O Pavillón de Barcelona de Mies, “de chiripa”? | Rodrigo Almonacid

2015-01-21 DOCS
O Pavillón de Alemaña na expo’29 de Barcelona recentemente terminada a obra.

Poderiamos pensar, sequera por un momento, que o Pavillón de Alemaña en Barcelona de Mies acabou tan ben “de chiripa”?

O pasado mércores 4 de maio de 2016 José Ramón Hernández Correa lanzaba a seguinte afirmación no seu provocador post de Facebook:

“A Mies van der Rohe o Pavillón de Barcelona saíulle ben de chiripa.”

José Ramón parecía apuntar a unha “sorte divina” que acompañou a Mies na realización dese mítico proxecto, seica para desmitificarlo? ou non: que se pronuncie!! Só 3 minutos fixeron falta para que Santiago de Molina saíse “o quite” para negar a maior. O debate, querido lector, estaba servido…

E, claro, non puidemos resistir a tentación de entrar ao trapo…😉

Jaume Prat incendiou o fío en FB instigando a un xogo de billar a 3 bandas entre os nosos respectivos blogues, e… voilá, aquí andamos. Podedes ler AQUÍ o post de José Ramón e AQUÍ o post de Jaume, seguro que non vos defraudarán. E así gozamos todos xogando esta partidilla miesiana…

Aos que somos miesianos, unha sentenza como a de José Ramón “oféndenos”. Pero uno, decidido como de costume a non dar nada por sentado, prefire navegar na dúbida. Para non romper a miña amizade sincera  ;-) co meu admirado colega (un wrightiano de prol, como é sabido), pensei en concederlle certa marxe de verosimilitud á súa afirmación, seica para explorar se

“existe algunha posibilidade, por pequena que sexa, de salvar o noso”,

como diría Marisa Paredes en A flor do meu segredo. Así que tentarei comprobar se a miña peregrina idea defendida no fío de Facebook ten algún sentido:

“Poderíase dicir que o proxecto lle saíu marabillosamente pero que o que foi “de chiripa” foi o lograr construílo como o proxectou e máis na nosa querida España de entón?”

Non se trata aquí de repetir nin recompilar os ríos de tinta sobre o soado —que digo “soado” : mítico!!— pavillón de Mies. O que sabemos do pavillón é moi difuso pois practicamente todas as análises foron escritos por autores que non o puideron ver in situ, na Barcelona de 1929. Como ademais foi demolido tras a exposición, non quedan máis testemuñas que uns escasos bosquexos e planos, e un puñado de fotos de época da obra. Así que, en realidade, todo son elucubracións… e esta que che propoño aquí, querido lector, outra máis, por suposto.

Imos limitar a sementar as dúbidas e logo cada cal que senta libre de comentar e suxerir se o ve doutra forma. Aínda que Jaume Prat di que Josep Quetglasxa o deixou todo dito sobre o pavillón no seu libro O Horror Cristalizado (afirmación que eu comparto igualmente), con todo creo que sempre se poden engadir lecturas novas. Entendo, querido lector, que cada xeración debe e ten o dereito para descubrir e explicar “O SEU” Pavillón de Barcelona, como ocorre coas obras mestras da arte.

Aínda que non chegou ata nós a documentación completa do proxecto (“perdeuse” ou “eliminouse” no seu traslado de Berlín a Chicago), consultando as fontes orixinais dispoñibles advertimos unha secuencia máis ou menos lóxica na súa definición formal: un recinto aberto pero perfectamente delimitado por un podium de travertino e confinado entre muros exentos situados nos extremos curtos do solar. Desde o primeiro bosquexo isto é así. E conforme desenvólvense as versións do pavillón aparecen dúas cubertas que cobren os 2 únicos espazos pechados do futuro edificio.

Planta de una de las versiones iniciales del Pabellón de Alemania con cotas referidas al emplazamiento de 1928 (Archivo Mies van der Rohe).
Planta dunha das versións iniciais do Pavillón de Alemaña con cotas referidas ao emprazamento de 1928 (Arquivo Mies van der Rohe).

Non se dispón dos debuxos “definitivos” do proxecto, ou quizá sería mellor dicir que os planos de obra -ou os máis vinculados á súa construción, por dicilo dalgún modo- resultan os máis interesantes para nós: ese estado as built, onde aparecen certas “complexidades e contradicións” como diría Venturi22… E aí é onde pretendemos sementar as dúbidas sobre as casualidades e fortunas divinas que acompañaron ao mestre alemán. Porque é aí onde a obra parece mostrarse máis fráxil, “erosionable”, onde a grandeza do mito mostra esa humanidade “imperfecta” que implica a súa construción; e, grazas a ela, a súa condición lendaria é aínda máis grande…

Un dos planos que máis nos atrae é a planta de pavimentación. Trátase dun plano onde por fin aparece a retícula que está ausente en case todas as plantas orixinais do proxecto. É un plano onde a cuadrícula basee do proxecto deixa de ser abstracta e faise concreta, verosímil. Aquel encaixe perfecto do proxecto se desdibuja e apreciamos que, fronte á idea modular dun podium construído cun único tipo de baldosa cadrada, o plano de execución revela mil e unha excepcións a esa regra regular do seu trazado. Hai multitude de tipos de baldosas, de varias formas e dimensións, “aproximadamente iguais” pero NON iguais. Tenden a ser cadradas, pero nada máis. Descoido de Mies…? Inconcibible: “de chiripa” non se ía a resolver este tema na obra, debía vir pensada algunha solución polo menos desde o proxecto? Ou simplemente, como ocorre co Partenón, o arquitecto alemán proxectou un edificio ideal construído con sabias correccións que permitisen mostralo como o imaxinou, e non “como en realidade é”? Suposicións…

Planta con los despieces del pavimento de travertino del Pabellón de Barcelona (Archivo Mies van der Rohe – MoMA)
Planta cos despezamentos do pavimento de travertino do Pavillón de Barcelona (Arquivo Mies van der Rohe – MoMA)

Derivado do anterior fixámonos agora nalgunhas “dúbidas” acerca dos seus famosos alicerces cruciformes. A primeira resulta de que a súa localización non coincide coa retícula do pavimento. A súa forma en cruz segmenta o espazo horizontal isotrópicamente, de maneira que en grupos de 4 delimitan un cubículo espacial ideal confinado entre chan e teito paralelos. No pavillón, hai ata 3 recintos cadrados idénticos en tamaño baixo a cuberta principal; e, a pesar desa claridade espacial,

a cuadrícula do solado non coincide coa cuadrícula da estrutura!!

É certo que o uso da base modular reticulada empezouna a ensaiar nesta obra e empregouna con profusión nas súas casas-patio, pero non será ata a súa etapa americana cando isto véxase coherente e efectivamente realizado. A obra modélica neste sentido son os 860-880 Lake Shore Drive Apartments de Chicago, onde os eixos dos alicerces cadrados coinciden coas xuntas das baldosas cadradas que pautan todo o solar3. Pero por que en Barcelona só as 2 parellas de alicerces dos extremos teñen os seus eixos sobre as liñas da cuadrícula e as outras 2 parellas centrais non? O único que diremos é que nos seus planos ambos tenden a ser “esquecidos”, mesmo ata non ser representados; xa o dixemos da retícula, pero igual pasa cos alicerces. E claro, tamén na percepción real, pois se forraron de chapa cromada coma se fosen espellos…

Planta del Pabellón de Barcelona en una de las versiones iniciales sin cuadrícula en el pavimento ni pilares cruciformes (Archivo Mies van der Rohe).
Planta do Pavillón de Barcelona nunha das versións iniciais sen cuadrícula no pavimento nin alicerces cruciformes (Arquivo Mies van der Rohe).

En canto á forma e construción dos alicerces cruciformes en si tamén hai temas moi interesantes… A primeira versión é pouco concluínte acerca da unión entre os 4 angulares que forman o fuste (hai unha platabanda que maciza o intersticio central e outra igual en sentido oposto, partida en 2 metades), e a suxeición do forro de chapa cromada non parece tecnicamente viable para as testas onde han de ser atornillado; con todo, na segunda e definitiva versión a solución depúrase, o esquema é perfectamente simétrico nas dúas direccións do plano, e os seus detalles de fixación sen dúbida perfeccionados con 4 idénticos remates en T. Mesmo o seu debuxo resulta máis belo, pois a curvatura do pliegue cóncavo da chapa é concéntrica coa do angular estrutural. Agora ben, ese tramo espido de alicerce baixo o solado ou por encima do teito non estiveron “forrados” e non deixa de inquietarme pensar neses detalles “agochados”, querido lector…

Sección horizontal comparativa entre la versión inicial y la final del pilar cruciforme del Pabellón de Barcelona.
Sección horizontal comparativa entre a versión inicial e a final do alicerce cruciforme do Pavillón de Barcelona.

Estudando o nivel case divino desta encontro de pezas elementais  (lembremos que, para Mies, “Deus está nos detalles”), tamén nos resulta algo estraña a súa localización no espazo e o seu comportamento estrutural. A súa posición respecto da cuberta é simétricamente equilibrada para o efecto da repartición de cargas e, a pesar de todo, moitos autores comentaron a dificultade de apear a  cuberta con eses 8 escasos e distanciados puntos de apoio.

Non se sabe “de certo”, pero parece verosímil crer que a cuberta non se sostén só con eses 8 alicerces cruciformes, como sería o ideal para unha planta libre modélica como esta. Parece que se necesitou do apoio puntual ou parcialmente lineal sobre os muros de pedra para asegurar a súa estabilidade. As fotos de obra parecen confirmalo, mostrando numerosos caballetes a modo de apeo provisional das vigas, cando aínda os muros non podían servir de apoio (e iso que o peso da cuberta só era o debido aos seus perfís metálicos).

Foto del Pabellón de Barcelona con parte de la estructura de cubierta terminada, y apoyada en 6 pilares y numerosos caballetes auxiliares apeando los voladizos.
Foto do Pavillón de Barcelona con parte da estrutura de cuberta terminada, e apoiada en 6 alicerces e numerosos caballetes auxiliares apeando os voladizos.

Quizá non sexa tan “estraño” entón ver a esaxerada robustez do nó de unión entre alicerce e vigas, cunha especie de ábaco roblonado que abraza os reforzos de maior canto que dispoñen as vigas que se cruzan sobre a cabeza de cada alicerce.

Detalle del refuerzo metálico en la unión entre los pilares cruciformes y las vigas de la cubierta del Pabellón de Barcelona.
Detalle do reforzo metálico na unión entre os alicerces cruciformes e as vigas da cuberta do Pavillón de Barcelona.

Un cálculo demasiado afinado? Cremos que esa podería ser a verdade, sen ter máis probas, pero si á vista de como os seus perfís cobraron máis entidade en obras igualmente liviás como esta (compárese coa casa Farnsworth, por exemplo). E ser tan preciosista no deseño dos alicerces sen ter resolto o problema portante con idéntica precisión e beleza parécenos igualmente contraditorio, non tes esa sensación, querido lector?

Xórdenme máis dúbidas aínda sobre ese estado definitivo da súa construción…

Por exemplo, a intención do despezamento horizontal do muro de ónice en 2 pezas remarcando, coa súa marcada textura, esa simetría especular de plano horizontal, como xa advertiu R.Evans4 no seu magnífico ensaio; e, paradoxalmente, o resto de muros de mármore se parte en 3 pezas, coas texturas simétricas en cada unha das dúas xuntas horizontais, co que a súa colocación xa non ofrece esa lectura especular coa altura dos ollos a metade de distancia entre o chan e o teito…

Ou por que o podium parece “incompleto” nas plantas do proxecto (como ocorre así na obra final), pois o basamento de travertino dobra a esquina fronte á solemne columnata octástila pero acaba sen máis, como brusca ou precipitadamente. E, en cambio, existen outras versións da planta “definitiva” onde este basamento si figura “completo” definindo o perímetro do edificio, co que a ambigüidade sobre o estado final do edificio queda irresuelto…

Planta de una de las versiones “definitivas” del Pabellón de Barcelona con el podium perimetral (Archivo Mies van der Rohe)
Planta dunha das versións “definitivas” do Pavillón de Barcelona co podium perimetral (Arquivo Mies van der Rohe).

Voltemos ao principio… Seremos uns “antigos?, pero somos dos que aínda cremos que é na obra onde un arquitecto mostra o dominio do oficio, onde as cousas non suceden “de chiripa”, se é ben atendida como se merece. Pero claro, durante a construción do Pavillón de Alemaña, cantas veces puido pasar Mies pola súa obra? Non se sabe con certeza… Que un saiba, só hai unha foto súa no lugar da obra, para reformular a cimentación. A perfección da súa execución parece mérito seu sen dúbida, pero resulta difícil de imaxinar unha supervisión minuciosa na distancia desde o seu estudo en Berlín…

Mies van der Rohe supervisando la obra del Pabellón de Barcelona en 1929.
Mies van der Rohe supervisando a obra do Pavillón de Barcelona en 1929.

Ultimamente xa estamos a ver como determinadas investigacións están a axudar a destapar lendas creadas polas “historias apaixonadas” da Modernidade. Desde o máximo respecto por arquitectos e obras tan marabillosas como esta, quizá non estea de máis empezar a abrir discursos críticos e introducir o factor humano na súa análise (promotores, construtores, colaboradores, etc.), incluso considerando o factor psicolóxico (e o psicoanalítico, chegado o caso) para comprender mellor a obra en si. Quizá nin así logremos librarnos destas dúbidas nunca. O que sempre nos quedará é a certeza dunha obra tan depurada como ambigua, tan purista como contraditoria, tan exquisita e cara como efémera e “inútil”. Suficiente como para que hoxe, pasados xa preto de nove décadas, sigamos desconcertados e apabullados por tanta e tan feliz obra terminada “de chiripa”… ou non tanto. Eu de ti, querido lector, pasaríame agora mesmo polo blogue “ARQUITECTAMOS LOCOS?” de José Ramón Hernández Correa e polo blogue “ARQUITECTURA ENTRE D’ALTRES SOLUCIONS” de Jaume Prat Ortells. Igual eles resólvenche eles a dúbida. Eu, sinceramente, non me vexo capaz…

Rodrigo Almonacid [r-arquitectura] · doutor arquitecto
Valladolid. Maio 2016

Notas:

1. QUETGLAS, Josep: O horror cristalizado  imaxes do pavillón de Alemaña de Mies Van der Rohe. Barcelona: Actar, 2001.

2. Robert Venturi xamais tivo palabras elogiosas cara á arquitectura de Mies, seguramente porque (ao seu xuízo) era a antítese da súa Complexidade e contradicción na Arquitectura (1966). Anos máis tarde confesaría que cometera unha tremenda inxustiza coa súa obra ao estudala e reflexionado. Non sabemos se é que agora a lectura profunda da súa complexidade superaba a aparente simplicidade…

3. CORTÉS, Juan Antonio: “Os reflexos dunha idea. Sobre os 860-880 Lake Shore Drive Apartments e os 900 Lake Shore Drive Esplanade Apartments de Mies van der Rohe”, Arquitecturas Bis n.44, julio de 1983.

4. EVANS, Robin: “Mies van der Rohe’s Paradoxical. Symmetries”, AA Files n.19, primavera de 1990.

 

(Teruel, 1974). Licenciado en Arquitectura (1999) con premio extraordinario y Doctor “cum laude” en Arquitectura por la Universidad de Valladolid (2013), compagina su actividad académica como profesor doctor de la E.T.S. de Arquitectura de Valladolid con la profesional al frente de su propio estudio [r-arquitectura]. Es autor de dos libros: Mies van der Rohe: el espacio de la ausencia (2006); y El paisaje codificado en la arquitectura de Arne Jacobsen (2016). Colaborador habitual en blogs de actualidad y crítica arquitectónica.

Proyecto edificios singulares y sostenibles en mi estudio [r-arquitectura] desde el año 2000 con la colaboración un equipo multidisciplinar de especialistas de acreditada experiencia profesional. [Especialidad: Sector Terciario].

Asesoro en el desarrollo de estrategias de comunicación 2.0 y marketing digital para actividades relacionadas con la Arquitectura: identidad digital corporativa, branding arquitectónico, community management, planifico y redacto contenidos para blogs/webs.

follow me

Arquivado en: artigos, Rodrigo Almonacid Canseco

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,