Óscar Niemeyer | Óscar Tenreiro Degwitz


Edificio Copan (1951-57), Oscar Niemeyer | oscartenreiro.com

Supero o cerco que a realidade política téndenos diariamente a todos e decido falar1 de Óscar Niemeyer (1907-2012) cuxa lonxevidade cesou en decembro de 2012.

Ya una vez escribí que había tenido el privilegio de conversar con él en su estudio de la Avenida Atlántica frente a Copacabana en 1994. Hablamos de su Memorial de América Latina, conjunto que se había terminado hacía poco (1989), de su casa en Río-Gávea que nunca he dejado de admirar y de otras cosas que ya olvidé, aderezadas con algunos recuerdos de su ya muy lejana visita a Caracas en 1956 para el proyecto del Museo de Arte Moderno encargado por Inocente Palacios (1908-1996).

Home de voz queda e falar pausado, de baixa estatura e cordialidade máis ben concisa, foi moi comunicativo e ata cariñoso durante a hora e tantos que me dedicou, sempre tendo sobre a mesa un prego de papel de esbozo no cal, con pequenos debuxos explicativos, documentaba o seu discurso. O día anterior eu estivera con Lucio Costa2 (1902-1998) quen me falaba de João da Gama Filgueiras Lima, Lelé (1932) como un arquitecto interesante das novas xeracións, así que llo mencionei e expresouse en termos admirativos e de amizade sobre alguén dunha xeración máis nova. Pero ata alí chegaron os seus comentarios cara ao de fóra, porque Niemeyer parecía estar totalmente entregado a si mesmo, moi consciente do seu valor persoal e pouco disposto a falar doutros, incluíndo a quen podía habelo influído, por exemplo Le Corbusier, respecto de quen lle pedín un comentario lembrándolle a súa colaboración con el para o Ministerio de Educación en Rio de Xaneiro, 1936.

Dixo moi pouco a pesar de ser indubidable que a obra temperá de Niemeyer foi influída polo suízo-francés e que ademais o unía a el unha admiración natural que se deixa ver na carta datada en xaneiro de 1963, publicada nas Obras Completas de Le Corbusier, na que di da obra:

Que fermosura! Que obra extraordinaria! Que lección de idealismo e convicción profesional!

Unha admiración que non implicaba suxeición senón capacidade para entender non só ao outro, ao diverso, ao distinto, senón tamén ao Mestre. De quen foi diferenciándose a medida que re-elaboraba cos seus puntos de vista persoais o legado moderno.

Porque nada hai máis superficial que pretender, como insisten en sinalar os xornalistas anglosaxóns (ver o obituario de The Ecomomist) que Niemeyer é unha refutación do funcionalismo moderno de Lle Corbusier, ao cal lle deu poesía. Comentario que mostra, ademais de ignorancia, a teima norteamericana (e moi de xornalista) de clasificar para evitar pensar.

De todos os xeitos, a ese equívoco contribuíron as poses recentes de Niemeyer ao ser entrevistado3. Desde o seu regreso ao Brasil post-ditadura en 1985, Niemeyer empezara a ser un imitador de si mesmo un tanto afiebrado; e se nel seguía palpitando o seu xenio de artista, as súas obras dese período comezan a resentirse dun amaneramiento que roza o Kitsch. Do cal sempre padeceu un pouco pero que nos seus anos finais se exacerbó. E xa despois deulle por facer literatura trivial e ao gusto xeral coas curvas, a muller e a poesía, dun modo que tivo moita audiencia pero tan superficial como a súa insistencia en glorificar o seu comunismo de salón.

Esa fraqueza nótase xa no Mausoleo a Juscelino Kubitschek, obra de 1981 que se resente dun monumentalismo baseado no tamaño e os efectos ata converter a JK nun Emperador. Ou no Panteón da Patria Tancredo Neves, construído en 1985, inmenso espazo escuro no que discorren miniaturizados, eventos museográficos vinculados á historia do Brasil, sen consideración ao gran fino que toda arquitectura esixe.

En todo caso, tanto nestes edificios como nas obras que construíu nesas décadas finais latexa sempre o xenio artístico dun home excepcional, quen fixo das súas obras parte do patrimonio artístico brasileiro.

Tiven oportunidade, á parte das obras de Brasília, de visitar o Memorial en Sao Paulo e o Museo de Niteroi nos suburbios de Río de Janeiro. Se no que se refire a Brasília, non pode negarse que a Praza dos Tres Poderes pero en particular o conxunto do Congreso enriquecido cos murais internos de Athos Bulcao e outras extraordinarias obras de arte, é arquitectura transcendente, creo que Itamaraty (Ministerio de Relacións Exteriores) inaugurado en 1970, é unha obra central do século vinte. Non podo dicir o mesmo do Memorial ou Niteroi. Por unha banda súmome á crítica que lle oín en Sao Paulo a Joaquim Guedes (1932-2008) en canto aos excesos estruturais do Memorial, pero o peor é o moi torpe manexo da luz natural na Biblioteca e o ambiente de sala de xogo do Auditorio. En canto a Niteroi paréceme un mal Museo sen que iso impídame recoñecer o efectismo impecable do inédito volume branco plantado no litoral rochoso.

Por contraste case todo o que fixo Niemeyer desde Pampulha (1940-41) ata Brasília (1960) sostense na tradición arquitectónica moderna con forza propia e vocación patrimonial sólida. Como é o caso do edificio Copan (1951-57), que aquí mostramos, sorprendente edificio de vivendas, comercios, cinemas e teatros cuxas características formais marcadas polos beirados de protección solar que reflicten a luz natural ao interior das vivendas, a súa traxectoria sinuosa e o seu risco como sede de usos diversos, superan con fartura os problemas de habitabilidade que o afectaron.

E resumo dicindo que a arquitectura de Niemeyer alcanzou momentos moi altos, pero que o vivir tanto non o axudou e máis ben tentouno coa banalidade que mostran moitas das súas obras recentes.4

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, febreiro 2013,
Entre lo Cierto y lo Verdadero

Notas:

1. Ao pouco tempo de entrar a estudar arquitectura a fins de 1955, tiven nas miñas mans un libro sobre a obra de Oscar Niemeyer, asinado por Stamo Papadaki, alguén de quen pouco puiden pescudar separadamente de que era historiador e critico cuxo legado repousa na Biblioteca da Universidade de Princeton en USA. Púxoo nas miñas mans o meu irmán Jesús que xa por ese entón achegábase ao final da carreira, e puiden ver entón as imaxes da obra deste arquitecto que empezaba a soar no mundo con moita forza.

Estaba alí por suposto a xa famosísima igrexa de Pampulha cos murales de azulexos de Cándido Portinari. E a súa influencia entre nós facíase notar a poucos metros do lugar onde nos sentabamos nas mañás entre clases no vello edificio da Facultade, hoxe Ingenieria: no comedor universitario que Villanueva construíra en 1951. Ese comedor, de teitos abovedados aos cales chegábase por un corredor techado sinuoso que arrincaba nun pequeno pabellón que era a librería universitaria e estaba revestido de azulexos, era un claro reflexo do impacto que causara no noso arquitecto o conxunto de Pampulha construído en 1941 en Belo Horizonte por Niemeyer, baixo a iniciativa de Juscelino Kubitschek, para entón Gobernador do Estado de Minas Gerais, Brasil. O noso comedor habería de ser demolido nos anos setenta pese á campaña en contra liderada por Paulina, a filla de Villanueva, quen se enfrontou sen éxito a eses arranques arrogantes da democracia de entón, perfectos antecedentes da ditadura que hoxe temos. E ao comedor que moito nos gustaba sucedeuno un lamentable edificio encargado a un amigo do partido no Poder entón. Tal como hoxe faise. Hai moitos motivos para estrañarse?

Pero sigamos, falaba do libro de Papadaki. Nel mostrábanse unha e outra vez os edificios do moi novo Niemeyer (48 anos), os de volumes prismáticos, acompañados sempre duns esbozos que pretendían demostrar que seguir as columnas ata o chan era un erro, que debían recollerse en columnas de dúas puntas, de bordos redondeados, que liberaban a Planta baixa e conferíanlle a desexada transparencia integradora coa paisaxe circundante. Este xesto era unha indubidable influencia de Marsella-Corbusier, pero Niemeyer elaborara o deseño mediante a elegancia que lle era propia, ata facer das columnas obxectos autónomos (as de Marsella mostran máis claramente a súa débeda co estritamente construtivo) que anunciaban o que habería de ocorrer apenas cinco anos despois nos primeiros palacios de Brasília.

Impresionoume persoalmente iso que chamo elegancia, cando en 1958 percorrín a Planta Baixa do Hospital Sudamérica en Río de Janeiro, xunto á Lagõa, lagoa natural que serve de punto focal nunha zona da cidade, un deses edificios de pórticos regulares e volume prismático que Niemeyer construíu por ese tempo. Gustoume moito e interesoume especialmente a idea de separar o traxecto de médicos e pacientes do dos visitantes, en corredores paralelos adxacentes ás fachadas, recurso que ao parecer era demasiado custoso para tomalo como exemplo. E a planta Baixa, en efecto, permitía a integración visual cara aos belos xardíns que me parece eran de Roberto Burle Marx (e aquí acudo á axuda de Carola Barrios quen me ilustrará respecto diso apenas lea isto).

2. O meu reencontro coa obra de Niemeyer sería xa en maio de 1961 cunha visita a Brasília inaugurada o ano anterior que motivou o meu primeiro artigo sobre arquitectura, publicado na revista de nosa Facultade Punto, no número de Novembro de 1961. Xa alí, iso que chamo elegancia no deseño e que podería merecer outro nome, manifestábase nas columnas dos palacios da Praza dos Tres Poderes. A súa primeira realización fora no Palacio da Alvorada (marabilloso nome por certo), lonxe da Praza, terminado talvez dous anos antes da inauguración, cuxas imaxes circularan polo mundo. Ese modo de unir os pórticos entre si no sentido longo do edificio con gráciles vigas curvas de gran curvatura e o desenvolvemento de maior a menor ancho desde a súa base cara á punta superior, era un evento estético, escultural no mellor sentido da palabra e sobre todo, hei de determe nisto, radicalmente orixinais. Sempre quixen visitar ese Palacio tan resgardado dos curiosos que só se ve á distancia desde os enreixados, porque creo que se trata dun edificio único, irrepetible, que resume o mellor da linguaxe estética madura dun gran artista, un icona da arte de quen chamei unha e outra vez home excepcional.

No Palacio do Planalto, sede do Executivo, hai outra versión delas que tamén está moi lograda pola escala especial deste gran edificio, cuxas plantas superiores, con oficinas que dan cara a uns hermosísimos xardíns internos, puiden visitar nese entón.

A miña visita seguiu rumbos interesantes pero detéñome aquí porque considero que neste curto espazo debo falar doutras cousas máis ben anecdóticas.

3. Mencionar por exemplo que fun testemuña (moi jovencito, apenas quince anos e preparábame a entrar na Facultade), dunha conversación entre Niemeyer e o noso Fruto Vivas (1928) na que este lle preguntaba pola “presenza do pobo na arquitectura”. Non lembro a resposta de Niemeyer pero si a ocasión e o lugar. Foi na terraza do edificio Sur da Ave. Bolívar (Arq. Cipriano Domínguez 1904-1995) edificio directamente influído polo Ministerio de Educación de Niemeyer-Corbusier. Alí, nunhas oficinas que me parecían fabulosas en cuxa mezzanina funcionaba a Sociedade Venezolana de Arquitectos, entre volumes e muros sinuosos recubertos de mosaico cerámico dunha terraza con vista á Ave. Bolívar en plena construción, realizábase a festa inaugural do IX Congreso Panamericano de Arquitectos, ao cal permitían inscribirse aos estudantes. Eu non o era aínda, o sería nun mes máis porque o Congreso tivo lugar en Sseptiembre de 1995 (ou agosto?). Lembro esa conversación tal como recordo a Maurice Rotival(1892-1980) dicindo en inglés ante un grupo e sinalando cun amplo xesto a todo o centro Simón Bolívar onde xa estaba concluída a estrutura das torres:

…“When I planned this…”

Ante a mirada un pouco abobada dos presentes, eu incluído. Outras veces escribín sobre isto, tan marcado téñoo no recordo, porque para min, en certo xeito, reflicte o que era a Venezuela de entón para os arquitectos novos: terra de moitas promesas.

As circunstancias da visita de Niemeyer me intrigan hoxe. Froito Vivas, a quen chamei para confrontar memorias, dime que Niemeyer había vindo para o do proxecto do Museo de Arte Moderna e coincidiu co Congreso. Eu teño outra versión porque recordo con toda claridade que cando Óscar estaba no do Museo de Arte Moderna deu unha charla na Facultade de Arquitectura vella á cal eu asistín xa como estudante. Nela Niemeyer falou por suposto das columnas de dúas ou tres puntas e a súa pertinencia; e doutros proxectos ou edificios construídos, debuxando esquemas con carboncillo sobre papeis despregados nun atril, á mellor maneira Lle Corbusier. Facíao con extraordinaria destreza e ao concluír a charla os estudantes máis próximos ao atril abalanzáronse sobre os debuxos para quedarllos.

Esa charla tivo que ser a fins do 55 ou no 56, para que eu puidese ser xa estudante, á parte de que o 56 é a data que se recoñece para o proxecto do Museo. Xa esperarei o veredicto, aquí tamén, de Carola Barrios, pero namentres contradigo a Froito dicindo que Niemeyer veu dúas veces con poucos meses de diferenza. Xa os protagonistas, en todo caso, fóronse indo do noso mundo; incluíndo un que podía resolver a diferenza de datas: Henrique Hernández (1930-2009) quen xunto a Froito e outros colaborou no Proxecto do Museo.

Tamén lembro outras cousas menores desa festa que me resulta divertido mencionar aquí. Unha que eu, a pesar da miña extrema mocidade, sentíame como na casa; outra, que se servía un buffet no cal había ata lechones deses que levan unha mazá na boca; a terceira, que apenas se chegou ao nivel alcohólico necesario os máis novos empezaron a bailar entusiasmados, destacándose case como líder do grupo a Luís Jiménez (1933-1993) que a emprendeu cun Charleston (era a moda-retro de entón) tendo como parella, se mal non recordo, a Mariluz Bazcones; e a cuarta moi importante para min: ese lugar, esa terraza do edificio Sur era un manifesto exultante da arquitectura moderna dese tempo. E iso ocorría nun pequeno país de América Latina que se asomaba á modernidade. Venezuela tiña entón só 4 millóns de habitantes e Caracas case un millón.

4. Alongo hoxe demasiado estas notas, pero non me pode quedar sen dicir aquí algo que para nós os venezolanos debería ser ensino central.

Óscar Niemeyer ocupou un enorme espazo na arquitectura brasileira durante toda a súa larguísima vida. Nos anos sesenta do século pasado, cando apenas terminaba a experiencia da primeira Brasília, acaparaba a escena. Porque Brasília nos seus edificios monumentais máis importantes é a súa obra exclusiva.

Non creo que iso fose cómodo para todos os arquitectos brasileiros. Pero se foi así, moi pouco transcendeu cara a fóra. Había arquitectos de moito peso (pensemos nada máis en Vilanova Artigas, Rino Levi, Sergio Bernardes, Paulo Mendes Da Rocha, Joaquim Guedes, incluso o gran Alfonso Eduardo Reidy quen morreu no 64, ou Lelé, a quen menciono na nota, e moitos máis que escápanlleme) que tiñan todas as credenciais para estar presentes na capital do país de modo máis destacado. Lelé tivo unha presenza decisiva, é verdade, na Universidade de Brasília (edificio coñecido como o Minhocão- a serpe ou elro verme) pero os demais moi pouca, polo menos a que se coñece.

E o que me interesa destacar é que, a pesar de toda esa presenza excesiva e permanente, os edificios de Óscar conserváronse impecables e mesmo foron executados por todos os gobernos, incluída a ditadura que o levou ao exilio. Respectáronse e mantido por encima de calquera consideración persoal e sobre todo de calquera idea de exclusión política. Que iso sexa un mérito atribuíble ao modo de ser brasileiro, algo así como un respecto ao talento especial, pareceríame dun valor excepcional. Non me atrevo a aseguralo pero lánzoo como unha das hipóteses. Outra podería ser que en Brasil, un país tan grande cun sector privado moi poderoso, no cal, ademais, o Poder Público está moi descentralizado e as gobernacións dos diferentes Estados teñen moita autonomía, con Alcaldías economicamente fortes, mantivéronse espazos de participación para os arquitectos, independentemente do que facía o goberno federal. Esta última parece unha hipótese bastante plausible, pero o que máis interesa é que a presenza de Niemeyer estivo en certo xeito asociada a unha tranquila e moi madura aceptación da súa valía, a pesar de que xa nos últimos anos resultaba ata irritante o peso dun home que acusaba senilidad.

“Todo isto, en definitiva, contrasta coa insólita actitude de exclusión política que foi típica do mundo venezolano. Que alcanzou niveis escandalosos en tempos recentes para desgraza da nosa arquitectura e a nosa cultura”.

Óscar Tenreiro Degwitz
Es un arquitecto venezolano, nacido en 1939, Premio Nacional de Arquitectura de su país en 2002-2003, profesor de Diseño Arquitectónico por más de treinta años en la Universidad Central de Venezuela, quien paralelamente con su ejercicio ha mantenido ya por años presencia en la prensa de su país en un esfuerzo de comunicación hacia la gente en general de los puntos de vista del arquitecto acerca de los más diversos temas, entre los cuales figuran los agudos problemas políticos de una sociedad como la venezolana. Tenreiro practica así lo que el llama el “pensamiento desde y hacia la arquitectura”, insistiendo en que lo hace como arquitecto en ejercicio, para escapar de los estereotipos y cautelas propios de la “crítica arquitectónica”. Respecto a la cual no oculta su desconfianza, que explica recurriendo al aforismo de Nietzsche sobre el crítico de arte “que ve el arte desde cerca sin llegar a tocarlo nunca”.

Arquivado en: artigos, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,