Do complexo. Símbolo e Comportamento | Miquel Lacasta

5 (100%) 1 vote[s]

Sequence, upper Strip, driving north, fue tomada por Denise Scott Brown en Las Vegas en 1968
Sequence, upper Strip, driving north, foi tomada por Denise Scott Brown en Las Vegas, 1968

Do complexo. Símbolo e Comportamento.

Para acoutar as reflexións achega da complejidad, son necesarias dúas categorías que remiten á idea do intersubjetivo. En moitos dos textos precedentes e seguramente en textos venideros, o intersubjetivo está presente de forma subyacente. A idea de intersubjetividad parte de constatar o erro de pretender ser puramente obxectivos, é dicir, presumir que se poden encapsular os sentimentos, as emocións, a difícil e complexa xestión do “eu” e deixar as consideracións persoais á marxe. Doutra banda ser puramente subjetivo é evitar calquera tipo de empatía, é dicir sentir a necesidade de expresión desde o suxeito sen considerar que “o outro” ten un peso especifico determinante. Outro erro.

A razón da intersubjetividad é asumir a condición dun “eu” en relación a “o outro”. Significa asumir que a construción do relato arquitectónico debe necesariamente estructurarse a partir do tránsito bidireccional entre a identidade (referida a un “eu” perfectamente definido) e a realidade (entendida como unha disposición apilonada de situacións pre-existentes, situacións en construción e situacións suxeitas a transformacións futuras1). En resumo, o intersubjetivo incrementa enormemente o vector complexidade e remite directamente a modelos de comunicación entre entidades diferentes, a confrontacións entre realidades non sempre coincidentes e á necesidade de construír relatos xenuínos.

Como expresión do complexo desde o intersubjetivo, proponse aquí a introdución do concepto de símbolo e da idea de comportamento.

O símbolo.

Tras anos onde o esforzo centrouse en eliminar toda consideración simbólica do arquitectónico, nos anos 60 recupérase por dúas vías totalmente diferentes esta noción, inaugurando así un tempo (que se dilata ata hoxe día), onde o simbólico vólvese central.

A modernidade complexa, segundo a nomenclatura utilizada en post anteriores, devolve á arquitectura o seu valor simbólico, se é que

“houbo un tempo en que, na arquitectura, salientábase a forma en lugar do símbolo, cando os procesos industriais eran considerados determinantes da forma para calquera tipo de edificio, en calquera lugar”.2

Certamente, todo valor simbólico en arquitectura leva asociado unha forma, mentres que unha forma arquitectónica non ten por que representar simbólicamente nada. A forma é condición necesaria pero non suficiente para que poida xurdir o ámbito simbólico.

Na modernidade, a arquitectura aspiraba a ser forma sen ser símbolo, é dicir, ser forma abstracta, onde nada fose reconocible en termos simbólicos. Debíase facer arquitectura desposuída de toda referencia evidente, figurativa, e desa forma deixar ver a “abstracción necesaria”,2 paradoxalmente esa falta de simbolización, simboliza toda unha época que as voces contraculturales dos anos 60 esfórzanse en desmontar.

En todo caso a recuperación do rol simbólico da arquitectura faise patente nas reflexións achega do contexto de Venturi e tamén, todo hai que dicilo, na estrutura formal dos proxectos de Peter Eisenman. De feito a simbolización da complexidade é en Eisenman unha das principais razóns polas que o seu traballo ten un papel tan destacado na arquitectura de finais do século XX e principios do XXI, superando en vixencia ao mesmo Venturi.

Aquí de novo prodúcese un paradoxo, mentres a ambición simbólica de Venturi é evidente na arquitectura que propón, esta ambición é produto dun proceso reflexivo que pretende recuperar dun contexto dado, aquelas expresións propias da cultura popular, por tanto o evidente, o símbolo, nace dun concepto previo.

En Eisenman ocorre todo o contrario, o seu proceso conceptual é extraordinariamente estrito e constrúese totalmente afastado dunha intención de simbolizar nada. O que ocorre é que o proceso é tan complexo que o resultado, como formalización xeométrica dos procesos, por defecto, acaba sendo igualmente complexo e finalmente as súas propostas acaban constituíndo un símbolo da idea da complexidade. O simbólico nace dun proceso previo.

Estas dúas maneiras de plasmar o simbólico en arquitectura a partir dos anos 60, desde o buscado previa reflexión e desde o atopado como froito dun proceso, van configurar unha xeometría, unha forma da arquitectura, cada vez máis e máis complexa, ata que a socialización do computador a finais de século vai permitir en termos produtivos levar o símbolo do complexo ata as súas últimas consecuencias, todo hai que dicilo, con resultados moi desiguais.

Non hai contradición neste sentido na aproximación intelectual de Venturi e a de Eisenman, ambos, desde puntos iniciais totalmente distantes acaban forxando o territorio do complexo simbólico.

O mesmo podería dicirse da arquitectura utópica dos 60, xa sexa por reacción visceral á abstracción moderna, xa sexa por un proceso de reflexión complexo, a expresión última da arquitectura desa época é dunha exuberante complexidade na maioría dos casos, ata o punto que a simbolización do complexo domina o espazo arquitectónico do momento.

O comportamiento.

A idea de comportamento está na base da configuración da modernidade complexa. Mentres a modernidade ata a década dos 60 pecha o gran proxecto ilustrado consistente en listar a realidade, coñecer ata o último recuncho do mundo, sacar mostras e elaborar unha inxente taxonomía, é dicir céntrase en saber o “que”, a partir de agora o gran proxecto centrarase no “como”.

Tradicionalmente a ciencia operaba illando os compoñentes da realidade, desenvolvendo categorías e estudando algúns aspectos dos fenómenos que afectaban a estes. En consecuencia as diferentes ramas do saber actuaban illadas, sen contacto nin intercambio.

A Teoría Xeral de Sistemas desenvolvida polo biólogo Ludwig von Bertalanffy nace dunha concepción sistemática e holística da bioloxía, baixo a que se entende un organismo vivo como un sistema aberto, en constante intercambio con outros sistemas mediante complexas interaccións, ou comportamentos.

Esta idea inicial irase desenvolvendo progresivamente en diferentes conferencias ata que en 1937, le un primeiro esbozo da Teoría Xeral de Sistemas nun seminario de Charles Morris na Universidade de Chicago, unha vez asentado como científico nos Estados Unidos.

Finalmente en 1968, atrasada a edición innumerables veces por culpa da II Guerra Mundial, publica General System Theory: Foundations, Development, Applications.4 En realidade a Teoría Xeral de Sistemas está detrás da maioría das teorías asociadas ás ciencias da complexidade aínda que algunha delas foron publicadas con anterioridade.

A Teoría Xeral de Sistemas busca modelos de comportamento aplicables a calquera sistema e en calquera tipo de nivel da realidade, da escala sub-atómica á escala do universo. Esta teoría xurdiu da necesidade de abordar cientificamente a comprensión de sistemas concretos que conforman a realidade, xeralmente complexos e únicos no que ao seu comportamento refírese, resultantes dunha lóxica particular, en contraposición ao modelo científico da modernidade que estudaba sistemas abstractos e simplificados como os da física.

A idea de sistema inmediatamente relaciónase coa descrición dun comportamento específico, dunha interacción, pon o acento no proceder, máis que no coñecemento especifico da natureza física das cousas. O propio Bertalanffy recoñece a popularidade da idea de sistema cando afirma:

…en innumerables publicacións, simposios, conferencias e cursos hai devotos dela (a noción de sistema). Profesións e traballos apareceron nos anos recentes que, descoñecidos hai tan só uns anos, empregan nomes como deseño de sistemas, analista de sistemas, enxeñería de sistemas e outros. Eles son o auténtico núcleo dunha nova tecnoloxía e dunha nova tecnocracia. Os seus practicantes constitúen os novos utopistas do noso tempo que traballan creando un Novo Mundo..5

Por tanto cabe dicir que a tendencia da ciencia na década dos 60 atópase en plena efervescencia da sistemática, e estrutura un pensamento cada vez máis complexo.

En resumo podemos afirmar, como di Mauro Costa

“que a Teoría Xeral de Sistemas xorde da constatación de que o coñecemento particular dos elementos non é suficiente para explicar os fenómenos complexos, xa que é necesario coñecer as relacións entre os devanditos elementos.” 6

Analogamente ao que ocorre na ciencia, habemos visto que mediante a posta en valor do contexto en arquitectura, durante estes anos, estrutúrase unha forma de entender o proxecto moi relacionada tanto coa idea de sistema, como coa idea de comportamento. O arquitecto xa non é aquel que dispón os elementos necesarios para crear “máquinas de habitar”, senón que se dedica a estruturar condicións, a deseñar comportamentos para que a arquitectura desenvólvase segundo unha estratexia previamente definida.

O importante en arquitectura bascula entre o efecto que provoca o uso de símbolos, e a configuración de modelos xeométricos cada vez máis complexos. O obxecto arquitectónico aspira así á interactividade, a edificar a súa capacidade reactiva e a moldear un comportamento en resonancia coa escala humana dos seus usuarios, coa escala urbana das rúas e prazas que o circundan e coa escala metropolitana da cidade que o acolle.

A complexa estrutura dunha nova modernidade que xorde na década dos 60 configúrase a partir de liñas de forza, entendidas como tendencias da reflexión e a acción, que poden ser aplicadas tanto ao ámbito da sociología para describir o tempo presente como para mapificar aqueles aspectos esenciais que inciden na arquitectura; a ambigüidade, a diferenza, o tempo, o símbolo e o comportamento delimitan o terreo de xogo no que a modernidade complexa vai configurar o concepto de arquitectura.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, xullo 2012

Notas:

Unha imaxe suxestiva desta disposición apilonada, podería ser o entender a realidade como unha lasaña de tempos, é dicir un corpo multicapas con múltiples recheos.

2 VENTURI Robert, y SCOTT BROWN, Denise, A View from the Campidoglio: Selected Essays 1953-1984, Harper and Row, Nueva York, 1984.

3 Sobre a idea de abstracción ver LAHUERTA, Juan José, La Abstracción Necesaria en el Arte y la Arquitectura Europeos de Entreguerras, Anthropos Editorial del Hombre, Barcelona, 1989.

4 VON BERTALANFFY, Ludwig, General System Theory: Foundations, Development, Applications, George Braziller, Nueva York, 1968.

5 Ibídem, p. 3.

6 COSTA, Mauro, Analogías Biológicas en Arquitectura, Tesis Doctoral dirigida por el Dr. Alberto T. Estévez da Escola de Arquitectura de a Universitay Internacional de Catalunya, Barcelona, 2008, p. 52.

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: artigos, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,