A arquitectura, a ciencia e Charles Jencks | Miquel Lacasta Codorniu


Bocetos de Frei Otto | luisantonio-grupopfc.blogspot.com.es

A arquitectura, a ciencia e Charles Jencks

O paradigma da complexidade aplicado na arquitectura e a súa expresión no binomio conceptual xeometría e complexidade xorde durante a década dos 60, contrariamente á posición de Charles Jencks que o sitúa a finais do século XX e principios do XXI.

O percorrido deste binomio arranca nun momento histórico de grandes convulsións da man de autores que lucidamente entenden o paso cambiado co que a partir dese momento a sociedade vai evolucionar e desenvolven un traballo práctico, pero sobre todo teórico, que instaura un novo xeito de pensar e construír a arquitectura.

Jencks non obstante apóiase fundamentalmente para soster as súas ideas nas ciencias da complexidade e o carácter tradicionalmente mimético coa natureza que a arquitectura desenvolveu e que agora é de aplicación ao conxunto de teorías circunscritas a esa denominación. Sen dúbida o éxito de certas arquitecturas que toman prestados algúns conceptos das ciencias da complexidade é ben coñecido. Tamén é ben coñecido o papel do software e a socialización do ordenador de sobremesa para a aceleración de certas ideas e conceptos relacionados coas ciencias da complexidade e aplicado aos proxectos de arquitectura a partir da década dos 90 ata hoxe.

Todo iso non condiciona o feito de que realmente a idea de complexidade e a súa cristalización xeométrica sexa un xeito de pensar propio dos anos 60 e non da década dos 90. En todo caso a irrupción das ciencias da complexidade podería equilibrar a balanza a favor de Jencks e en contra da posición que se defende aquí.

Pero ¿que son as ciencias da complexidade, senón un conxunto de teorías interdependentes descubertas, formuladas e aplicadas por científicos diferentes en anos diferentes?

Certamente as ciencias da complexidade tratan en todo caso das interaccións entre diversas teorías científicas que proveñen da unión frutífera da física, a química, a socioloxía, as matemáticas, etc., pero o dato relevante é que estas teorías curiosamente foron formuladas na década dos 60 e parte da década dos 70.

Estas teorías xorden en paralelo aos feitos acontecidos nesa época, onde a lóxica da simplicidade deixou de ser funcional e precisou de ferramentas que permitisen pensar dun xeito non lineal e dar conta dos paradoxos no modo de experimentar a realidade con que a sociedade se enfrontaba nos convulsos anos 60.

Tanto na arquitectura coma na ciencia, eses anos supuxeron non soamente unha reformulación xeral de moitos principios operativos, senón un substrato nutritivo para o pensamento creativo de primeira orde. Non fai falta dicir que tamén na arte, no pensamento e noutras tantas disciplinas, foron anos de auténtica efervescencia que acabaron provocando un clima de constante excitación neuronal.

Non é de estrañar polo tanto, que a reformulación da teoría do caos se anunciase en 1963, que a teoría da autoorganización e a cibernética en 1961, que a termodinámica do non-equilibrio se formulase en 1965, que a hipótese Gaia o fixese en 1972, que a teoría dos hiperciclos catalíticos o fose en 1967 e máis tarde en 1979, que a teoría da autopoiesis o fose en 1973, que a teoría dos fractales e a autosemellanza se reformulase en 1977, que a teoría das catástrofes o fixese en 1967 e a lóxica borrosa formulásese en 1965. Un paquete temporal de pouco máis dunha década que exemplifica unha autentica evolución na ciencia en moi poucos anos.

É indubidable que a socialización do ordenador de sobremesa e os avances en software CAD permitiu a finais dos 80 e principios dos 90 cristalizar en edificios concretos toda unha serie de solucións complexas en arquitectura, pero é igualmente indubidable que a construción do paradigma da complexidade cristalizou moito antes que o que Jencks quere facernos crer1 e que a arquitectura contemporánea e as investigacións máis avanzadas actuais beben directamente das fontes contraculturales desa década prodixiosa onde ao mundo se lle deu a volta como a un calcetín.

Gustaríame matizar por iso, que xeometría e complexidade ou xeometrías complexas ou calquera outra forma da linguaxe que sobre esta idea apareza neste blog, ten indubidablemente o marco de referencia da contemporaneiade. As ideas que van xurdindo aquí, enmárcanse na arquitectura dende o hoxe, ou o que podería chamarse prácticas proxectuais contemporáneas, e é dende o hoxe que pretende buscar a orixe da concepción xeometría e complexidade como un todo nun, como irmáns siameses indisociables, e non como a denominada arquitectura paramétrica, tan en voga ata fai pouco, que no mellor dos casos fixo un uso, e en realidade un abuso, de principios pseudonaturistas para xustificar certas veleidades formais. Refírome concretamente para clarificar posicións, que a exuberancia de certas arquitecturas aínda hoxe en práctica, responden máis a unha fascinación pola ferramenta, e tamén hai que dicilo, a unha moda, que a unha reflexión profunda do link fundamental que ten a arquitectura co comportamento da natureza.

O campo das reflexións esbozadas aquí, é sen dúbida a arquitectura relacionada coa ciencia, máis especificamente o que Felix Guattari se refire por ciencias duras nun artigo titulado Las tres ecoloxías: a termodinámica, a topoloxía, a teoría da información, a teoría dos sistemas, a lingüística, etc.2

Tamén, certas ideas e conceptos que van desfilando por aquí, teñen un punto de ancoraxe no que Charles Jencks chama nos seus textos como as ciencias da complexidade en The new paradigm in Architecture. The Language of Post-Modernism3 e o texto, The Architecture of the Jumping Universe: A Polemic: How Complexity Science is Changing Architecture and Culture.4

De feito os dous textos de Jencks delimitan soamente unha parte do campo deste blog. Algúns dos textos publicados aquí relacionan arquitectura e ciencias da complexidade pautando unha referencia temporal que se demostra como imprecisa en Jencks, e polo tanto inducen a un novo marco temporal de referencia. Noutras palabras, a relación entre arquitectura e ciencias da complexidade non xorde como reflexión tardo-posmodernista, senón que amence como unha amálgama efervescente nos anos 60 e entrados os 70 do século pasado.

Sen dúbida Charles Jencks foi un dos críticos máis influentes da segunda metade do século XX en arquitectura, especialmente dende principios dos 70 ata ben entrados os 90, pero aquí os seus textos funcionan como unha especie de guión inverso, é dicir, os seus escritos utilízoos para desandar sobre os seus pasos e resituar no tempo algunhas ideas que pretenden demostrar que o novo paradigma en arquitectura baseado no desenvolvemento de xeometrías complexas xorde como corpo de coñecemento na década dos 60, concretamente entre 1960 e 1973.

É máis, a idea xeometría complexa é tan só a porta acceso a unha idea de ámbito maior. En realidade a auténtica imbricación entre complexidade e xeometría é a constatación da evidencia de que toda arquitectura e por extensión toda cidade ten aínda moito que aprender dos modelos de comportamento do mundo natural.

Creo firmemente que iso é en esencia ecoloxía urbana e que ese é o camiño que apuntaban as ideas e os conceptos nacidos nos anos 60 e que deberiamos seguir investigando hoxe.

Miquel Lacasta Codorniu. Doutor arquitecto

Barcelona, abril 2013

Notas

1 É interesante o apartado no que Grillo crítica a postura oportunista de Jencks na tesis doctoral GRILLO, Carlos D., La Arquitectura e a Naturaleza Compleja: Arquitectura, Ciencia y Mimesis a finales del Siglo XX, UPC Departament de Composició Arquitectònica, tesis doctoral dirigida por Dra. Marta Llorente, Barcelona 2005

2 Guattari, Felix, The Three Ecologies, Revista New Formations, núm 8, Verano, 1989, Londres, p. 131 (originalmente Les Tríos Écologies editado en francés por Gelilée 1989).

3 Jencks, Charles, The new paradigm in Architecture. The Language of Post-Modernism, Yale University Press, New Haven y Londres, 2002.

4 Jencks, Charles, The Architecture of the Jumping Universe: A Polemic: How Complexity Science is Changing Architecture and Culture, John Wiley and Sons, West Sussex, 1995.

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,