Reintegración urbán do patrimonio cultural da Ribeira da Traba | Salgado+Liñares

La Pedrachán. Acotación da marxe. Unha nena xanta mentres contempla como unha nutria mergúllase. Está na casa da súa avoa… A Pedrachán parece, a primeira vista, nunha situación incómoda, periférica…, pero é unha falsa impresión. Esta condición, literalmente orillada e de costas ao núcleo, ofrece, se prestamos a debida atención, evidentes vantaxes e mínimos inconvenientes. Máis aló destes últimos, trátase dunha condición singular que é necesario respectar e aínda fortalecer, pois hai nela una certa atmosfera que reconforta e sosiega, como de lugar máxico e fóra do tempo.

Don alejandro da Sota, galego, afirmaba: “A arquitectura é a construción de ambientes”; don Eduardo Souto de Moura, portugués, engade: “A Arquitectura é, primeiro de nada, adecuación ao lugar e ás súas condicións”.

Dúas palabras e dúas intencións que son complementarias: ambiente e adecuación. Con todo, a segunda delas introduce un matiz que convén ter presente: na vella disxuntiva entre Civilización e Cultura, na vella controversia entre o simple progreso material e o máis amplo e humano progreso espiritual, na longa problemática, en fin, entre a maquinaria pesada e as pequenas ferramentas, entre eses dous polos, a Pedrachán decántase e impón as súas propias condicións: na Pedrachán hai que “ir con coidado”.

Así pois, da man destes dous mestres, e co Estudo etnográfico como fío condutor da proposta, as premisas de partida estaban claras: en primeiro lugar, o ambiente, que está dado e que non debe violentarse; en segundo, a “adecuación” ás súas propias condicións, por ver de ser franco e humilde, por ver, en definitiva, que despois do noso paso á Pedrachán non se lle quede “cara de domingo.”

Estas intencións, estes obxectivos, resúmense en tres pautas ou regras de conduta, en tres elos dunha cadea con principio e fin, con dirección e sentido: primeiro, “Valorar”, para despois “Conservar” e, chegado o caso e alí onde procede, “Reactivar”.

De ser así, de seguir estes pasos e nesta orde, evitamos –máis un desexo que unha certeza- o máis evidente risco deste tipo de actuacións: evitamos embalsamar e acartonar, evitamos o botox e a cirurxía plástica, evitamos o traxe incómodo e mal cortado dun día forzado de festa, evitamos, en definitiva, a banal e necia “cara de domingo”.

Na Pedrachán, unha nena xanta mentres observa como unha nutria mergúllase. Está na casa da súa avoa… Que belo lugar.

ESTADO ANTERIOR

A Vila de Noia localízase na costa occidental de Galicia, no vértice da ría que leva o seu nome. A súa poboación aproxímase aos 15.000 habitantes, dos cales un terzo se concentran no seu centro histórico, recinto intramuros regulado por un Plan especial de protección.

A Pedrachán constitúe un ámbito específico no bordo este de o núcleo histórico. Cunha extensión próxima aos 1700m2, está confinada entre aquel e o río Traba. Os muros de granito que a perfilan fan inviable o paso de coches. Así pois, a súa condición é estritamente peonil, aínda que residencial, e a súa vocación está en sintonía co río e coas actividades hidráulicas que sobre el se desenvolven.

Varios son os elementos específicos que a prefiguran: entre eles, tres muíños de auga –aínda en uso-, unha fonte e un lavadoiro. Por tanto, trátase dun espazo social ligado a unha longa tradición cultural, con significados plurais, e de evidente riqueza sociolóxica.

Nestas circunstancias, o primeiro paso do proxecto foi a realización dun Estudo etnográfico, como vehículo de coñecemento das particularidades máis íntimas da Pedrachán. Baixo a dirección da antropóloga Ana Filgueiras, e a través do estudo do seu riquísima toponimia, dos seus usos, costumes e actividades, nel consignouse a intrahistoria do lugar, ou, por así dicilo, o seu eu máis íntimo.

OBXECTIVO

O presente traballo, Acondicionamento xeral e recuperación do contorna dúas Muíños dá Pedrachán e do seu lavadoiro, é a primeira fase dun proxecto xeral de intervención na ribeira do río Traba, Reintegración Urbana do patrimonio Cultural dá Ribeira do Traba, que terá por obxecto a extensión desta inicial intervención aos restantes elementos de valor patrimonial presentes na desembocadura do río Traba: Muíños da Pedrachán, a propia ribeira fluvial, fabrícaa de Curtidos de Couto, a Ponte de Traba, etcétera.

En primeiro lugar, queremos clarificar cales son as esencias do lugar no que intervimos; contemplar os seus valores e discriminalos; comprender cal é o decisivo que debe permanecer, aquel fío condutor que lle dá sentido. En suma, valorar o pasado para ser fieis lle ao futuro.

María Moliner, no seu Dicionario do Uso do Español, establece a seguinte distinción entre Civilización e Cultura:

“En linguaxe corrente adoitan usarse indistintamente os termos civilización e cultura, pero tentouse diferencialos, designando co primeiro o progreso científico e material e co segundo o mejoramiento espiritual, que facilita as relacións humanas.”

DESCRICIÓN DA INTERVENCIÓN

Así as cousas, ao proxecto compételle intervir en todo o ámbito público do sector: nas súas instalacións urbanas, que se substitúen ou se reparan e que na maior parte dos casos ocúltanse ou enterran; nos materiais de acabado, cunha presenza case constante do granito silvestre do país en distintos acabados para pavimentos, escaleiras, pontes e pasarelas; nas fachadas das construcións e nos seus canlóns e bajantes, coa limpeza e repintado das primeiras e a substitución case total dos segundos; nos valos e muros de separación entre os ámbitos público e privado, que se reparan e/ou substituyen; nos elementos singulares do ámbito, lavadoiro, fonte, pontes e pasarelas, que se redefinen na súa totalidade; nos tendales vinculados ao lavadoiro, con novas propostas que manteñen o uso; e na iluminación, que se reformula no seu conxunto.

Fases do Proxecto.

Análisis etnográfico dirigido por la antropóloga Ana Filgueiras.

  1. Levantamento topográfico.
  2. Valoración arquitectónica do lugar e das intervencións precedentes.
  3. Valoración das instalaciones urbáns.
  4. Recoñecemento da flora e a fauna.
  5. Desarrollo do proxecto arquitectónico.
  6. Proxecto de sinalización.
  7. Fase de obra.

VALORACIÓN

En Galicia, os actuais procesos recuperadores –principalmente o plan-, polo xeral impoñen significados novos e abstractos que non atenden ás claves concretas do lugar. Desprézanse, por descoñecemento, os significados preexistentes, e as consecuencias son demoledoras: as referencias culturais bórranse, e bórranse para sempre. Desta maneira o territorio devén territorio civilizado, domesticado, pero que, sen rastro de pasado nin ancoraxe no tempo, desemboca nun territorio despersonalizado e a-culturizado.

“As intervencións urbanísticas desafortunadas, e por tanto o factor humano, maniféstanse neste caso como o elemento máis pernicioso e activo no proceso de degradación dun hábitat e de perda da súa identidade, para adquirir outra nova enteiramente aséptica e allea á realidade cultural preservada durante séculos.”

As pegadas que o proceso humanizador fixou sobre o territorio ao longo do tempo supoñen unha caligrafía continua e homoxénea de capas superpuestas que se entretejen, que permaneceron e que deben contemplarse: para corrixilas, talvez para difuminarlas; de cando en cando para eliminalas. O contrario levará a un estado de inconsciencia colectiva que máis pronto que tarde suporá a instalación nun permanente estado de erro, isto é, nunha falsificación.

Para nós era unha inquietude manifesta o papel do lugar como espazo público de relación; evidente no papel desenvolvido polo lavadoiro e tamén presente na función desempeñada polos muíños. Isto, en parte, xa non era así, e o lugar, por causa das deficientes intervencións dos últimos anos, vivía de costas ao centro histórico e por extensión ao resto da vila. Así pois, recuperar tal papel foi unha das prioridades da intervención e o termómetro do éxito ou fracaso do proxecto… E isto , segundo parece, conseguiuse.

Obra: Reintegración urbana do patrimonio cultural da Ribera da Traba

Arquitectos redactores: Alfonso Salgado Suárez+ Francisco X. Liñares Túñez

Arquitecto colaborador: Santiago Rey

Dirección da obra: Alfonso Salgado, Francisco Liñares y Santiago Rey

Estructuras: Manuel Liñares

Instalacións: Manuel Liñares e Miguel Raposo

Debuxo: Santiago Rey e Sergio Sánchez

Promotores: Concello de Noia

Emplazamento: Ribera da Traba. Noia. A Coruña. España.

Fotografías: Javier Ramos, Alfonso Salgado.

Empresa constructora: DICONSA Diseño Y Construcción, S.A.

Superficie do ámbito de intervención: 1.705 m2

Ano: Septiembre 2009

+ www.salgadoeliñares.com

+ premios

-I PREMIOS MANUEL GÓMEZ ROMÁN (año 2010)

PRIMER PREMIO na modalidade de Construccións Adxetivas rehabilitadas ou reconstruidas.

-V PREMIOS DE ARQUITECTURA ASCENSORES ENOR (ano 2011)

Finalistas

veredes
veredes Administrator

Búsqueda para satisfacer el conocimiento de la actividad arquitectónica y tangentes que se generan. La idea es crear un espacio para divulgar los diversos proyectos en busca de nueva inspiración y de intercambio.

follow me

Arquivado en: arquitectura, espacio publico, intervención urbana, obras, rehabilitación

Tags: , , , , , , , , , , , ,