Proxectar en arquitectura | Fernando Freire Forga

Ao escoitar a profesores e alumnos falar sobre o significado da nosa carreira e os “métodos de deseño de vanguardia”, considero que se deixan varios baleiros que desmerecen a nosa profesión e que me interesa manifestar neste ensaio.

É certo que un xenio como Le Corbusier podo dicir que a arquitectura é: “o xogo sabio, correcto, magnífico dos volumes baixo a luz…” ou podemos ler moitas máis definicións do  que significa a arquitectura para persoaxes importantes que forman parte a historia da arquitectura… No entanto, como profesionais temos a obrigación de discernir e identificar un significado coherente e completo. Non é a miña intención proporcionar un significado do que é a arquitectura, máis ben a miña intención é invitar a que o lector atope un significado propio, que englobe todo o que estudou, a súa propia traxectoria en diversos lugares e finalmente descubra unha realidade e non un xogo de palabras “bonitas” que lle fixeron ler na escola.

Unidade de habitación de Marsella, 1946, Le Corbusier. Marsella, Francia | laformamodernaenlatinoamerica.blogspot.com.es

¿Qué é a Arquitectura?

Como exemplo presento o meu caso: para min a arquitectura (a interpretación persoal do significado que engloba a palabra arquitectura[1]) é moito máis complexo en relación a todo o que estudamos e é moi complicado lograr describir os obxectivos e consecuencias da nosa profesión ao 100%.

Para empezar, a arquitectura é un término concibido polo ser humano, feito que o diferencia do natural, o orgánico, o animal, todo iso en relación á nosa praxe como persoas. A arquitectura pódese identificar desde os inicios da especie humana, atopámola no esencial: para acubillarnos, cubrirnos ou establecer límites. O usar unha cueva como vivenda ou espazo de protección xa é un uso “precario” da profesión. Así como o inicio das civilizacións significou un gran avance arquitectónico, da mesma xeito o pasar dos anos demostrou unha serie de melloras e avances en canto ao desenvolvemento da arquitectura.

Durante moitos anos enfrascouse a profesión en términos estéticos, estilos chamados clásicos, renacentistas, góticos, etc… En cada un deles obsérvanse diferenzas, tanto en términos estéticos como tecnolóxicos. Aínda que é certo vese unha evolución, quedando “enfrascada” a arquitectura en “estilos” de tempos determinados.

Ao ir crecendo as cidades, o interese de xerar unha orde dá inicio ao que coñecemos como urbanismo, término que engloba á arquitectura en xeral e busca organizala para lograr “mellores urbes” en relación ao crecemento demográfico nas cidades.

En canto á historia da arquitectura hai moito por ler, estudar e analizar; con todo, a finais do século XIX, podemos observar un detenimiento no ámbito arquitectónico e grandes avances noutras profesións. O renacimiento, a revolución industrial e finalmente as guerras mundiais demostraron un abafador avance tecnolóxico. Os grandes barcos, o automóbil, os avións, as armas bélicas, entre outros, son exemplos claros deste avance e que desde o meu punto de vista forman parte do que poderiamos, tamén, describir como arquitectura. Que diferenzas hai entre unha casa e un automóbil? A única diferenza é a función, similar ás diferenzas que poderían existir entre unha casa e un hospital ou un aeroporto. O único engadido que podemos observar entre unha vivenda e un automóbil é que este último serve para desprazarse. Pero, para deseñar un automóbil hai que contemplar o mesmo que é considerado na arquitectura, engadíndolle a calidade de desprazamento. E é por iso que hai toda unha revolución en canto ás “máquinas” e a súa relación coa arquitectura. Como tamén o menciona Le Corbusier: “…A casa é unha máquina de habitar…” e con iso evidenciaba o que quero demostrar neste párrafo.

O século XX é fundamental en canto á nosa evolución tecnolóxica, é un intervalo de tempo onde se aceleran todo tipo de avances tecnolóxicos, incentivado polas guerras mundiais e o coñecemento acumulado ata o século XIX.

Aínda que as artes pictóricas demostran un cambio a inicios do Século XX, as orixes destes cambios remóntanse á segunda metade do século XIX co impresionismo. Sendo as vanguardias de inicios do século XX as que determinarán as posibilidades artísticas que coñecemos ata os nosos días.

En canto á arquitectura nos inicios do século XX, non vemos cambios maiores. Os cambios na nosa profesión teñen un ingreso tardío en relación ás artes e aparecerán consolidados recentemente a mediados da década de 1920. O Movemento Moderno, A Bauhaus, o Neoplasticismo, entre outros movementos xurdirán como sustento dun novo xeito de concibir a arquitectura. En busca de lograr unha arquitectura coherente ao avance tecnolóxico e as necesidades humanas… e é por iso que os “estilos académicos antigos” quedan ao carón. Os materiais modernos como o concreto armado, o aceiro e o vidro permiten lograr este avance arquitectónico e o enfoque funcional terá a maior importancia en canto o deseño que rexe ao proxecto.

¿Qué éa  Movimento Moderno?

Unha boa definición en canto ao que concierne á arquitectura podémola atopar en Wikipedia. Con todo o movemento moderno aborda máis temas, en realidade todos os temas que incumben ao ser humano: Artísticos, Políticos, Urbanos, en fin: TODO e desde finais do século XIX (tomando máis forza en século XX). E para iso baseábanse en catro principios que sustentaban o movemento: Universalidad, Rigurosidad, Precisión e Economía.

En arquitectura poderiamos enfocar o movemento moderno do seguinte xeito:

“…Ao final do século XIX, a incorporación de novos materiais e o desenvolvemento de novas técnicas, revolucionaron os modos tradicionais de construír.

O Movemento Moderno na historia da arquitectura comprende un período situado entre as dúas guerras mundiais, e o seu obxectivo é a renovación do carácter, deseño e principios da arquitectura, o urbanismo e o deseño. Os protagonistas foron arquitectos que reflectiron nos seus proxectos os novos criterios de funcionalidad e conceptos estéticos. O movemento identifícase no momento da súa máxima expresión nos anos vinte e trinta do século XX.

Un impulso decisivo para o movemento estivo a cargo do CIAM, promovido por Lle Corbusier, e as conferencias internacionais, onde se desenvolveron moitas das teorías e principios que logo se aplicaron en varias disciplinas. A estas pertencen o movemento De Stijl, a Bauhaus, o constructivismo e o racionalismo italiano. En 1936 acuñouse o término Estilo internacional nos EE.UU. e a miúdo chámase así a todo o movemento.

Aínda que as orixes deste movemento poden buscarse a finais do século XIX, con figuras como Peter Behrens. Os seus mellores exemplos constrúense a partir da década de 1920, deseñados por arquitectos como Walter Gropius, Mies van der Rohe e Le Corbusier, seguir lendo…

¿Qué é o “Post – Modernismo”?

En arquitectura, nada máis nin nada menos que aquilo que trataron de facer despois e con intención de superar á modernidad. Como nin sequera atoparon un nome adecuado, todo este afán de querer ser innovadores foi catalogado como Post-Moderno.

O inicio desta etapa Post-Moderna sitúase na segunda metade da década de 1960 e coincide coa tese do arquitecto Robert Venturi, onde intenta xerar un novo enfoque a raíz de interpretar a modernidad como algo aburrido. A frase de Mies: “menos é máis…” Venturi contéstaa: “menos é aburrido…” e iso representa o enfoque do seu libro Complejidad e Contradición na Arquitectura. Que non é outra cousa que tratar de invalidar a arquitectura moderna en busca de “novos rumbos”. Feito que o pasar dos anos mostrounos que non é verdade e que finalmente a arquitectura moderna lidera aínda as óptimas posibilidades en canto a proxección e deseño no noso rubro profesional.

Por citar algún exemplo, desde o meu punto de vista, Ghery sería un valioso representante do que buscaba o Post-Modernismo: calquera cousa que se afastase dos principios do movemento moderno. Si analizamos unha das súas obras, por exemplo a Casa Danzante en Praga (1997) observamos que lle dá máis importancia ao resultado formal que ás necesidades espaciais e obviamente deixa de ser un produto Universal, Preciso, Rigoroso e Económico.

¿Cómo debemos Proxectar?

Neste punto pódense chegar a conclusións debatibles e cuestionables, é por iso que é importante ter en conta que o que se indicará provén de fontes persoais e particulares, sustentadas por estudos e a traxectoria profesional experimentada.

O postmodernismo desgastar consigo unha serie de formulacións para a proxección arquitectónica, que han ir “pasando de moda” e que deixaron secuelas no ensino actual da nosa profesión.

Na maioría de facultades, a nivel nacional, a forma como representación dun concepto ou idea é o que rexe o deseño dun proxecto arquitectónico. Este feito adoita confundir ao alumno e indúceo a elaborar unha sorte de conceptos que lle permitan aproximarse a unha “inspiración inicial” para a proxección formal dos seus traballos académicos. Este xeito de orientar ao alumno a unha proxección arquitectónica conceptual, arroxa como produción arquitectónica –a maioría das veces- formas escultóricas irrisorias e pouco coherentes co material e a función para a cal é concibida dita edificación.

Para graficar o ensino actual, a continuación detallo unha relación de términos que se empregan para sustentar un deseño arquitectónico: Idea e/ou Concepto, Metáfora, Efémero, Etéreo, Sensorial (referido ás sensacións emocionais), Poético, Pel, entre outros. Son algúns dos términos que se empregan para explicar a proxección arquitectónica e o sustento da forma obtida.

Cualificándose a produción en relación a si o resultado formal aproxímase á idea ou concepto inicial, quedando nun segundo plano o sistema constructivo e a función do proxecto. A utilización destes términos “facilita” o sustento da forma obtida e o procedemento proyectual empregado. No entanto, obsérvase pouca relación e ata un mal uso dos términos empregados en relación á nosa profesión.

Todo o indicado liñas arriba evidencia a procura de resultados formais novedosos e interesantes. Esta necesidade de procuras formais orixínase no inicio da postmodernidad, créndose fielmente –co pasar dos anos- que o arquitecto é un artista que debe destacar como tal e buscar en todo momento a originalidad formal a fin de atopar unha “novedosa arquitectura”. A arquitectura non debería desenvolverse co trivial fin de conseguir aplausos e recoñecementos temporais. A arquitectura non é obra dunha persoa, como podería suceder na arte pictórico, musical, escultórico, literario, etcétera. A arquitectura contempla usuarios, funcións, lugares, tecnoloxías, culturas; en esencia contempla a firme misión de ofrecer solucións para o desenvolvemento das necesidades humanas en xeral. Con todo, o desenvolvimiento formal da arquitectura podería ser considerada infinita; pero non por iso imprecisa.

Ao meu parecer debemos deixar de lado todo método que nos inducen -basicamente- nos primeiros anos na universidade. O “concepto”, “a metáfora”, “a idea”, son términos que nos afastan do que realmente require ser abordado pola arquitectura. Quizais poderían utilizarse estas palabras en artes plásticas, pero non en arquitectura. Para proxectar en arquitectura requírense términos e coñecementos sobre o espazo xeográfico, as características climáticas, os materiais a utilizarse, as funcións a realizarse e a automatización requirida para unha óptima solución. Todo iso contemplando o Reglamento Nacional de Edificaciones e en caso de ser unha infraestructura innovadora, rexerse dos exemplos mellor logrados no ámbito internacional.

Como exercicio déixolles a revisión de proxectos seleccionados, onde se pode apreciar unha proxección satisfactoria, lóxica e coherente cos principios que sustentan ao movemento moderno.

Fernando Freire Forga · Doutor Arquitecto

Lima · maio 2013 · Autor do Blogue La Forma Moderna en Latinoamérica

Notas:

[1] A arquitectura é a arte e técnica de proxectar e deseñar edificios, outras estruturas e espazos que forman a contorna humana. O término «arquitectura» provén do grego arch, cuxo significado é ‘xefe’, ‘quen ten o mando’, e tekton, é dicir, ‘constructor’ ou ‘carpintero’. Así, para os antigos gregos o arquitecto é o xefe ou o director da construción e a arquitectura é a técnica ou a arte de quen realiza o proxecto e dirixe a construción dos edificios e estruturas, xa que a palabra techne significa ‘saber facer algunha cousa’. Dela proceden as palabras «técnica» e tamén «tectónico» (‘constructivo’).

Fernando Freire Forga

Fernando Freire Forga nace en Lima el 21 de marzo de 1977. Entre los años 1994 y 2000 realiza estudios de arquitectura en la Universidad Peruana de Ciencias Aplicadas en la misma ciudad. En 1999 obtiene el primer premio en el Concurso a nivel nacional organizado por PROCOBRE-PERÚ con la tesis: Edificio Automatizado de Oficinas: “Usos del Cobre en la Arquitectura”.

Ha realizado estudios de Doctorado sobre Arquitectura Moderna en la ETSAB, Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Barcelona en la Universidad Politécnica de Cataluña, España. Actualmente, se encuentra inmerso en el desarrollo de trabajos de recopilación e investigación de Arquitectura Moderna en el Perú. Es docente de la Pontificia Universidad Católica del Perú y se desenvuelve como proyectista de manera independiente.

follow me

Arquivado en: faro, Fernando Freire Forga

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,