Sobre o último mestre | Óscar Tenreiro Degwitz

Sinagoga Mikveh, Israel
Sinagoga Mikveh, Israel

Logo dos meus comentarios das semanas anteriores aclaro que non estou de ningún xeito establecendo parentescos directos entre arquitectos como Louis I. Kahn (1901-1974) e Óscar Niemeyer (1907-2012), quen, sendo contemporáneos, seguiron rumbos antagónicos. O que si dixen é que ambos, xunto a outros, e cada un coa súa especificidade, son exemplos do esforzo por ampliar e reinterpretar a tradición moderna.

E o seu legado é disímil, un aspecto que non admite comparación. A contribución de Kahn ao pensamento sobre arquitectura é única. As súas achegas respecto da organización do edificio e os fundamentos do deseño, que son técnicos (como o dos espazos servidos e serventes, as xuntas, o valor da luz natural, a primacía da estrutura como orixe da forma) porque poden ser utilizados como coñecemento compartido; as súas elaboracións de corte filosófico sobre o seu universo estético; a súa obra construída e proposta; o seu labor docente, forman un corpus que levou a nosa conciencia aspectos que durmían na tradición. Mentres que Niemeyer é un arquitecto que mira cara a si mesmo, para quen a obra é unha experiencia estritamente persoal, sen que sexa importante darlle a esta fundamentos susceptibles de ser asumidos por outros. En certo sentido, se nos atemos á frase de Le Corbusier “nada é trasmisible senón o pensamento“, de raíz Kantiana, o que podemos aprehender para apropiárnolo dun arquitecto como Niemeyer non é o que dixo senón o que a súa obra mostra. E o mostrado depende do observador, do que reflexiona sobre o que ve; e nesa mesma medida pode ser chamado subxectivo, íntimo, persoal. Non coñecemento.

Kahn tratou sempre de transmitir as razóns que o orientaban. Fíxoo revestíndoas dun aura poético-filosófica moi coherente coa súa personalidade que manexou con enorme acerto. O seu discurso era extraordinariamente atractivo e de feito converteuse, neses tempos de fortes auto-cuestionamientos da sociedade norteamericana (xurdimento do espírito hippie), nunha figura que en certo xeito se opoñía tamén ao status do mundo arquitectónico do momento. Xurdiu como pioneiro dunha aproximación á arquitectura menos dogmática, máis tolerante, máis aberta a motivos e impulsos que el incluía na palabra inspiración e que se mantiveron sepultados polo pudor racionalista. Iso capturou a imaxinación e tamén un tipo de adhesión que tivo trazos militantes por parte de moitos que o vían como intérprete do desencanto coas rixideces da modernidade. Desencanto que desde os anos setenta do século vinte en diante tomou canles moi diversas que nalgúns casos conduciron a unha especie de restauración das bandeiras da Academia decimonónica. Fíxose forte o revisionismo post-modernista e proliferaron dun modo extraordinario textos críticos que sentaron as bases para unha visión máis madura do tema urbano (por exemplo os de Aldo Rossi) e unha apertura cara á diversidade que viña ser como vento fresco que desmontaba prexuízos que, máis que modernos, escribino noutra parte, debíanse á expansión dunha visión práctica, que aínda que era parte do conxunto de ideas que definiron a nova aproximación á arquitectura, baseábase en principios que foron simplificados interesadamente en proveito dos aspectos cuantitativos da produción do edificio.

Como compensación dese proceso de simplificación foi facéndose intenso o desexo de ampliar as referencias que rexían o traballo dos arquitectos, de expandir a súa visión e facela máis aberta á complexidade. A obra de Kahn madura nese escenario, onde xa fixeran a súa aparición modos de ver que sinalaban un desenvolvemento máis diverso.

Kahn vai expondo na súa obra dun modo orixinal unha nova forma de asumir a ordenación xeométrica do edificio. As plantas das Torres Médicas, dos Baños de Trenton ou da Igrexa Unitaria de Rochester, moi asociadas á súa concepción dos espazos de servizo e serventes, tiveron un impacto decisivo porque foron a orixe dunha síntese formal nada da orde do edificio e non do capricho expresivo. De alí en diante foron afirmándose nel preocupacións nadas do desexo de controlar a luz solar (no Anteproxecto da Embaixada de EUA en Angola) expondo abertamente o tema do control do deslumbramiento (glare en inglés), asunto non resolto polos quiebrasoles de Lle Corbusier, ademais do impacto no quecemento da superficie de teito, un aspecto do mesmo proxecto que foi moi publicitado.

Fóronse sumando ademais as súas achegas no uso dos materiais, o valor esencial da luz natural, que xa mencionei, o rexeitamento ao uso de plafones para enmascarar (un dos maiores absurdos que hoxe infestan a arquitectura do espectáculo) todos principios con consecuencias directas no edificio que poden chamarse éticos porque actúan como contención, como delimitación respecto do que pode facerse.

E tamén foron aparecendo na súa obra elementos puramente expresivos, por exemplo una certa obsesión co círculo, o arco, o dintel tradicional; o muro cego, masivo; a experimentación con formas xeométricas que se intersectan como nas plantas de recintos amurallados. Interese especial nas vellas ruínas buscando claves formais que comparo coas que fascinaron ao pintor francés Hubert Robert (1733-1808) chamado polos seus contemporáneos “Robert des ruines“. Interese que motivou procuras sobre as tradicións construtivas trasladadas, reinterpretándolas, á súa arquitectura tardía, particularmente nas súas experiencias de India e Bangladesh.

Seguiremos co tema.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, xullo 2014,
Entre lo Cierto y lo Verdadero

Fotografías.

As fotografías que semuestran en primeiro lugar parte da fachada do Instituto de Xerencia de Ahmedabad, India (1962-74), de Luís Kahn, e inmediatamente un cadro de Hubert Robert que resulta útil para ilustrar o que digo sobre a fascinación de Kahn coas ruínas. A continuación, inclúo un debuxo de Kahn que xa publiquei anteriormente (11 de Setembro 2008) que pode compararse coa foto seguinte, da internet, que mostra o conxunto da Catedral de Albi e o Palacio da Berbie (hoxe Museo Toulouse Lautrec) desde o mesmo punto desde o cal Kahn fixo o seu debuxo en 1959. Albi non é unha ruína pero si, ata certo punto unha fortificación (ese foi un das orixes da configuración do conxunto), e como fortificación ten unha presenza que remite a arquitecturas primordiais. Os debuxos de Albi (consérvanse varios que foron publicados) conéctannos co interese de Kahn polas formas masivas da construción de mampostería de ladrillo, interese que se abre cara a asuntos centrais da psique humana que tratou de entender buscando incorporalos á súa arquitectura.

En Albi a lei do material, ladrillo, maniféstase de modo rotundo definindo unha estética que á parte de ser única na arquitectura medieval de catedrais se emparenta con esas arquitecturas anteriores que eran parte importante do mundo de referencias que Kahn evocaba.

Vale a pena facer notar que o debuxo é de 1959, cando Kahn xa era un home maduro, de 58 anos. Pódese dicir pois que eses apuntamentos mostran un interese que viña xestándose sen expresarse directamente nas arquitecturas que construíu. Con todo, nos esquemas preparatorios desas arquitecturas, así como nos proxectos de mediados dos sesenta en diante, poden observarse pegadas da procura cara atrás no tempo que alimentou a súa linguaxe.

Seguen fotos do proxecto (debuxos e maqueta) da Sinagoga Mikveh Israel de 1962, que nos levan á “figura” da Bastilla de Robert, e ao fragmento de fachada do Instituto de Xerencia. A penúltima (14) na serie de imaxes é a dos primeiros esquemas dese Instituto, que datan de 1968-69, e son reveladores do proceso de maduración que habería de expresarse como linguaxe barroca, exuberante, na Asemblea de Dacca, da cal van (última foto) uns esquemas. Desa sorte de explosión formal en

Óscar Tenreiro Degwitz

Es un arquitecto venezolano, nacido en 1939, Premio Nacional de Arquitectura de su país en 2002-2003, profesor de Diseño Arquitectónico por más de treinta años en la Universidad Central de Venezuela, quien paralelamente con su ejercicio ha mantenido ya por años presencia en la prensa de su país en un esfuerzo de comunicación hacia la gente en general de los puntos de vista del arquitecto acerca de los más diversos temas, entre los cuales figuran los agudos problemas políticos de una sociedad como la venezolana. Tenreiro practica así lo que el llama el “pensamiento desde y hacia la arquitectura”, insistiendo en que lo hace como arquitecto en ejercicio, para escapar de los estereotipos y cautelas propios de la “crítica arquitectónica”. Respecto a la cual no oculta su desconfianza, que explica recurriendo al aforismo de Nietzsche sobre el crítico de arte “que ve el arte desde cerca sin llegar a tocarlo nunca”.

Arquivado en: artigos, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , ,