Quitar para gañar: ¿Quen se atreve? | José Ramón Hernández Correa


Billy Wilder contaba que para a escena final da película Perdición (Double Indemnity, 1944) construíron unha réplica exacta da cámara de gas da prisión de San Quintín (unha cámara de gas histórica: a primeira dos Estados Unidos). Non obtiveran permiso para filmar na auténtica, así que tiveron que copiala no estudo chapa por chapa e remache por remache, sen reparar en gastos.

Cámara de gas de la prisión de San Quintín. La auténtica

A escena era moi boa: O asasino (pero aínda así digno de mágoa e de comprensión, e case de simpatía), encarnado magistralmente por Fred MacMurray, a piques de ser executado, mira ao seu amigo e compañeiro Edward G. Robinson, que lle descubriu e entregado, e que está alén, á beira da lei, á beira dos bos (pero cáenos peor).

As dúas miradas dino todo: Mac Murray mostra arrepentimento, respecto e, a pesar de todo, cariño polo seu amigo. Robinson, incorruptible, tenaz e férreo, mírao con ollos duros, e con esa boca fina e horizontal, de pez feroz, mesmo cruel. As dúas miradas de despedida pechan a película. Fin.

(Ah, ¿que non vistes a película? ¿En que estades a pensar? Correde, insensatos. Metédevos entre os ollos e as orellas esa barbaridade de película, esa marabilla que -aínda que o poida parecer- non vos destripei).

Escena de Perdición (Double Indemnity) suprimida por Billy Wilder

Cando, unha vez montada, Billy Wilder a viu, decatouse á historia de que esa escena magnífica non achegaba nada, e suprimiuna. Gastáranse un diñeiral nela, e ademais, como dixen, estaba maxistralmente interpretada e realizada. Era estupenda e transmitía unha intensa emoción.

Pero en realidade xa quedara todo claro coa confesión do asasino (sigo sen destripar nada). Xa estaba todo dito. Non había que engadir nada máis. Que risa, co diñeiro que gastaran os produtores, co talento que demostraran todos, dende os decoradores aos actores. (Os produtores aguantáronse porque Billy Wilder era unha fonte inesgotable de beneficios, e confiaban no seu instinto para contar historias e, polo tanto, para enchérllelos a caixa).

Estou de acordo con Billy Wilder. Vin varias veces a película e nunca botei nada de menos. Non lle falta nada ou, o que é o mesmo, se tivese esa escena final sobraríalle e sería peor película.

¿E se eu tivese feito esa escena sería capaz de suprimila? ¿Non me daría moita pena? Seguro que máis dun director mataría por filmala, e non obstante o que a filmou desbotouna.

Outro exemplo:

Vexamos este magnífico augaforte de Rembrandt:

Rembrandt. As tres cruces. Estado I

É un traballo delicado, complexo, moi rico. (Clicad a imaxe para vela máis grande e apreciar os seus detalles).

Non obstante, Rembrandt non estaba satisfeito e seguiu traballando a prancha. Buscaba o efecto de luz que xa se mostra dende o principio, pero quería acusalo, exacerbalo. Quería reflectir ese estado terrible e cheo de desespero que describen os evanxeos, coas tebras apoderándose de todo e o ceo abríndose literalmente. Fixo varios cambios. Puxo e quitou personaxes e deixouno estar.

Pero anos despois volveu furiosamente sobre a prancha e deixou a estampa así:

Rembrandt. As tres cruces. Estado IV

Suprimiu grupos completos de persoas, montóns de detalles, buscando só un efecto esencial, unha impresión poderosa para a que todo aquilo sobraba. Engadiu algún personaxe, como o xinete no centro-esquerda ou San Juan cos brazos en alto, na dereita (e a cruz dese lado practicamente desaparece). Os fortes rayajos de buril por toda a prancha, especialmente os trazos inclinados de abaixo á esquerda, dannos pena porque atacaron de tal xeito a prancha que só o admitimos e aceptamos porque o fixo o autor. Se o tivese feito calquera outro diriamos que foi un acto vandálico.

Se a augaforte gañou ou perdeu déixoo á vosa opinión. Para min si que gaña en canto a buscar o esencial e o efecto impresionista (ou expresionista: xa nin sei), e atrapa ese momento feroz e esa luz terrible.

Estes dous exemplos lévanme a formularvos esa mesma cuestión: Cantas veces un traballo está mal formulado, e chégase á conclusión dolorosa de que hai que destruír boa parte do feito para centralo. Cando o que hai que destruír é malo non pasa nada, pero cando é algo realmente ben feito e ben resolto dá moita rabia. Hai que atreverese.

Hai que ser capaz de ver na propia obra o que son episodios e o que é a totalidade. Pode haber episodios moi bos, pero que non logran unha boa obra.

Non me refiro ao “menos é máis”, que pode ser, en definitiva, unha cuestión de estilo. Refírome a estar moi satisfeito cunha parte ou un detalle (unha entrada, unha sala, unha marquesiña, unha dobre altura, etc) pero chegar á dolorosa conclusión de que ese brillante elemento non axuda á obra. É máis, prexudícaa.

Hai que amputar. ¿Quen é o valente? Eu non. Eu son tan forrón coas miñas obras que todo me vale, todo o aproveito. (Por iso nunca serei un grande arquitecto). Tamén escribo, e dedícolle a el tan pouco tempo e tan pouca intensidade que cando levo duascentas páxinas (ao cabo de anos) son sagradas. Púloas e corríxoas, pero non tiro ningún capítulo nin ningunha escena.

Éncheme de pasmo e de admiración cando escoito un escritor dicir que refixo unha novela catro veces, ou a outro que xa tiña case rematado un libro cando se deu conta de que non funcionaba, de que fallaba a estrutura, ou o ritmo, e o tirou enteiro á papeleira (antes era a real e física, agora é a de reciclaxe de windows). Eu non podo.

En fin: Cóntovos a miña mediocridade e o meu cicatería persoal ao mostrarvos a miña admiración por eses grandes artistas que son capaces de destruír beleza porque non era a que necesitaban.

José Ramón Hernández Correa · Doutor Arquitecto
Toledo · setembro 2012
Autor del blog arquitectamoslocos?

José Ramón Hernández Correa

Nací en 1960. Arquitecto por la ETSAM, 1985. Doctor Arquitecto por la Universidad Politécnica, 1992. Soy, en el buen sentido de la palabra, bueno. Ahora estoy algo cansado, pero sigo atento y curioso.

follow me

Arquivado en: capturas, cine, José Ramón Hernández Correa

Tags: , , , , , ,