Òpera Prima. Superposición de estados. [Jujol sen apuntador] | Arnau Tiñena

Inventarse unha paisaxe, petrificar a gravidade, estirar o espazo dunha parcela, salpicar de luz unha parede, virar a cidade para entrar ao teatro… todo nun instante, un instante lento e vivo, un instante fose do tempoUn instante breve que se dilata sen final, un proceso sempre inacabado… Arquitectura de xestos intuitivos, frescos, de ideas flotantes executadas in situ que se transforman continuamente… mutan, xogan, intercámbianse, mestúranse… coleccións de ocorrencias conxeladas, catálogos de manchas, cores e buracos, remolinos de enerxías informes.

A primeira obra dun arquitecto que empeza a navegar en solitario.

As ideas parecen non existir, Jujol parece proxectar por superposición, por acumulación de episodios… Non é posible facer unha lectura lineal do proxecto, non atopamos un concepto que guía o seu desenvolvemento… é a relación directa entre un home e a manipulación da materia. Jujol opera por superposición de estados contradictorios para explotar os contrastes e atopar situacións únicas e peculiares: Rápido e lento, enorme e insignificante, sólido e líquido (e algunha vez gaseoso), en tres posibles actos dunha mesma ópera prima: Tempo, espazo, materia na transformación do Teatro do Patronato Obreiro de Tarragona, coñecido desde 1930 como Teatro Metropol.

1er ACT

Jujol abandonou o seu Tarragona natal, onde naceu en 1879, e trasladouse a Barcelona en 1886, onde iniciou os seus estudos de arquitectura en 1901. A súa habilidade no debuxo abriulle as portas para traballar con grandes arquitectos do momento como Gallissà, desde 1901, Font e Gumà, desde 1903, e Gaudí, desde 1906, (xusto o ano en que obtiña o título de arquitecto), con quen nunca deixou de traballar. Jujol iniciaría a súa viaxe en solitario sobre o 1908, compaxinando as colaboracións cos seus propios traballos. Unha viaxe que gravitaría entre o Camp de Tarragona, o territorio que o viu nacer, e Barcelona, a cidade onde estudou e iniciou a actividade profesional.

Foi leste mesmo ano cando Jujol recibiu, en pleno debate entre partidarios e detractores, o encargo do Patronato obreiro de Tarragona, que entón pertencía na rede asociativa confesional, de construír un teatro no solar que ocupaba o xardín do seu local social situado no número 46 da Rambla Nova de Tarragona. O proxecto fora proposto inicialmente a Gaudí, probablemente a petición Francesc Vidal e Barraquer, entón fiscal eclesiástico do arzobispado, coa intención de “elevar o nivel cultural, moral e relixioso dos obreiros”. Gaudí cedeu o encargo a un mozo Jujol, que tras dous anos de intensas colaboracións, gañouse a súa confianza.

O proxecto do teatro Metropol iníciase en 1908, pero a forte oposición dun sector do Patronato dificulta o seu finalización. A vida do teatro non será sinxela, experimenta continuas derribas e transformacións… As bombas do exército franquista durante a guerra civil e unha serie de reformas para a conversión do teatro en sala de cine en 1939 desvirtuaron a maxia do delirio plástico de Jujol, que non foi recuperada ata a curosa intervención de Josep Llinàs, moi entrados os noventa, nun exercicio de arqueólogo cirujano que mereceu un premio FAD en 1996.

E é que as obras de Jujol móvense habitualmente na comodidade do tempo elástico que se estira e contráese, acelérase e retrocede. Se dilatan no tempo, desenvólvense e constrúense lentamente, transfórmanse, se degradan, se pervierten e recupéranse, pero á vez conseguen conservar a inmediatez e a fugacidad do momento, o xesto da man que os debuxa e constrúeos… algo que Jujol transmitirá e executará personalmente sempre na súa arquitectura.

Xestos, trazas, marcas dos procesos, cores improvisadas atopados “in situ” inundan obsesivamente teitos, chans e paredes, quizais feitas no silencio da noite dunha construción a medias.

2o ACTO

Pensar este teatro como un proxecto de superposiciones… Arrítmico e fragmentado, concibido como un sistema de agregaciones… a coherencia, finalmente, chega en último término, si é que ten que chegar. Un conxunto de ideas cruzadas, vivas, que aínda hoxe se seguen cruzando e mesturando para formar atmosferas diversas, autónomas… o xusto e necesario en cada momento, sen prejuicios nin cortesías. Todo é posible, por que non?

Esta actitude inclusiva, sumatoria, que algúns quixeron diferenciar da tendencia á continuidade de Gaudí, máis preocupado pola homogeneidad formal dos proxectos, permite entender o Teatro como un conxunto de pequenos proxectos, pequenos escenarios que Jujol tece e yuxtapone… a sala, o acceso, o patio, as escaleiras, os teitos, as fiestras…. cada elemento merece ser repensado. Os espazos e os elementos colisionan, ás veces son contradictorios e ás veces conviven, non é importante. Písanse os uns aos outros, empúxanse e peléxanse pola luz… Dada a pequena dimensión do solar, O proxecto do Teatro Metropol é un exercicio de introversión, de exploración do mundo interior, de recreación nos detalles, que lonxe de ser meras estratexias decorativas, son capaces de organizar o espazo e reestruturar os sistemas de forzas multiplicacando o espazo físico dos accesos e a sala principal.

A pequena sala é un óvulo preparado para ser fertilizado polos espectadores, que, accedendo desde a Rambla Nova, atravesan un complexo e estreito camiño tangencial ocasionalmente bañado pola luz dun patio interior, que hoxe é a terraza da cafetería do teatro. Este paseo cerimonial previo ao espectáculo é o punto máis intenso do proxecto e desenvólvese en diferentes plataformas a varios niveis, que conducen a platea e anfiteatros.

Espazo dinámico e movemento, quizais un proxecto concibido a partir de fluxos… espectadores como correntes de auga… Ligereza, fragilidad, transparencia e luz… barandillas caladas, escaleiras lixeiras, estrutura metálica explícita, muros perforados e visuales profundas para dilatar o espazo.

3er ACTO

Aínda que é certo que herda un certo bagaje visual e metodológico dos seus primeiros mestres, e non é posible entender Jujol sen Gaudí, Gallissà, e Font Gumà, e sen Ruskin, Horta ou Olbrich, e sen a visita ás igrexas barrocas de Roma ou a súa profunda fe cristiá e a súa arraigo ao Campo de Tarragona, Jujol é, por encima de todo, un amante da materia.

Calquera material é unha oportunidade. Jujol multiplica o seu abanico de posibilidades espíndoos das súas significantes habituais para atopar o seu contido vital. Reciclar, reutilizar… Os xunta, dóbraos, recórtaos, úneos, fúraos… en operacións plásticas máis próximas á escritura fragmentada de Tristan Tzara, ou ás accións de Dubuffet, Matta Clark, Pollock ou Duschamp.

Consígnaa é sempre incluír, sempre adherir, nunca rexeitar.

Contacto do corpo coas superficies, caligrafias e rastros que se despregan sobre as epidermis de obxectos que se atopan como de xeito casual nunha festa de disfraces… olas, peces, caracolas, quizais un edificio baixo a auga… A materia toma vida e transfórmase, os teitos desfanse, a pintura escorrega e a pedra vólvese líquida…

Deixar espazo ao azar e ás primeiras intuicións… Jujol se despista, desvíase e entretense. Afronta cada problema de xeito local e referencial… un pasamano, un chanzo, un banco, un pomo…

Volver ver as cousas coma se vísemolas por primeira vez. Inventar.O

Moitos consideran o Teatro Metropol como aquela primeira obra que contén a secuencia xenética de boa parte da súa obra posterior. No Metropol hai un fragmento de Manyac, da Torre da Creu, de Bofarull, de Negre, de Planelles… e tamén de Batlló, Milà e Güell… Un proxecto feito de moitos proxectos… un inicio de moitos finais.

Arnau Tiñena . arquitecto
barcelona. abril de 2012

Notas:
– C. Flores, J.M. Jujol, J.F. Ràfols. La arquitectura de J.M, Jujol. Archivo histórico de urbanismo y diseño.  Publicaciones del coac. 1974.
– Montserrat Duran y Albareda. Josep M. Jujol, la Arquitectura escondida. Ed. Meteora. 2003.
– Asociación catalana de arquitectas. Josep Maria Jujol, arquitecto. 1879-1979. Colegio de arquitectos de Cataluña. 1989.
– Ignasi de Solà Morales. Jujol. Ed. Polígrafa. 1990.

Arnau Tiñena Ramos

Arquitecto por la ETSAB-UPC, Escola Tècnica Superior d’arquitectura de Barcelona, licenciado con Matrícula de Honor el 2010. Master de Investigación y doctorado en urbanismo, ETSAB-UPC, 2010-actualidad. Profesor ayudante urbanismo ETSAB, 2013. Estudios de arquitectura y urbanismo en Fakulteta za arhitekturo, Ljubljana, 2009. Premio en categoría de vivienda VIII Mostra d’Arquitectura del Camp de Tarragona.

follow me

Arquivado en: Arnau Tiñena Ramos, artigos

Tags: , , , , , , , , , , ,