Visitando “o César Carlos”… (Sota, 1967-70) | Rodrigo Almonacid

5 (100%) 1 vote[s]

Colexio Maior César Carlos, Alejandro de la Sota

“Pero, profesor… non entendo por que nos levaron a ver ‘o César Carlos’. ¿Poderíamo explicar?”

Volviamos en autobús de regreso a Valladolid. Era xa de noite, e o día fora intenso. Pero non podía quedar sen ese regalo que os estudantes che entregan con xenerosidade impagable cando es o seu profesor: os seus pensamentos. Dirixinme ao final do bus, alí onde se adoitan sempre reunir os máis “rebeldes” en calquera excursión (como todos sabemos), coa intención de saber que lles gustara máis desa viaxe de estudos a Madrid a ver a Fisac (Centro de Formación do Profesorado), Oíza (torre Banco Bilbao) e Sota (colexio Maior César Carlos), e a exposición en paralelo da obra de Fisac e Sota no Museo ICO (magnífica, por certo). O resultado da enquisa concluíu sen unanimidade; pero no medio do cruzamento de comentarios, un dos estudantes alzou a voz e formulou a pregunta citada ao comezo deste post. A inocente pregunta era, en realidade, un “dardo envelenado” para calquera profesor dunha Escola de Arquitectura (como é o meu caso), se ben hei de recoñecer que quen a formulaba non parecía mostrar “aviesas intencións”.

Si, querido lector, en realidade a cuestión era dilucidar os valores arquitectónicos dun edificio que ninguén discutiría pola súa calidade. Debo confesar que sempre me pareceu unha insensatez falar dunha obra se tela visitado, sobre todo se a opinión non é favorable. Eu, como un estudante máis, acababa de visitar o edificio de don Alejandro por vez primeira, e, polo tanto non tiña unha opinión moi formada ata entón. Non sei se a teño agora, tras a visita, pero polo menos puiden responder á pregunta con coñecemento de causa, case coas sensacións e emocións a flor de pel…

Non pretendo converter a este post nunha explicación dunha obra tan insigne como o colexio maior César Carlos, que ata ten libro monográfico propio. Pero si compartir contigo unha das leccións que aprendín cando era estudante universitario: a mellor clase de Arquitectura recíbese visitando os edificios, non lendo libros. Non me malinterpretar, non estou a lanzar un ataque a ese marabilloso compañeiro de viaxe que é e será sempre un libro… En absoluto. Pero é certo que a miúdo a crítica e a docencia arquitectónica se elaborou dende un despacho, sen pisar o edificio en cuestión. Ese, desgraciadamente, foi un dos grandes males da divulgación en Arquitectura, e, na miña opinión, debera ser combatido con firmeza para revalorizar o auténtico exercicio crítico. Comentar e, aínda peor, criticar unha obra sen vela no seu lugar é unha necidade. Calquera análise pasaría por alto temas tan decisivos como a paisaxe circundante (vistas, orografía, ámbito natural), a relación coa cidade (accesos, morfoloxía urbana), o clima local (orientación solar, ventos dominantes). E outros, non menos importantes pero a miúdo “grandes olvidados” factores como a calidade da luz solar (tipo de ceo), a relación coa veciñanza (socioloxía urbana, niveis acústicos do ámbito), e, o máis importante, os seus usuarios ou propietarios.

En “o César Carlos”, Sota demostra unha clara vontade de dar un sentido a un soar, máis alá mesmo dos edificios que o ocupan. O ámbito de tranquilidade na Cidade Universitaria madrileña, o desnivel do soar, as belas vistas dispoñibles e un colectivo de mozos opositores aos que se ofrecía aloxamento e servizos colectivos (culturais, deportivos, de esparexemento) son claves no resultado final. É aquí onde o mestre Alejandro de la Sota nos ensina como unha idea de arquitectura está ao servizo dunha comunidade tan peculiar, para a que o arquitecto procura uns espazos presididos polo recollemento, polo silencio preciso para cada individuo. Pero ao tempo, un conxunto arquitectónico que favoreza os vínculos entre os habitantes, coma se se tratase de monxes dentro dun mosteiro. Como el mesmo recoñeceu:

“O destino dun Colexio Maior é o de ben estudar e ben convivir nel. Definir tan claramente o fin das cousas axuda á súa resolución.”

“Inténtase desmasificar dividindo e dividindo os grupos humanos ata chegar ao grupo cuxo número permite a relación directa. Isto permite que dentro dunha posible serie de crecemento indefinido, non se deshumanicen as relacións.

(véxase memoria do proxecto no arquivo dixital da Fundación Alejandro de la Sota)

É así como entendemos a manipulación do terreo en diferentes plataformas, a vontade de dispersar os volumes polo soar (en vez de unificalo todo nun único volume), a importancia das plantacións de árbores (hoxe enormes e fermosos castiñeiros estratexicamente situados no soar), a situación de cada actividade nos edificios (cada peza é mestura de usos individuais e colectivos, non hai segregación funcional estrita), as cubertas como privilexiadas terrazas habitables… e ata temas tan aparentemente menores como o paso subterráneo entre os edificios, a distribución de masas arboradas e a súa escala respecto aos edificios, os desembarcos a media altura entre pisos de dormitorios, a forma graduada e xerarquizada en planta dos cuartos, ou o tratamento do plano do chan nos recintos exteriores (o tallado do patio reafundido xunto á biblioteca, as calzadas diagonais cara aos bloques de apartamentos ou o peldañeado en derramo cara á piscina e a cancha de tenis son, por citar algúns, verdadeiramente modélicos).

Colexio Maior César Carlos, Alejandro de la Sota

Estas (e outras moitas) apreciacións son imposibles de contemplar de non ter visitado esta obra, que agora admiro “por vontade propia”, non pola borreguil asunción opinións alleas… Escoitar aos seus actuais usuarios falar con orgullo do colexio maior César Carlos, asombrarse antes as particularidades dos diversos cuartos que eles chaman rateira”, “salchicha”, e “suites” (gobernadas todas por un máximo aproveitamento do espazo dispoñible sobre a base dun compromiso moble-cuarto admirable), asistir á vida nos seus espazos colectivos, e observar como se apropian dos seus espazos ao aire libre proporcionan suficientes argumentos para responder á pregunta que, como profesor, debía atender.

Recoñezo que, tras a miña breve explicación, moitos dos estudantes quedaron bastante convencidos do interese desta obra, pero non polos meus argumentos senón porque cada cual comezou a recoñecer os valores arquitectónicos dun xeito máis consciente do que o fixeramos durante a visita. Reivindico esta experiencia como ineludible para crecer como arquitecto, e máis aínda como estudante (malia que os actuais plans de estudos non favorezan este labor en absoluto na actualidade), cando as ideas preconcibidas aínda non afogan a capacidade de xuízo e sorpresa. Deixarse levar ata emocionarse ao visitar a Arquitectura é unha experiencia que non nos poden furtar, por moito que o Código Técnico sexa un vademecum para o profesional correspondente, ou por máis que os pedagogos do Plan Bolonia non saiban entender o noso particular forma de aprendizaxe. E actualmente, sumidos nunha atmosfera de baixa autoestima e descrédito, ¿que mellor reclamo que a boa Arquitectura para reconsiderar o noso papel social e cultural como arquitectos?

Rodrigo Almonacid [r-arquitectura] · doutor arquitecto

valladolid. outubro 2013

(Teruel, 1974). Licenciado en Arquitectura (1999) con premio extraordinario y Doctor “cum laude” en Arquitectura por la Universidad de Valladolid (2013), compagina su actividad académica como profesor doctor de la E.T.S. de Arquitectura de Valladolid con la profesional al frente de su propio estudio [r-arquitectura]. Es autor de dos libros: Mies van der Rohe: el espacio de la ausencia (2006); y El paisaje codificado en la arquitectura de Arne Jacobsen (2016). Colaborador habitual en blogs de actualidad y crítica arquitectónica.

Proyecto edificios singulares y sostenibles en mi estudio [r-arquitectura] desde el año 2000 con la colaboración un equipo multidisciplinar de especialistas de acreditada experiencia profesional. [Especialidad: Sector Terciario].

Asesoro en el desarrollo de estrategias de comunicación 2.0 y marketing digital para actividades relacionadas con la Arquitectura: identidad digital corporativa, branding arquitectónico, community management, planifico y redacto contenidos para blogs/webs.

follow me

Arquivado en: artigos, Rodrigo Almonacid Canseco

Tags: , , , , , , , , ,