage, das que busquei os exemplos que puxen aí arriba. Si. Matrices organizativas, planos tácticos, esquemas de batallas ou de “accións programáticas”.

Francis, un non-arquitecto atento á cultura, intelixente e curioso, ironiza coa falta de conexión entre a arte e o público, e fala do #gozar da arte e do afán de entendelo. Lamentablemente, tanto unha como outra cousa son cada vez máis escurridizas. Pero ambas, en definitiva, xeran ocasións para asomarnos a nós mesmos. Por iso seguimos indo aos museos.

Seguramente non haxa que insistir moito para constatar a morte da arte. As vangardas exploraron todos os camiños, e percorréronos ata o final, ata o esgotamento. A conclusión é lúcida, indicutible. Alcanzáronse os últimos obxectivos. A guerra terminou.

Pero entón, como di Oteiza, a arte abandona o seu camiño experimental e dáse á comunidade, faise social. E, en certo xeito, faise arquitectura. A arquitectura non é arte (polo menos non é unha arte pura; disto falaremos outro día). A arquitectura toma o cadáver da arte e entérrao. E, como aprendeu o suficiente del e de todo o seu proceso, faise espazo, faise cidade, faise comunidade, e entrégase á cidadanía.

A boa arquitectura toma ecos do silencio de 4’33” e da alagarabía dos happenings de John Cage, ábrese, flúe e ofrece o espazo á experiencia humana. Porque só serve para estar ao servizo da experiencia humana.

José Ramón Hernández Correa
Doutor Arquitecto e autor de Arquitectamos locos?
Toledo · abril 2012

Arquivado en: faro, José Ramón Hernández Correa

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,