Articular la ciudad | Miquel Lacasta

Fragmento da obra de Marina Papadopoulos, Arquitectura Precaria | marinapapadopoulos.com.ar

O suscito da Cidade Genérica de Rem Koolhaas é sen dúbida, desde un punto de vista meramente conceptual, un texto apaixonante. A idea xeral non deixa indiferente, aínda que un sospeita que o texto é unha ferramenta para a xustificación dunha certa volta á tabula rasa máis propia do movemento moderno, que dun posicionamiento contemporáneo.

A constatación, doutra banda totalmente certa, que o pasado é demasiado pequeno para habitalo, dá a escusa perfecta a Koolhaas para facer un eloxio a todo aquilo que non ten unha significación histórica ou a todo o que non conlleva unha significación cultural. Así os edificios e as cidades deben ser irrelevantes na súa forma, na súa decoro ou a súa formalización. Tamén en consecuencia directa, non ofrecen ao cidadán ningunha oportunidade para establecer unha relación de pertenencia.

Non imos negar que algo diso sexa certo. Non podemos deixar reducida a bondade da arquitectura ou dunha porción de cidade á feliz expresión de arquetipos de beleza socialmente aceptados. E non podemos facelo porque eses arquetipos son fácilmente manipulables, demagóxicos e case sempre proveñen dunha imposición elitista do belo. As trampas do popularmente aceptado como categoría irrefutable conduciron á postmodernidad arquitectónica a un pastiche indescifrable de prejuicios e falsedad.

Con todo a orixe do texto de Koolhaas The Generic City, empeza cunha afirmación sobre a que se asintan todo o relato posterior que me parece dubidosa.

“Estendeuse a idea que a identidade deriva da substancia física, do histórico, do contexto, do real.” 1 

Refírome a que a identidade non deriva necesariamente da realidade, senón dun complexo proceso intelectual e sensual do que interactúa con esa realidade, é dicir, do individuo que fai uso da realidade construída e que comparte a súa experiencia con outros individuos. A identidade créaa o individuo e o corpo social en que este está inmerso. Con este desprazamento de foco a escusa do pasado perde a forza negativa a redimir e desarbola todos os razoamentos posteriores do texto.

Iso non quere dicir que o pasado se volva un valor per se, nin moito menos. En todo caso iso quererá dicir que deberiamos volver interpretar que fai que un conxunto de individuos constrúa toda unha serie de links coa realidade, xa sexa histórica ou recente, coa que se enfronta e relaciónase ata o punto de que esa realidade pasa a formar parte da súa natureza máis íntima. É dicir, o tema da identidade non reside exclusivamente no que a cidade e as súas arquitecturas conteñen como mensaxe, senón que principalmente, nos complexos mecanismos de relación, tanto individuais, como sociais, que establece o ser humano.

Estirando do fío.

A que nos estamos enfrontando cando falamos de realidade?

Que é en esencia a cidade e a arquitectura?

Volvo a Koolhaas.

Do suxestivo concepto da cultura da conxestión, pódese fixar o concepto que a forza e a fascinación das cidades reside no excepcional, o extremo e o excesivo, disposto e en certa maneira provocado pola densidade obtida da yuxtaposición, a superposición ou a confrontación de moitos programas. Isto constitúe o valor primordial da condición metropolitana contemporánea. É dicir, non se trata de facer unha simplificación obxectiva do feito urbano, senón máis ben asumir a hiper-complexidade inherente da realidade das nosas cidades e as nosas arquitecturas. Nelas todo é posible, todo desenvólvese á vez, todo ocorre á velocidade da luz.

Se isto é así, a maneira máis intelixente de negociar con esa realidade multicapa, non sería precisamente a estratexia do xenérico, é dicir a estratexia da insignificancia. Iso sería mirar a realidade cos ollos entornados, e borrar a súa definición.

A estratexia, ou mellor devandito, a mellor ou quizais a única maneira de enfrontarse á cidade e a arquitectura contemporánea é a articulación. Articular a cidade, articular a arquitectura.

Articular, segundo o dicionario do RAE, consiste en

“unir dous ou máis pezas de modo que manteñan entre si algunha liberdade de movemento.”

Tamén consiste en

“organizar diversos elementos para lograr un conxunto coherente e eficaz.”

É dicir, articular consiste en establecer unións nin perennes e nin fixas no seu significado, unións con liberdade de movemento, con gradientes de indeterminación. É máis, engadiría que articular significa establecer relacións adoitadas e libres, susceptibles de volverse a articular cando as condicións da contorna cambien a esencia desa relación. Por tanto, articular é interactuar. Articular tamén consiste en organizar elementos para lograr un conxunto coherente, para construír un relato que se sosteña, unha forma de relación que sexa capaz de explicar, de narrar a realidade.

En definitiva, articular viría estruturar partes con partes, algo especialmente intelixente ante a inconmensurabilidad dunha realidade excesiva e congestionada por definición.

En arquitectura adoitamos falar de articular espazos, é dicir, de integrar uns espazos con outros, de provocar unha relación que non dilúe as partes e que con todo enriquece o conxunto. Aquí poderiamos falar de articular edificios, partes dunha cidade, etc.

Pero que debemos articular? Para a xestión tanto privada como pública, tanto individual como colectiva, a idea de articular significaría establecer liñas de forza, vectores de relación, entre o económico e o social, entre o tecnolóxico e o cultural, entre o político e social, e así sucesivamente nunha matriz de 5×5. Articular vén determinar partes con coherencia propia e proxectar nesas partes estratexias de interactividade de forma que o resultado final sexa máis rico, máis aberto e á súa vez máis susceptible de ser asumido e xestionado polo cidadán. Articular a cidade, é expandir o seu campo de acción, a súa capacidade xenerativa, co fin de que a partir deses vectores de relación o individuo, ou unha colectividade determinada, atope o espazo suficiente para sentirse física e emocionalmente ligado a unha realidade dada. É definitiva xerar oportunidades para que poida construír a súa identidade.

Articular a cidade, tamén significaría establecer liñas de forza entre os tempos que concorren no urbano. Non tan só a relación entre tempo pasado ou histórico, co tempo presente, senón tamén cos micro-tempos que cada individuo manexa no seu día a día. E aínda máis, todo iso envolto no tempo electrónico e instantáneo que nos tocou vivir. Articular é facer do tempo simultáneo, un tempo hiperpresente, hipertrofiado, hiperdenso.

Neste sentido, articular a cidade sería todo o contrario que convertela en xenérica e articularse na cidade, unha maneira de interactuar con ela.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, marzo 2013

Notas:

1 KOOLHAAS, Rem, The Generic City, apto. 1.2, S,M,X,XL, The Monacelly Press, New York, 1995

Arquivado en: artigos, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , ,