Pelexa, critica, emigra | Borja López Cotelo

A crise rematou. Os políticos sorrín de novo nos xornais e os medios enxalzan un país que soubo manter a compostura durante cinco anos de impía tempestade. Volveron as palmadas nas costas.

Pero talvez o milagre pasase ante a miña porta, unha vez máis, sen deterse: os clientes non se amontoan no meu estudo e ninguén no meu ámbito inmediato viu mellorar repentinamente a súa situación laboral. Pola contra, en moitos casos, desenvolver a profesión para a que un se formou segue soando a quimera. Hai quen mesmo encontra obscena esta aspiración, propia de mozos reticentes a manchar as mans, cando non de caprichosos, vagos ou delincuentes.

Mentres tanto, moitos daqueles que agora sorrín nos xornais vangloriándose da recuperación económica seguen visitando a miúdo os xulgados; de modo que este novo milagre tampouco me fará abandonar o meu escepticismo.

Así as cousas, é inevitable preguntarse que facer. Que camiño debe tomar un arquitecto novo -cada día un pouco menos- asentado nunha rexión periférica dun país marxinal dentro do gran proxecto paneuropeo, cando a celebrada catarse parece allea á súa realidade cotiá.

Pelexa

Roberto Bolaño era dos que crían, segundo el mesmo confesaba, que o ser humano está condenado de antemán á derrota pero que debe saír e dar a pelexa. Considero non obstante -sen ánimo de contradicir o gran Bolaño- que é necesario puntualizar certas cousas porque, para o arquitecto, pelexar non sempre é sinxelo.

Asumamos que a arquitectura, como profesión e como disciplina, é necesariamente mediada. Hai un longo treito dende a concepción da obra, abstracta, e a súa concreción en realidade física; hai moitas mans que interveñen no proceso, moitas leis -algunhas cabais, outras delirantes ou interesadas- que o condicionan, hai un usuario a miúdo alleo ás sesudas cavilacións do proxectista, e unha realidade testana que a miúdo se empeña en desfigurar a apolínea arquitectura imaxinada. Son, todas elas, regras do xogo.

Agora ben, construír -ese é, non o esquezamos, o fin último e razón de ser da arquitectura- non é sinxelo cando só se coñecen para chegar a iso dous camiños e ambos os dous están sementeiras de minas.

Sempre pensei que os concursos de arquitectura eran un deses camiños; que neles todos pelexaban de igual a igual, sen luvas e a cara descuberta. Imaxinaba os grandes arquitectos baixando á area como o insolente Cómodo, como un encapuchado Zidane entregado a duelos nocturnos en canchas de barrio contra cuadrillas de inmigrantes arxelinos1. O tempo demostroume que non é así. Algúns concursos recorren a mecanismos cuestionables (como o asumido empresa e obra) ou mesmo perversos. Noutros casos sinxelamente o fallo é pouco transparente ou inevitablemente sospeitoso; e a sospeita, sinala o xudeu Jacobi, atormenta a aqueles que a albergan2.

O outro camiño para construír son os encargos privados. E nese camiño as pedras fóronas poñendo, día a día, compañeiros de profesión. Isto faino, se cabe, máis doloroso. Os honorarios reducíronse e as condicións degradáronse nunha loita fratricida por conseguir clientes. Sen regras, sen ética, sen un sentido de colectivo que fixo fortes outras profesións.

Por todo iso, pelexar por construír é hoxe unha guerra de desgaste; unha campaña encarnizada na que afloran tanto as desigualdades estruturais -concursos- coma os máis baixos instintos de supervivencia-busca de clientes-, que en ocasións derivan en canibalismo. Haberá que ler de novo a Bolaño, poeta e vago3, para non desfalecer.

Pelexa | epR

Critica

Segundo recolle Platón nos seus Diálogos, Sócrates -o griego4– reflexionou con algúns dos seus discípulos acerca da inmortalidade da alma nos instantes previos a inxerir cunha mansedume e unha tranquilidade admirables a cicuta que acabaría coa súa vida. Nese momento postremeiro, Sócrates significouse como o máis clarividente e íntegro dos homes.

Non obstante, na agónica circunstancia actual a crítica arquitectónica tampouco parece ter dado un paso á fronte. Se ben a situación é propicia para a calma e a pausa, base necesaria para reflexións profundas que identifique erros cometidos e extraan lúcidas conclusións para o futuro, pouco aire fresco parecen ter achegado os críticos durante este lustro de mingua na actividade.

Están, por suposto, os de sempre. Hai en España mentes claras, cunha enorme capacidade de análise e grandes dotes para a síntese. Pero ningunha das que coñezo foi xerada pola situación actual, ningunha representa unha esperanza lonxeva para as próximas xeracións.

Pero desgraciadamente son maioría os que utilizan potentes altofalantes para adaptar o seu discurso ao vento dominante. E sobreviviron á crise. Lemos editoriais dos que non hai moito enxalzaban os grandes estudos, dos que aclamaban aos vigorosos cadetes do star system -think BIG, exhortaban- defendendo hoxe unha arquitectura de mínimos, unha arquitectura necesaria (poliédrico adxectivo); encumbran arquitectos ou -sempre que é posible- colectivos cuxo labor se desenvolve lonxe do primeiro mundo. Mesmo se celebran congresos para celebrar o descubrimento dese novo camiño.

Resulta difícil comprender por que só unha ínfima parte da crítica reaccionou a esta apoloxía da vacuidade.

Critica | epR

Emigra

Quizais o consello máis recorrente nestes días sexa o de abandonarse á busca de novos horizontes. Á fin e ao cabo, así fixérono os nosos avós e outros antes ca eles. Sabémolo sobre todo os que nacemos en certas partes do mundo: atribúese ao mestre Castelao a máxima de que o galego non protesta, emigra.

É comprensible a emigración como opción persoal. Talvez hoxe sexa mesmo recomendable, ou abertamente admirable, pois poucos toman esa decisión por propia vontade. Pero non debemos ver niso a solución aos males colectivos pois iso sería unha venda nos nosos ollos. Un país que perde os seus mozos de forma masiva desángrase; un estado que inviste en formación para mostrarse logo incapaz de consolidar un tecido profesional sustentado por ese capital humano, non só representa un paradoxo senón un absoluto fracaso económico e social.

Para un arquitecto español -polo menos para un formado en certas escolas de España- existe ademais unha particularidade que non facilita a súa inserción laboral: durante xeracións, a educación do arquitecto tendeu a habilitar profesionais autosuficientes. Isto ten, obviamente, implicacións positivas -capacidade de control sobre o proxecto global, sólidos coñecementos técnicos- pero cabe preguntarse se a supervivencia destes diminutos estudos é posible no escenario actual. Mesmo cando estes estudos, nunha sorte de metamorfose, deveñen a miúdo en estruturas horizontais e procesos colaboradores.

Corremos o risco de padecer esa sensación de xélido desapego da realidade encarnada naquel Meursault que foi estranxeiro en Alxer como o tería sido en calquera outra parte5.

Emigra | epR

Pero a pesar do gris que nos rodea, a pesar da imposibilidade de loitar en igualdade, da tibia resposta da crítica e da incerta vía da emigración, esta xeración non debe aínda capitular. Porque, queiramos ou non, aínda nos quedan cousas bonitas por hacer6.

Borja López Cotelo, doutor arquitecto

Coruña, xullo 2014

Notas:

1 Segundo recoñece Zidane nunha entrevista publicada no número 22 da revista Panenka. Aínda que nela sinala como instigador a Edgar Davis…

2 Parafraseando a Isak Jacobi, o usureiro da obra de Bergman Fanny y Alexander (1982).

3 Así rezaba a súa tarxeta de visita: Roberto Bolaño, poeta y vago. Carrer Ample n13 2-1, Blanes (Gerona).

4 Sócrates (470-399 a.C) oi condenado a morrer deste modo por un tribunal ateniense. É importante precisar que me refiro a este Sócrates, o grego, porque tamén existiu un elocuente Sócrates brasileiro.

5 El extranjero, de Albert Camus, é un libro terapéutico en certos momentos. Se hei de escoller unha edición recomendo a de Gallimard, ilustrada polo gran José Muñoz, que en España publicou Alianza Editorial (2013).

6 Jep Gambardella, cínico protagonista de A gran beleza, responde aliviado:: Meno male… Ci rimane ancora qualcosa di bello da fare! cando unha amiga lle recorda que nunca fixeron o amor.

Borja López Cotelo

Borja López Cotelo, arquitecto por la ETSAC desde 2007, y doctor por la UdC desde 2013.

follow me

Arquivado en: artigos, Borja López Cotelo

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,