Arquitectura e Caos | José Ramón Hernández Correa


Acabo de ler unha boa frase de Rem Koolhaas no blogue de Cosas de Arquitectos. O titular di:

“A arquitectura por definición é unha aventura caótica”.

A frase completa non a copio para que así lles fagades unha visita a estes rapaces, que o merecen (Frasecica).

Facer arquitectura é coordinar aspectos que en principio non son coordinables, e é dar cancha a moitas solicitudes diversas. Estou de acordo co que di Koolhaas, só que eu utilizaría como conclusión (e titular) practicamente a contraria: A arquitectura é unha aventura que sempre loita contra o caos.

Maxwell Smart, o Superaxente 86 | wikipedia.org

Que perde? Vale, tamén nós, todos, nos pasamos a vida loitando contra a morte e ao final perdemos. A vida é unha enfermidade mortal, e a arquitectura é unha aventura caótica que acaba naufragando no caos. Si, de acordo. Pero é un naufraxio extraordinario, froito da convicción de que se pode e se debe loitar.

Iso é o que lle dá graza e sentido á aventura. Sentimos tráxica, unamunianamente, a vida. Temos medo a morrer, a desaparecer sen deixar nada, a deixar de ser. Pero por iso mesmo aferrámonos á vida e gozámola. Se non morrésemos nunca tería sentido nada; todo sería un aburrimento.

Polo mesmo motivo, se o noso mundo fose un ente ordenado non habería por que facer arquitectura, xa que nos viría todo dado, e calquera chabolo (ou calquera chea de trastes) colocado e disposto de calquera xeito sería armonioso e belo, útil e funcional, e as súas proporcións, dimensións e características varias serían sempre gratas.

Pero non é así. A entropía é unha maldita. (É unha maldita e ao mesmo tempo unha estimuladora e unha entusiasmadora. É a que nos fai saltar da cama todas as mañás e lanzarnos á loita diaria).

O Outro poema dos dons, de Jorge Luis Borges,, comeza así:

Grazas quero dar ao divino

labirinto dos efectos e das causas

pola diversidade das criaturas

que forman este singular universo,

pola razón, que non cesará de soñar

cun plano do labirinto,

[…]

O universo é un inextricable (e divino) labirinto de causas e efectos, pero o ser humano xamais renunciará a soñar cun plano do labirinto, e a traballar duramente para debuxalo.

Talvez en moitos séculos só sexa capaz de cartografiar un par de xiros ou recodos, pero non se desanimará ante o inxente traballo que queda, senón que celebrará recoñecer eses dous xiros, e estará sempre disposto a descifrar o seguinte, aínda que lle leve outro milenio.

Esa é a condición humana.

En arquitectura, non só unha obra ten que loitar contra mil dificultades, e non triunfa nunca completamente e case nunca parcialmente, senón que as poucas veces que sae máis ou menos airosa levántase no medio dunha contorna hostil. (Cantas veces fomos en peregrinación a ver unha obra mítica e atopámonola/atopámosnola case tapada por un concesionario de coches ou por un restaurante de comida rápida, que os fotógrafos de arquitectura evitan hábilmente?). Xa non é que non podamos facer unha boa obra de arquitectura: É que non podemos cambiar o mundo.

E con todo seguimos.

Puxen antes unha ligazón ao concepto “entropía” da wikipedia, e sorprendeume (e agradado especialmente) que a palabra proceda da grego “evolución” ou “transformación”. Eu xa sabía que era unha medida da desorde, e que era unha enerxía que non produce traballo, unha enerxía inútil, unha gaita. E ademais significa a irreversibilidad dos procesos e, en definitiva, a traxedia da vida (O Sentimento Tráxico da Vida). Pero o que non me esperaba (pero, polo demais, é obvio) é que iso mesmo fose a evolución ou a transformación.

Bruno Zevi, cordial odiador de simetrías e de esquemas ríxidos en arquitectura, escribiu que só os cemiterios están ordenados. Eu engado que “perfecto” significa “terminado” e, en moitos sentidos, morto.

Por tanto, bendita desorde e bendita imperfección. (E aínda máis: Bendito afán de loitar sempre contra a desorde e contra a imperfección. E aínda máis aínda: Bendita maldición de ser sempre derrotados nese afán).

O devandito: unha traxedia sen solución.

Este blogue ten un perfil de lectores insultantemente novos. Iso non é malo de seu, pero prívalles, por exemplo, de coñecer a Maxwell Smart, o Superagente 86.

Don Adams como Maxwell Smart y Barbara Feldon como la Agente 99 | 1965
Don Adams como Maxwell Smart e Barbara Feldon como a Axente 99 | 1965 | wikepedia.org

Contareilles a todos eles (pobrecillos) que este formidable axente secreto loitaba contra o mal. O mal residía na axencia KAOS, e el militaba en CONTROL.

Iso é: Control contra Kaos.

O superagente sempre gañaba, pero pichís pichás. Non é que fosen vitorias humillantes, case sempre eran pírricas, e tamén ridículas.

Ou sexa, que agora, despois de tantos anos, doume conta de que Maxwell Smart era o símbolo da arquitectura, a súa máis ardente metáfora. Non, se ao final resulta que me decidín a ser arquitecto pola súa culpa.

José Ramón Hernández Correa
Doctor Arquitecto e autor de Arquitectamos locos?
Toledo · setembro 2013

José Ramón Hernández Correa
Nací en 1960. Arquitecto por la ETSAM, 1985. Doctor Arquitecto por la Universidad Politécnica, 1992. Soy, en el buen sentido de la palabra, bueno. Ahora estoy algo cansado, pero sigo atento y curioso.
follow me

Arquivado en: artigos, José Ramón Hernández Correa

Tags: , , , , , , , , ,