Arquitectura e lóxica ecosistémica | Miquel Lacasta


Graphical visualization of text similarities | visualcomplexity.com
Graphical visualization of text similarities | visualcomplexity.com

Poderiamos pensar que o modelo mimético da arquitectura coa natureza non ten hoxe ningunha vixencia ou que non é pertinente para pensar a arquitectura. Poderiamos dicir que os avances científicos e todas os seus formulaciones teñen escasos vínculos co quefacer dun arquitecto e que lonxe de ocupar un espazo central na reflexión da arquitectura contemporánea, a idea mesma de complejidad non é máis que un intento de construír unha coartada intelectual a un oficio que en realidade só está destinado a deseñar edificios ou cidades.

Con todo sería algo máis lóxico pensar si as achegas das ciencias da complejidad son determinantes para formalizar o suposto paradigma da complejidad que aquí se diserta. Por iso antes de dar un repaso xeneral ás diferentes formulaciones científicas que circundan este corpo de coñecemento de gran influencia na arquitectura actual paréceme interesante seguir a argumentación de Carlos Grillo na tese, A Arquitectura e a Natureza Complexa: Arquitectura, Ciencia e Mimesis a finais do Século XX para fixar a importancia e a pertinencia das ciencias da complejidad na definición da natureza complexa da arquitectura.

A miña pretensión é que si asumimos o carácter de espello reflectante que a natureza ha ter na concepción da arquitectura desde o principio da historia e entendemos as achegas do conxunto de teorías que conforman as ciencias da complejidad na comprensión do natural na actualidade, entenderemos a posición de centralidad de tales teorías no debate contemporáneo da arquitectura e xa que logo será especialmente pertinente entender en que momento histórico cristaliza esa idea de complejidad na reflexión arquitectónica.

Seguindo o ronsel de Grilo na súa disertación da tese referenciada, sintetizarei a continuación varios puntos de interese acerca das achegas das ciencias da complexidade.

1.- A ciencia como un coñecemento continuo.

A idea de coñecemento continuo, que en arquitectura xa fora argumentada por Eisenman na súa tese doutoral, curiosamente tamén forma parte da lóxica do pensamento científico.

A ciencia estivo sempre inmersa nunha dinámica evolutiva, cuxa historia se pode ler como un proceso continuo de coñecemento e interpretación. Esta constatación do carácter de continuidade do pensamento científico é en principio independente da noción de complexidade. Con todo como argumenta Grilo:

“con todo, esta noción de continuidade gaña unha nova dimensión nas ciencias da complexidade, ao presentarnos un universo esencialmente dinámico e activo, que evoluciona cara a crecentes niveis de complexidade”.1 

É dicir, máis que simplemente evolucionar, as ciencias da complexidade impulsan un coñecemento da natureza moito máis profundo pero á vez moito máis complexo, e debido a iso poñen en evidencia a permanente novidade como proceso necesario e tamén a ignorancia fronte aos misterios da natureza, tal como lembra Ilya Prigogine:

“sempre pensei que a ciencia era un diálogo coa natureza. Como en todo diálogo xenuíno, as respostas adoitan ser inesperadas”.2

2.- Unha nova imaxe da natureza.

As ciencias da complexidade describen unha natureza extraordinariamente diferente da visión que se tiña dela hai un século. A natureza segundo as teorías circunscritas nas ciencias da complexidade, debuxan unha imaxe composta por sistemas abertos, dinámicos, autoorganizados, creativos, azarosos, etc. Un mundo de posibilidades e opcións nos que se impoñen a indeterminación, a incerteza e a imprevisibilidad.

Doutra banda un aspecto importante das ciencias da complexidade é a capacidade para afectar o comportamento do vivente e a todo sistema dinámico, físico ou social que interactúa cunha contorna, afectando desde a descrición dos movementos imprevisibles da bolsa ou dun bulebule, a organización de células ou de grupos sociais, ou ata o comportamento dos átomos e os corpos celestes. En definitiva as ciencias da complexidade afectan transversalmente a toda a concepción clásica da natureza e instauran unha nova orde complexa no reino do natural que reformula a xeometría da natureza fronte á xeometría dos individuos.

3.- A complexa natureza humana.

A asunción da complexidade do universo liderada pola indeterminación, a incerteza e a imprevisibilidad, supón un cambio radical non soamente na visión holística do mundo onde vivimos, senón máis aló mesmo, implica unha transformación da esencia cultural do EU como ser humano, habituado a edificar a súa identidade sobre o substrato determinista e reduccionista propio da modernidade.

O home non deixou atrás unha concepción medievalista ou renacentista de si mesmo, senón que no momento de aceptar a complexidade con todas as súas consecuencias, deixa atrás unha parte importante da concepción moderna de si mesmo e penétrase nunha lóxica guiada por un comportamento imprevisible, non-lineal e creativo, do mesmo xeito que ocorre co resto do universo.

Esta nova natureza do ser humano foi defendida por pensadores como Edgar Morin3 que asume que todo individuo, a sociedade e a empresa, son máquinas non triviais. Morin define como trivial unha máquina da que, cando coñecemos todos as súas inputs, coñecemos todos as súas outputs; podemos predicir o seu comportamento desde o momento que sabemos todo o que entra na máquina.

Aínda que unha parte do noso comportamento é predicible e funcionaria máis ben como unha máquina trivial, debido a que a vida social esixe que nos comportemos como máquinas triviais, é certo que nós non actuamos como puros autómatas, senón que buscamos medios non triviais desde o momento que constatamos que non podemos chegar ás nosas metas.

O importante é o que sucede en momentos de crises, en momentos de tomar decisións, nos que a máquina se volve non trivial: actúa dunha maneira que non podemos predicir. Todo o que concierne ao xurdimento do novo é non trivial e non pode ser predito por anticipado.

É neste sentido que Morin sostén que o ser humano entrou nun ámbito que superou por completo a noción de modernidade, entendida como aquela estrutura cultural reduccionista e determinista da que falabamos antes e por tanto predicible, e por conseguinte, debemos considerar que o individuo contemporáneo ha entrado de cheo nun novo tempo, o tempo da nova natureza humana.

Outra das características da nova natureza humana é a cultura rede na que estamos inmersos, fronte á cultura malla da que proviñamos. Esta interesante idea desenvólvea Mark Taylor4 afirmando que o contraste entre mallas e redes clarifica a transición que sufrimos desde a guerra fría ata hoxe.

A guerra fría deseñouse para manter a estabilidade a través da simplificación de complexas relacións e situacións na forma dunha malla de opostos clara e precisa: Este/Oeste, Dereita/Esquerda, Capitalismo/Comunismo, etc. Este era un mundo en que os muros, os límites, parecían prover de seguridade.

Con todo non hai mallas nin muros que poidan protexer do crecemento en rede. No momento que a rede empezou a crecer, todo empezou a cambiar. A nova economía desprazou a existente e unha nova orde mundial apareceu no horizonte.

A cultura en rede conecta, encerella a todo o mundo en múltiples e mutantes conexións de maneira que un defínese a partir delas. A medida que as conexións proliferan, os cambios aceléranse levándoo todo ata o límite do caos en tanto que ninguén ten realmente o control.

Con todo hoxe sabemos que o caos é simplemente a incapacidade de determinar as complexas estruturas de orde que operan nunha situación.

En realidade entramos nunha nova natureza na que sistemas autoorganizados emerxen para crear novas pautas de coherencia e estruturas de relación. Iso é a cultura rede.

Por último a definición desta nova natureza humana vén conformada pola unión de opostos, idea que Richard Tarnas desenvolve no seu libro A paixón da mente occidental.5

O libro é unha historia do pensamento occidental, desde os filósofos clásicos gregos ata o mundo contemporáneo, que goza de varias virtudes. A primeira: a cegadora claridade expositiva, tanto das ideas que se desenvolveron na cosmovisión occidental como na visión panorámica que as vai entrelazando. Segundo, a amenidade e o dinamismo da exposición desta sucesión de concepcións cosmológicas ao longo do libro. E tamén está a coherencia no desenvolvemento e a sucesión de formas de pensamento ao longo da nosa historia, desde os arquetipos platónicos á concepción cristiá do mundo, para pasar logo ao Renacemento, a Ilustración, a ciencia, o racionalismo e o mecanicismo do mundo contemporáneo.

En certa maneira o que tenta subliñar Tarnas é a emancipación da conciencia, no transcurso dos séculos, en relación ao mundo mítico; desde unha participación mística co Universo, a unha percepción e análise do o concreto no mundo moderno. A emerxencia do pensamento autónomo, fáustico e prometeico… pagando por iso un elevado prezo: a separación da conciencia humana en relación ao todo existente.

Un dos aspectos máis interesantes do libro é o seu Epílogo, no que o autor achega a visión dun posible desenvolvemento da concepción cosmológica contemporánea, cara á ecoloxía, cara a unha nova concepción do feminino e cara ao re-encantamento do mundo. En certa maneira o desenvolvemento da concepción intelectual durante os dous últimos milenios foi patriarcal, lineal, progresiva e prometeica, o que levou tanto a ganancias como a perdas. Ante iso Tarnas suxire unha reunión cos opostos: un reencontro co cíclico, o feminino e o participativo. Esa é a nova natureza do mundo e por tanto a nova natureza do individuo.

4.- Unha nova alianza coa natureza, un novo devir biolóxico.

Para Ilya Prigogine e Isabelle Stengers, A Nouvelle Alliance6  é unha alegación contra a dicotomía entre a razón e a vida. A esta parella substancial, tradicionalmente entendida como unha oposición, os autores considérana como unha herdanza innecesaria da ciencia clásica, sen ningunha correspondencia coa ciencia contemporánea. Desde unha profunda convicción, Prigogine e Stengers decláranse inimigos de todo entendemento científico que faga ao ser humano sentirse estraño no cosmos, e propoñen, como idea-forza, o establecemento dunha alianza nova entre o ser humano e a natureza, baseada na ciencia de finais do século XX, para substituír con ela á antiga ciencia rota por unha interpretación errónea do século XIX.

Como é lóxico pensar, a formulación que fan os autores non exclúe as explicacións deterministas da mecánica clásica, pero consideran imprescindibles amplialas cunha concepción da natureza indeterminista.

Poderiamos dicir que o comportamento complexo que caracteriza os sistemas dinámicos é un síntoma característico do vivente e que as ciencias da complexidade atopan na vida, á vez que o seu maior desafío, a súa principal esencia, o que se expón esa nova conexión co natural por parte das ciencias.

En realidade esta proposta de aliarnos de novo coa natureza e non sentirnos fóra dela senón asumir que o ser humano tamén é natureza, fundaméntase en dous ámbitos complementarios. Por unha banda esta concepción créase a partir da identificación das similitudes entre a natureza do home e a natureza natural.

Como vimos no punto anterior, a esencia do home enténdese como un sistema dinámico, con comportamentos parecidos a unha máquina non trivial, e coa necesidade de re-atoparse co lado máis telúrico, máis animal do ser humano, para empezar a razoar desde alí con novos instrumentos e novas capacidades. O individuo asume o seu papel no universo, en primeiro lugar como parte do universo, e non como corpo estraño nel.

Por fin aceptamos que funcionamos con innumerables similitudes en relación con todo o universo natural, o que acentúa a idea de mutua identidade. Ademais as teorías da auto-organización desvelan a inexorabilidad e a importancia da interacción entre sistemas para a súa supervivencia e para explotar todo o potencial evolutivo, o que vale tanto para sistemas biolóxicos, sistemas físicos e sistemas sociais, desde a escala celular, ata a escala planetaria.

Doutra banda, o outro fundamento que propón esta nova alianza é o recoñecemento da dependencia que como seres humanos temos do medio ou mellor devandito do sistema natural. Para ser sinceros, o que en verdade ocorreu é que todo o proxecto de coñecemento e sometemento da natureza levado a cabo durante o século XIX e o XX volvéusenos en contra. Caemos por fin na conta que a única posición posible como especie no planeta, non é loitar contra a natureza, senón aliarnos con ela e para iso hai que primeiro asumir a nosa dependencia, ou mellor devandito nosa interdependencia con ela.

Para a física clásica o observador situábase nunha posición desencarnada sobre o obxecto descrito, algo así como unha posición de sobrevoo. Na obxectividade científica tradicional estaba implícita unha vontade de dominio para a cal o mundo estaba separado de nós. Hoxe, as demostracións de imposibilidade, na teoría da relatividade, na mecánica cuántica ou na dinámica, ensináronnos que non se pode describir a natureza desde o exterior, como meros espectadores. A descrición é unha comunicación e está sometida a ligaduras moi xerais que a física pode aprender a recoñecer porque nos identifican como seres situados no mundo físico.

Cando se trata de descricións de sistemas complexos, vivos e sociais, unha descrición desde o alto, está totalmente excluída. Prigogine fálanos do reencantamiento da natureza: sostén que sendo seres temporais e espontaneamente creados, formamos parte integral do movemento temporal e espontaneamente organizado da natureza, no canto de ser un accidente pouco probable.7

Tanto o feito de asumir a nosa natureza natural como seres humanos, e a asunción da nosa relación interdependiente coa natureza son consideracións que atopan e formatan un novo devir ecolóxico, unha nova lóxica do ecosistémico. 

Esta lóxica do ecosistémico, ou poderiamos dicir tamén, a lóxica dunha interdependencia radical co medio, entendido este como medio natural, como medio social e como medio cultural, é hoxe central na arquitectura contemporánea. Facer arquitectura hoxe é desenvolver un conxunto complexo e interdependiente de razoamentos que dean estrutura e lexitimen as nosas decisións. Soamente desde ese esforzo por asumir a complexidade que iso comporta, poderemos lexitimar o noso papel na sociedade á que servimos.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, abril 2013

Notas:

1 GRILLO, Carlos D., A Arquitectura e a Natureza Complexa: Arquitectura, Ciencia e Mimesis a finais do Século XXUPC Departament de Composició Arquitectònica, tese doutoral dirixida pola Dra. Marta Llorente, Barcelona 2005, p. 182.

2 PRIGOGINE, Ilya, O fin das certidumbresAndrés Bello, Santiago de Chile, 1996 A, p. 63

3 Estas ideas foron argumentadas en MORIN, Edgar, Introducción o pensamento complexoGedisa, Barcelona, 2000.

4 Poden seguirse as súas argumentacións na interesante TAYLOR, Mark, The moment of Complexity. The emerging network cultureUniversity of Chicago Press, Chicago, 2001.

5 TARNAS, Richard, A paixón da mente OccidentalAtalanta, Girona, 2008

6 PRIGOGINE, Ilya, y STENGERS, Isabelle, A Nouvelle AllianceGallimard, París, 1986.

7 Ver RIERA, Elba del Carmen, LA complexidade: Consideracións Epistemolóxicas e Filosóficasponencia en el Twentieth World Congress of Philosophy, celebrado en Boston, do 10 o 15 de Agosto de 1998.

es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995. Ha sido galardonado en “Taller Barcelona’96. El TGV, una oportunidad por estructurar la periferia “. Fue codirector del taller “Territorio Virtual, Límite Urbano” en ITSEM Guadalajara, México en 2000 y también codirector del taller “Ravalizar Barcelona” en ITSEM Guadalajara, México, y CCNY, Nueva York, EE. UU. En 2002, 2003 y 2004. Ganó el premio A + en 2010 por Sunion School en el Best Educational Building, The International Architecture Award 2008 en The Chicago Athenaeum por Colin’s House y el primer premio en Corian Prize en 2006. Su obra ha sido expuesta en Barcelona , Madrid, Florencia, Cannes y en Le Pavillon de l’Arsenal en París. Varias publicaciones han sido reconocidas por su trabajo como Quaderns, ON, Arquitectura Plus, Piso, Arquitectura y Diseño, El País, ABC, La Vanguardia, Clarín, Sole 24 Ore, y otros. Recientemente realizó conferencias en ITSEM Guadalajara, México, Facolta di Architettura di l’Alghero, Italia, msa Münster School of Architecture, Münster Alemania, IBM Think Tank en París, Francia, y varias universidades y organizaciones en España. Recientemente fue galardonado con el ZAC RN5 en el concurso Vitry-sur-Seine, un Eco-distrito de 255 residencias sociales y privadas y una residencia de estudiantes en Ivry, y 32 apartamentos asistidos para personas mayores en Olesa de Montserrat.
follow me

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,