Autoorganización e Cibernética | Miquel Lacasta

5 (100%) 1 vote

Cartel de apertura de la exposición Cybernetic Serendipity inaugurada en el ICA de Londres en 1968 y comisariada por Jasia Reichardt
Cybernetic Serendipity, inaugurada en el ICA de Londres en 1968 y comisariada por Jasia Reichardt

Últimamente a noción de autoorganización tomou un certo protagonismo na concepción da cidade e a arquitectura, quizais a rebufo da situación político/social actual. En certo sentido pode soar a quimera o feito de que tanto, obxectos como persoas, teñan unha tendencia cara a unha organización non programada de antemán. É máis, sospeito que é unha idea que pon especialmente nerviosos a aqueles que teñen como misión o control e o castigo, un dos alicerces da nosa sociedade.

Lonxe de banalizar o término, e asumindo que a tecnoloxía achéganos cada vez máis a modelos organizados de forma moito máis complexa, tanto a idea de autoorganización como a de cibernética, término nai da idea de interacción,  deberían formar parte do noso vocabulario. O papel do arquitecto, tan cuestionado hoxe, tería que lerse como un estratega de dispositivos, tanto conceptuais como objetuales, que tivesen sempre un final aberto, de forma que permitise á sociedade dar a súa última palabra en positivo a partir dun modelo interactivo. Algo así como dar unha oportunidade a que os nosos deseños implíquense de forma plena no quefacer diario da xente, e que á súa vez, desde ese uso, poder melloralos.

A idea é que si puidésemos incorporar máis estratexia e menos sobrediseño, quizais conseguiriamos unha certa dose de interactividad nas nosas cidades a partir de sistemas abertos e autoorganizados. É por iso que me parece importante ir ás fontes do concepto de autoorganización e de cibernética, que como veremos están íntimamente relacionados.

Mentres a noción de espontaneidade é moi antiga, esta soamente cristalizou no termo autoorganización nos anos posteriores á segunda guerra mundial nos círculos conectados ao movemento cibernético que aglutinaba un variado grupo de investigadores como o matemático Norbert Wiener, autor do libro Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine,1 o tamén matemático de orixe húngara John von Neumann, que entre outras investigacións propuxo a arquitectura das computadoras tal e como se coñece agora, o enxeñeiro e matemático Claude Shannon, que definiu os conceptos matemáticos da teoría da comunicación, o autodidacta Stafford Beer, creador do Viable System Model, o físico Heinz von Foerster, autor da teoría do constructivismo radical e da cibernética de segunda orde, o antropólogo e lingüista Gregory Bateson, que en 1972 recompilou os seus estudos no influente libro Steps to an Ecology of Mind: Collected Essays in Anthropology, Psychiatry, Evolution, and Epistemology2 e o apuntado nesta investigación Gordon Pask.

A primeira aparición do termo autoorganización xurdiu en 1947 nuns papeis do psiquiatra William Ross Ashby3 e rapidamente foi adoptado por todos aqueles asociados á teoría de sistemas na década de 1960, pero non se converteu nun lugar científico común ata a súa adopción por parte dos físicos e, en xeral, dos investigadores de sistemas complexos nas décadas dos setenta.

Segundo a investigadora e doutora en psicoloxía Samantha Diegoli:

O termo autoorganización xurdiu nos anos cincuenta cando os cibernéticos comezaron a construír modelos matemáticos para explicar a dinámica das redes neuronais. Un primeiro modelo trataba dun modelo simplificado en forma dunha rede binaria de lámpadas interconectadas que se acendían ou apagaban de acordo co resultado dunha regra de conexión aplicada á lámpada anterior. O sistema iniciábase con parpadeos aleatorios, pero sempre chegaba a un punto onde se podían identificar patróns ordenados de parpadeos e ata ciclos repetidos. A esta emerxencia espontánea de patróns ordenados chamóuselle autoorganización.4 

O concepto de autoorganización entronca directamente coa Teoría Xeral de Sistemas desenvolvida en 1937 por Ludwig von Bertalanffy, onde esbozou dita teoría nun seminario de Charles Morris na Universidade de Chicago e publicou máis tarde en xeral General System Theory: Foundations, Development, Applications5 en 1969.

No libro estrutúrase un corpo teórico, en realidade é unha teoría de teorías, que partindo do moi abstracto concepto de sistema, busca regras de valor xeral aplicables a calquera sistema e en calquera nivel da realidade. Estas teorías concíbense en termos de relacións, contexto e conectividade dun todo, contrastando coa antiga formulación de análise dun sistema polos seus partes.

Os aspectos máis relevantes da Teoría Xeral de Sistemas son o cambio de foco que pasa de considerar as partes para considerar o todo, é dicir, pasa a considerar os sistemas vivos como totalidades integradas cuxas propiedades non poden ser reducidas ás das súas partes máis pequenas, de forma que as propiedades sistémicas xorden das relacións entre as partes que son responsables de establecer a organización do sistema, co todo; o desenvolvemento dun proceso de pensamento contextual onde existen diferentes niveis sistémicos, ou sexa, sistemas dentro de sistemas nos cales cada nivel corresponde a un grao distinto de complexidade e a observación dun fenómeno en certo nivel, revela propiedades que non existen no nivel inferior e por conseguinte, non ten sentido analizar as partes por si soas, xa que as súas propiedades dependen do contexto dentro do cal está a actuar a contorna ou o sistema maior e finalmente, na configuración dunha estrutura de redes percíbese que o cambio das partes ao todo pode tamén ser contemplado como o cambio de obxectos a relacións; a estrutura en rede representa o pensamento non-lineal, onde non hai unha estrutura máis básica ou fundamental que outra, senón que están interrelacionadas como unha rede para formar a realidade complexa do todo.6

A Cibernética está intimamente ligada á Teoría Xeral de Sistemas ata o punto que se chega a considerar que o seu campo de estudo é o mesmo. Con todo a Cibernética está máis orientada ao estudo do mando, o control, as regulacións e o goberno dos sistemas, mecanismos que permiten a un sistema manter o seu equilibrio dinámico e alcanzar ou manter un estado. A Cibernética en definitiva é o estudo interdisciplinar da estrutura reguladora dos Sistemas, aplicable tanto a sistemas físicos como sociais.

A Cibernética é especialmente relevante cando o sistema para estudar está envolvido nun circuíto pechado de sinais onde a acción do sistema nunha contorna xera algún cambio neste último, e este cambio maniféstase no sistema vía información, é dicir obtense un feedback, que causa algún tipo de cambio no comportamento do sistema. Por tanto o sistema e a contorna interactúan.

O grupo de científicos ligados á cibernética antes aludidos, Shannon, Neumann, Bateson, Foerster, Pask, Beer e Wiener, uníronse para investigar a representación matemática dos mecanismos cerebrais. A atención central recaía sobre os patróns de organización, concentrándose na riqueza dos patróns naturais e buscando unha teoría da vida, centrándose no control a través da programación ou buscando o patrón común que está por detrás dos fenómenos vivos, describíndoos holísticamente.

As súas descricións das semellanzas entre o funcionamento do cerebro e do computador influíron no pensamento cibernético sobre a cognición durante tres décadas.

A cibernética tratou principalmente de crear modelos mecanicistas de sistemas vivos e as súas maiores contribucións veñen do proceso de comparar máquinas con seres vivos e sobre todo a cibernética relaciónase con todas as formas de comportamento, independentemente que estas estean moi lonxe de ser regulares, determinadas ou reproducibles.

En definitiva o que a cibernética proporciona é algo máis que unha teoría ou unha liña de estudo, en palabras de William Ross Ashby

o que a cibernética ofrece é un marco onde todas as máquinas individualmente poden ser ordenadas, categorizadas e entendidas.7 

É especialmente interesante o paralelismo que usa Ashby para poñer en contexto a idea de cibernética e que reproduzo literalmente aquí:

A posición da cibernética en relación a unha máquina real, electrónica, mecánica, neuronal ou económica, é parecida a como a xeometría posiciónase en relación a un obxecto real no noso espazo terrestre. Houbo un tempo onde xeometría significaba un tipo de relacións susceptibles de ser demostrables nun obxecto tridimensional ou nun diagrama bidimensional. As formas proporcionadas pola terra, animal, vexetal e mineral, eran enormes en número e ricas en propiedades e aínda así podían ser proporcionadas por unha xeometría elemental. Neses días unha forma suxerida pola xeometría pero que non puidese ser demostrada no espazo ordinario era inmediatamente sospeitosa ou inaceptable. O espazo ordinario dominaba a xeometría.

Hoxe, ese posicionamento é claramente diferente. A xeometría existe por dereito propio e pola súa propia forza. Actualmente pode procesar precisa e coherentemente un catálogo de formas e espazos que excede longamente daquilo que o espazo terrestre pode prover. Hoxe é a xeometría a que contén as formas terrestres, e non viceversa, en tanto que estas formas terrestres son meramente casos especiais do amplo espectro que abarca a xeometría.

A posición gañada polo desenvolvemento da xeometría necesita ser mostrada. A xeometría actúa hoxe como un marco onde todas as formas terrestres poden atopar o seu lugar natural, e onde as relacións entre diferentes formas pódense apreciar rapidamente. A este crecemento do entendemento da xeometría correspondeulle un aumento do poder de control.

A cibernética é similar na relación coa máquina actual. Toma como suxeito da súa propia esencia o dominio de “todas as posibles máquinas” e soamente está secundariamente interesada en saber se algunhas destas máquinas aínda non se realizaron xa sexa pola man do home ou pola natureza.8 

Este punto de vista tanto para a cibernética como para a xeometría é especialmente interesante en tanto que reflicte unha certa idea de independencia do obxecto de estudo, do feito de que exista realmente esa realidade, ou non, chamémoslle máquina, cidade ou obxecto, sen dúbida un exemplo da visión avanzada e vangardista deses tempos.

Corre o ano 1956 cando Ashby recompila os seus textos neste libro e estamos ás portas dun cambio de mentalidade a todos os niveis que permitirá relacionar a xeometría e por tanto a arquitectura, a cibernética e por tanto a ciencia, co descoñecido, o indeterminado e o difuso por intuído.

É máis, tanto no campo da ciencia como no da arquitectura, o feito de que non exista, permite a ousadía de poder ser imaxinado, proxectado e por tanto estudado e enunciado, tal e como a xeración de arquitectos utópicos e un numeroso grupo de científicos especialmente atrevidos, farán nos anos 60, inaugurando así a era da complexidade ata os nosos días.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, maio 2013

Notas:

1 WIENER, Norbert, Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the MachineThe MIT Press, Cambridge, 1948.

2 BATESON, Gregory, Steps to an Ecology of Mind: Collected Essays in Anthropology, Psychiatry, Evolution, and EpistemologyChandler Publications and Co., San Francisco, 1972.

3 É especialmente interesante o arquivo de William Ross Ashby cuxos orixinais manuscritos poden ser consultados en rossashby.info

4 DIEGOLI, Samantha, O comportamento dos grupos pequenos de traballo baixo a perspectiva da complexidade: Modelos descritivos e estudo de casos, tese doutoral da División de Ciencias da Saúde, Facultade de Psicoloxía do Departamento de Psicoloxía Social da Universitat de Barcelona, 2003, p. 45

5 VON BERTALANFFY, Ludwig, General System theory: Foundations, Development, ApplicationsGeorge Braziller, Nueva York, 1969

6 Para profundar nesta teoría ver CAPRA, Fritjof, A trama da vida, Anagrama, Barcelona, 1998, especialmente o capítulo 3: Teoría Xeral de Sistemas.

7 ASHBY, William R., An Introduction to Cybernetics, Chapman & Hall, Londres, 1956, p. 2

8 Op. Cit., ASHBY, p. 2.

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,