¿Vivendas equipadas? | Óscar Tenreiro Degwitz

Maisons Loucheur, Le Corbusier, 1929
Maisons Loucheur, Le Corbusier, 1929 © FLC/ADAGP

A modo de introdución.

Un dos obstáculos máis persistentes en sociedades como a nosa é a sujeción aos puntos de vista dos países centrais respecto do que debe facerse. É a vella historia das periferias que tan ben analizou no seu momento, dándolle un xiro de moito interese José Ortega e Gasset no seu Velázquez. Porque a tese de Ortega, que mencionei moitas veces, é que as periferias poden tamén relanzar, mellorados, os legados vindos do centro. Pero iso ocorre poucas veces e para iso a sociedade “periférica” debe, para dicilo en termos coloquiais “ter con que”. O caso común é imitar o que vén de alá porque se considera o correcto, o xa probado, o que sinala os rumbos. En arquitectura esa actitude é a máis común, preséntase como unha carga ás veces imposible de superar. A difusión, o debate, o brillo, o consenso admirativo, trazos típicos da arquitectura de éxito, atopan a súa casa no centro e iso é alimento para quen vivimos fóra del.

É un tema da maior importancia que nalgúns casos resulta do todo evidente por exemplo no caso da vivenda para as maiorías. Fai xa case un século fíxose evidente, á calor das loitas sociais e políticas, a gravidade dese problema, dun modo que marcou o debate sobre a arquitectura e a cidade. Para a arquitectura nova era un tema esencial e non era posible zafarse del. Aquí nos bordos periféricos recibiuse esa onda ansiosa e dinámica e a mediados do século vinte produciu achegas de interese en varios dos nosos países. Había un camiño para percorrer que se abría con toda claridade aquí, tal como xa se percorría en toda Europa. Pero se neses países chegouse a resultados, en poucas décadas, aquí as cousas enredáronse nas nosas contradicións políticas. Alá queimouse unha etapa, aquí apenas se comezou. E como alá a vida flúe e expón novas opcións e o máis importante produciuse máis e máis riqueza, as prioridades foron modificándose. Xa non se falou de vivenda nos mesmos termos. Pero a nosa tendencia imitadora seguiu forte, como é propio do provinciano, do inmaturo, do que loita por identificarse. Adoptáronse aquí as novas prioridades de alá e, en consecuencia, por exemplo a procura e a exploración sobre a vivenda deixou de ter importancia, téndoa con todo nas enormes carencias que nos asedian e sobre todo nas desigualdades e estridencias do noso contexto urbano.

E faise necesario entón retomar certas raíces, certas preocupacións para pesar do tempo transcorrido. Para, xustamente, tratar de relanzalas a ton con realidades que non habemos nin con moito superado. Por iso ten sentido ir cara a certas orixes, reformular ou lembrar asuntos da disciplina que de ningunha maneira foron esgotados. E é á mantenta das torpezas políticas, da manipulación que por exemplo no meu país vimos sufrindo por décadas, cando un cre necesario lembrar que houbo modos útiles, referencias, que están alí para ser estudadas. E axuda poñer sobre a mesa achegues que se xa non lle din demasiado a unha Europa un tanto ensimesmada, a nós pódennos ser de utilidade.

Maisons Loucheur, Le Corbusier, 1929 © FLCADAGP
Maisons Loucheur, Le Corbusier, 1929 © FLCADAGP

O goberno anuncia que entregará equipadas as vivendas que ofreceu. É un asunto que vale a pena analizar con coidado. Porque a idea ten aspectos positivos e podería converterse nunha modalidade de subsidio social que sería á vez vehículo doutras cousas interesantes. Porque o principio de axudar aos que menos teñen a equipar a vivenda é un asunto de moita importancia. Digamos para empezar algunhas cousas: unha cociña das moi elegantes que veñen feitas en Italia pode custar a terceira parte do custo dunha “vivenda de interese social”. Facerlles os closets e armarios a unha vivenda duns 300 m2 como as que hai en zonas custosas de Caracas, costa a prezos actuais a metade do custo dun apartamento de 60 m2 en Montalbán ou en Belo Monte. Iso sábeo calquera que estea a formar un fogar: equipar a vivenda é un asunto moi custoso, de longo prazo. Os que puidemos ter casa propia temos aínda puntos de luz sen lámpadas, unha cama herdada da familia e algunha mesa e as súas cadeiras recibidas dunha tía. Os custos iniciais eran altos e a casa mesma consumía toda a nosa capacidade de aforro.

Ese tema do equipamento ocupou moito a discusión nos medios da arquitectura de vangarda das primeiras décadas do século vinte. As admirables experiencias de vivenda mínima da Alemaña da Social-Democracia, estiveron tamén asociadas á procura e a investigación acerca dun mobiliario concibido segundo os novos estándares dimensionales que xa facían absurdo o traslado do armario herdado dos avós a unha vivenda onde a retícula de deseño era 80 x 80 cm e na que pasar mobles voluminosos polos corredores tornábase imposible. E que foi a Bauhaus, nacida en 1919 coa social-democracia, senón un esforzo paradigmático para crear deseños adaptados, non só a unha relación coa industria máis actualizada, senón entre moitas outras cousas un desexo de facer dun mobiliario máis práctico o obxecto dunha produción industrial masiva?

Pensar a Vivenda.

Nos anos sesenta na nosa Facultade de Arquitectura a vivenda masiva “mínima”, ocupaba moito espazo de reflexión. Tamén era un tema a vivenda de emerxencia. E sempre se presentaba como un asunto para discutir a cuestión do mobiliario. Porque reducir as dimensións do espazo habitable esixe un tipo de moble non voluminoso, livián. Expúñase con frecuencia o mobiliario “encaixado”, fixo, pero á vez obxectábase a súa falta de flexibilidade. Tamén o transformable, máis difícil de adaptar aos usos populares. Un exemplo crave deste enfoque, que suxeriamos aos estudantes, eran as casas “Loucheur” de Le Corbusier, de 1929, onde un mobiliario fixo transformable permitía que os espazos sociais transformásense en dormitorio. Foi o produto dunha lei de estímulo lanzada polo Ministro Louis Loucheur, que impulsou a moitos a propoñer ideas, entre os cales o gran Jean Prouvé (1901-1984) cuxo deseño se construíu en Meudon, non moi lonxe de París. E alí está aínda.

Maisons Loucheur, Le Corbusier, 1929 © FLCADAGP
Maisons Loucheur, Le Corbusier, 1929 © FLCADAGP

O que interesa destacar é que o tema é importante. A iso débese en anos moito máis recentes o éxito comercial dunha firma sueca como IKEA, que produce mobiliario de consumo masivo, a partir de deseños nados das procuras modernas (como as de Alvar Aalto en madeira laminada) pero con enfoques propios. Son mobles para armar, liviáns e manexables, económicos. A nosa local Bima (que entendo é de capital colombiano) é unha versión dese esquema comercial. En Parque Central, na marxe Sur da Ave. Bolívar, fai trinta anos, os apartamentos entregábanse con closets e mobles de cociña, e a experiencia foi exitosa.

O tema dá para moito, e pode asumirse coa idea de estimular iniciativas empresariais privadas que promovan o noso deseño. Algo diso hai na iniciativa recente da empresa chileno-europea Masisa, que funciona en Monagas, sobre mobles “innovadores e sustentables”, promoción estimulante e positiva.

Maisons Loucheur, Le Corbusier, 1929 © FLCADAGP
Maisons Loucheur, Le Corbusier, 1929 © FLCADAGP

Epílogo Vermello.

O que sexa asunto de vella data serve para recalcar que as nosas institucións públicas da democracia anterior ao Réxime, careceron de imaxinación e sobre todo de visión do seu papel promotor de iniciativas non convencionais. A obsesión por copiar modelos dos países centrais e particularmente os estadounidenses impediu ao estamento político venezolano facer do específico noso un punto de partida para experiencias propias. Esa cegueira deberá cambiar cando renovemos ao país.

Pero ocorre que á calor da demagoxia as ideas boas sempre se prostitúen. O da vivenda equipada que anunciou o Caudillo é simple importación de artefactos de “liña branca” (neveiras, lavadoras, cociñas), feitos na infaltable Chinesa que fará negocios amparada na súa roupaxe socialista. Para compensar, con présa para causar impacto, fálase de construír unha fábrica indo de novo cara ao capitalismo de Estado?e China, sen importar os fracasos nin as diferenzas abismais entre aquel país de Exército Vermello e man férrea e leste, de vermello-roxitos de franela e man disposta a recibir. Vaia vostede ao Tuy e vexa preto de Ocumare as estruturas inconclusas da fábrica de autos Iranianos: é unha mostra do que ocorrerá.

Maisons Loucheur, Le Corbusier, 1929 © FLCADAGP
Maisons Loucheur, Le Corbusier, 1929 © FLCADAGP

Afírmase a virtude esencial da “revolución”: comprar e comprar, en dólares, deixando suficiente espazo para comisións e sobreprezos. E ofrecer o que non cumprirán. A ninguén se lle ocorre dentro desa especie de selva de intereses cruzados nos que se converteu a “Misión Vivenda”, que o acceso ao mobiliario puidese ser o medio para promover o deseño e consolidar unha industria do moble que non se limite a copiar o que vén de fóra. Iso é demasiado revolucionario.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, maio 2011,
Entre o Certo e o Verdadeiro

Óscar Tenreiro Degwitz

Es un arquitecto venezolano, nacido en 1939, Premio Nacional de Arquitectura de su país en 2002-2003, profesor de Diseño Arquitectónico por más de treinta años en la Universidad Central de Venezuela, quien paralelamente con su ejercicio ha mantenido ya por años presencia en la prensa de su país en un esfuerzo de comunicación hacia la gente en general de los puntos de vista del arquitecto acerca de los más diversos temas, entre los cuales figuran los agudos problemas políticos de una sociedad como la venezolana. Tenreiro practica así lo que el llama el “pensamiento desde y hacia la arquitectura”, insistiendo en que lo hace como arquitecto en ejercicio, para escapar de los estereotipos y cautelas propios de la “crítica arquitectónica”. Respecto a la cual no oculta su desconfianza, que explica recurriendo al aforismo de Nietzsche sobre el crítico de arte “que ve el arte desde cerca sin llegar a tocarlo nunca”.

Arquivado en: faro, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,