O non sei que | José Ramón Hernández Correa


O sábado 23 de febreiro o magnífico programa Documentos, de RNE, estivo dedicado a Miguel Fisac: “A arquitectura de Miguel Fisac: Hormigón de carne e óso”. A boa arquitectura acaba triunfando, e Fisac, que estivo na crista da ola desde o principio da súa carreira profesional ata os anos sesenta, e que nos setenta sufriu un inxusto e vergonzoso esquecemento, volve ser apreciado, e atopa de novo sitio na historia da arquitectura española. Celébroo, porque todos temos moito que aprender del. Todos os días.

Miguel Fisac | arquitectamoslocos.blogspot.com.es

Fisac, ademais de ter uns enormes dotes como arquitecto, era un honrado pensador sobre a arquitectura. Quería entender a arquitectura contemporánea para entenderse a si mesmo, e quería saber como tiña que ser un edificio e unha cidade, e, sobre todo, como tiña que ser un arquitecto para facer ben o seu traballo.

Transmitía os seus pensamentos dun xeito sinxelo e directo. Entendíaselle todo, e iso gústame moito. (É o que a min me gustaría conseguir). Pero, a miúdo, ese afán de sinxeleza levábao a simplificar en exceso a exposición das súas ideas. (Ollo: Non digo que as súas ideas fosen simples. Digo que é simple a súa exposición). Era moi didáctico. Eu tiven unha vez a ocasión de escoitalo en clase e entusiasmoume o que contou e como o contou.

O caso -e ao que vou- é que el dicía que a súa arquitectura se fundaba sobre catro piares ou catro premisas. (No programa de RNE explícao dende o minuto 34:45 ata o 36:00):

1º.- O para que. – Que resolva os motivos polos que se fixo. (Programa de necesidades, condicionantes de partida…).

2º.- O onde. – Que responda ao lugar en que está, e ás súas condicións climáticas, paisaxísticas, históricas, culturais…

3º.- O como. – Que conseguise os medios técnicos máis idóneos, máis baratos… Que funcione ben… etc.

4º.- O non sei que. – “Despois vén… o nó sei que. E é cando vén a parte de arte”.

Queda moi clara a explicación, e calquera que non sexa arquitecto entenderá con ela non só a importancia da arquitectura, senón a importancia de facela ben e de ser honrado e coherente con ela. Pero ao meu xuízo sobra o cuarto piar. O, mellor dito, está incluído nos outros tres. Ten que traballar con eles, neles (é eles), e non está ben que apareza logo, como un convidado caprichoso e a mesa posta.

Creo percibir certo pudor en Fisac cando enuncia ese punto. Non só non sabe explicalo (de aí que o chame o “non sei que”), senón que parece coma se lle dese un pouco de vergoña que “despois” teña que vir “a parte de arte”.

(E a verdade é que si que dá un pouco de vergoña, e ata un pouco de fastío, que teña que vir esa parte. “É cando vén a parte de arte”. Como cando vén unha visita, ou un parente pesado, ou como cando, tras unha deliciosa comida, vén a conta).

É inxusto que o para que, o onde e o como actúen con sensatez, lóxica, intelixencia e honradez para que logo veña o tolo da casa, o non sei que, a botar as patas para o alto. Non. Iso é trampa.

O como, segundo Fisac, inclúe o medio técnico, o económico, o funcional… ETCÉTERA. Pois nese etcétera cabe todo, ata calquera non sei que e calquera si sei que.

Fisac debeu de quedar moi contento co achado discursivo deses catro piares, porque el mesmo, cando comenta as súas obras en artigos ou libros, separa os catro capítulos: O para que, e explica que se necesitaba construír, que lle pediron os seus clientes, cales eran os requisitos que o edificio tiña que solucionar… O onde, e comenta como era o soar, se facía moito frío en inverno, se as vistas eran boas ou se ao lado había un edificio de tales características, co que había que comunicarse ou había que virarlle as costas. O como, e nos di se se empregaron vigas de gran luz, se se fixeron tales encofrados ou decidiuse facer dúas plantas por isto e por isto outro.

Pero logo chega o non sei que e todo se volve melifluo, evanescente e inefable. E é que, naturalmente, intentar illar a molécula noseique é imposible cando é unha molécula coherente co resto. É moi doado explicala cando é unha molécula falsa, postiza, un adorno kitsch e insincero que vén a agarrarse ao edificio como unha carracha e a colgarse as medallas. Pero cando a arquitectura é sincera, coherente, poderosa e boa, como o é a de Fisac, ese non sei que” está dende o principio, resolvendo o programa, elixindo a orientación no soar, decidindo materiais, buscando a disposición das vigas, as luces, a altura do edificio. Todo é noséqué.

(É o mesmo que contaba na miña anterior entrada contra a arte. Hai que estar contra a arte cando se entende este como valor engadido, como adorno ou como ennobrecemento a posteriori da obra. Porque a arte de verdade é o propio traballo, a propia obra. Pois, igualmente, o noséqué non é “e logo vén”, senón que está a traballar co formigón e co ladrillo, e co solar e co cliente).

Unha obra arquitectónica boa é un algo orgánico e coherente. E ou toda ela é noséqué ou non hai noséqué que valla.

Capela do Conxunto de Arcas Reis (Valladolid)

Na igrexa desta foto de arriba celébrase a entrada de luz no altar, polos lados e por arriba, separando o testeiro (¿ábsida?) e dando unha sensación de inmaterialidade, moi espiritual. ¿Non sei que? Sería un noseique se a Fisac lle tería saído de chorra, pero vese que tivo unha intención clara e unha conciencia exacta, como no cálculo das armaduras de formigón.

Outros cantos exemplos de noséqués fisaquianos:

Eu si que sento un noséqué nestes edificios, naturalmente. Cousas que non sei explicar ben. Emocións, sorpresas, praceres espaciais… Pero todo iso está perfectamente deseñado e previsto. Don Miguel, non me amole: Vostede si sabía que.

José Ramón Hernández Correa

Doutor Arquitecto e autor de Arquitectamos locos?

Toledo · febreiro 2013

José Ramón Hernández Correa

Nací en 1960. Arquitecto por la ETSAM, 1985. Doctor Arquitecto por la Universidad Politécnica, 1992. Soy, en el buen sentido de la palabra, bueno. Ahora estoy algo cansado, pero sigo atento y curioso.

follow me

Arquivado en: artigos, José Ramón Hernández Correa

Tags: , , , , , , ,