Objet trouvé [08] : Cando Coderch quixo retratar á súa casa catasús como a Kaufmann | Rodrigo Almonacid

5 (100%) 1 vote

A Kaufmann House (tamén coñecida como a “Casa do Deserto”) é, seguramente a casa de Richard Neutra máis divulgada. A súa imaxe nocturna é un das iconas da Fotografía de Arquitectura moderna por excelencia, e a pesar de que non era a máis acorde ás intencións do arquitecto1, a magnífica fotografía de Julius Shulman (fig.3) acabará por igualar en importancia (se non superar) á obra en si.

Pola súa banda, a casa Catasús en Sitges é a segunda casa (tras a Ugalde) que logra construír José Antonio Coderch (acompañado de Manuel Valls) nos 50, e dá pé a unha serie de vivendas unifamiliares2 con temas afíns (Ballvé, Gili, Uriach, Rozes, etc.). A súa imaxe nocturna ( fig.4) é unha das pioneiras da arquitectura española na posguerra, e coincide con tomas similares realizadas tamén por Francesc Catalá-Roca para a casa Senillosa en Cadaqués nese mesmo ano de 1956. A diferenza de Neutra, Coderch acepta e promove esas fotografías nocturnas das súas obras desde ese mesmo ano en diante, presentándoas a gran tamaño na primeira páxina das súas recensións na revista Cadernos de Arquitectura (figs. 1 e 2).

Fig.1. / Fig.2. Página inicial de la reseña de la casa Catasús (izq.) en Cuadernos de Arquitectura (n.33, 1958) y de la casa Senillosa (dcha.) en Cuadernos de Arquitectura (n.34, 1958).
Fig.1. / Fig.2. Páxina inicial da reseña da casa Catasús (esquerda) en Cadernos de Arquitectura (n.33, 1958) e da casa Senillosa (dereita) en Cadernos de Arquitectura (n.34, 1958).

A pesar da enorme diferenza existente entre o programa doméstico de ambas as casas —e por tanto en extensión e volume—, Coderch busca premeditadamente un relato visual moi semellante ao da casa de Neutra, aproveitándose da experiencia e o cegador éxito logrado por aquela fotografía nocturna nas numerosas revistas internacionais nas que aparece publicada.

Fotografía nocturna de la Kaufmann House de Richard Neutra (Palm Springs, 1946-47) realizada por Julius Shulman en 1947.
Fig.3 Fotografía nocturna da Kaufmann House de Richard Neutra (Palm Springs, 1946-47) realizada por Julius Shulman en 1947.
Fig.4. Fotografía nocturna de la casa Catasús de José Antonio Coderch (Sitges, 1955-56) realizada por Francesc Catalá-Roca en 1957.
Fig.4. Fotografía nocturna da casa Catasús de José Antonio Coderch (Sitges, 1955-56) realizada por Francesc Catalá-Roca en 1957.

Desta maneira, ao comparar senllas imaxes advírtese que o encadre da Catasús permite emular o plano volume horizontal da Kaufmann: cunha profundidade visual construída a base de planos paralelos ao espectador, móstrase a cuberta voada do primeiro plano elevada lixeiramente por encima da do corpo de dormitorios do fondo. Este detalle permite a Shulman ocultar o volume retranqueado da planta superior e deixar que toda a silueta da casa quede completamente horizontal e por baixo do perfil montañoso do fondo, creando así una certa estampa romántica en clave “pictorialista” pouco acorde á súa modernidade arquitectónica. Pola súa banda, Catalá-Roca pecha máis o plano para concentrarse na parcela doméstica, xa que non dispón dese marco natural.

Este aspecto fai que a construción xeométrica da súa toma sexa máis precisa e máis fiel ao espírito moderno da casa de Sitges, mostrando a aliñación do teito do soportal co bordo longo da piscina e revelando a planta en ‘L’ que adopta a casa en torno ao xardín privado e a piscina, convertida esta agora en nítido espello nocturno. Quizá o interese de Coderch pola Fotografía3 fai que o resultado final desta toma nocturna estea bastante condicionado polo control visual e o sentido compositivo do arquitecto, cousa que Neutra non fai coa homóloga de Shulman (aínda que si coa maioría das fotos desa reportaxe, segundo o testemuño do fotógrafo4.

Moi similar é a luz crepuscular coa que Catalá-Roca realiza a súa toma, para evitar ese forte desequilibrio por contraste entre zonas distintas do mesmo fotograma. Con todo, o resultado final acusa máis diferenzas, sobre todo debido á experiencia e sofisticación do traballo de Shulman. Leste consegue a mítica imaxe combinando varios tipos de exposición mesturando o contraste de luces e sombras óptimo entre os diversos negativos da mesma toma5, cousa que Catalá-Roca non chega a facer. Shulman crea unha imaxe irreal da casa, superpoñendo na imaxe final as luces máis idóneas para cada parte do encadre, logradas ás veces mesmo con fontes de luz móbiles que se eliminan posteriormente. Catalá-Roca simplemente fai unha toma real, unha magnífica instantánea, pero co inconveniente de non poder contar con máis fontes de luz artificial que as instaladas na casa, o que xustifica a aparición de zonas moi contrastadas na imaxe final, carecendo desa extensa riqueza de grises intermedios que achegan unha calidade sensual e ata glamurosa6 á homóloga californiana.

A todo isto hai que engadir a asidua colaboración entre o experto consultor en Luminotecnia, Richard Kelly, e o arquitecto Richard Neutra fai que a idea arquitectónica véxase reforzada mediante un

“proxecto luminotécnico”,

contemplando xa desde a súa xestación unha estudada combinación de fontes de luz artificial. Segundo Kelly7, a

“iluminación ambiental”

permite dar co carácter e confort adecuados a cada estancia; a

“iluminación focal”

serve para salientar e xerarquizar os elementos do escenario arquitectónico; e o

“xogo de brillantes” —“play of brilliants”, en inglés—,

sitúa unha serie de escintileos de forma máis figurativa. Aínda que non puido ser determinado o grao de intervención de Kelly na casa de Palm Springs, non é menos certo que Neutra repite moitos dos detalles ensaiados con el nos estudos luminotécnicos precedentes para as casas Lyndon (1943) ou Miller (1937); a saber: a iluminación indirecta dos teitos desde abaixo cara arriba, a énfase en determinadas paredes bañadas con maior intensidade, a disposición de liñas continuas de fluorescencia no extremo das cubertas en voladizo polo exterior da casa, e a colocación de certos focos en posicións crave como a piscina ou tras certos elementos vexetais do xardín.

Evidentemente, Coderch, por moi interesado e atento que estaba á obra contemporánea de Neutra, aínda non logra poñer en práctica eses recursos luminotécnicos na casa Catasús —quizá porque 1956 é aínda demasiado pronto para entender a súa artificiosa complexidade—, pero usa moi intencionadamente a súa mellor fotografía nocturna para representar a súa calidade “moderna”. Descoñecemos exactamente cando puido Coderch ver por primeira vez aquela mítica foto da “Casa do deserto” de Neutra/ Shulman, pero o seu arrebatador atractivo visual fixo que deambulase na mente do arquitecto catalán algún tempo antes de que ese “objet trouvé”, impreso nalgunha revista da época, fóra interpretada nas súas propias claves. En todo caso, o uso da fotografía nocturna desde mediados dos 50 confirma a súa decisiva contribución como ferramenta divulgativa de “o moderno”, xusto no momento do gran despegamento e aceptación xeneralizada da arquitectura moderna en España.

Rodrigo Almonacid [r-arquitectura] · doutor arquitecto
Valladolid. Setembro 2018

Notas:

1 NIEDENTHAL, Simon: “Glamourized Houses: Neutra, Photography, and the Kaufmann House”, Journal of Architectural Education (1984-), vol.47, n.2, Blackwell Publishing – Association of Collegiate Schools  of Architecture, noviembre de 1993, pp. 101-112. Véase extracto de entrevista a J. Shulman (p.102, nota 11).

2 DÍEZ BARREÑADA, Rafael: Coderch: variaciones sobre una casa. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos, colección ‘Arquíthesis’ n.12, 2002.

3 FOCHS, Carles: Coderch, fotógrafo. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos, colección ‘Arquíthemas’ n.5, 2000.

4 GÖSSEL, Peter (ed.): Julius Shulman: Architecture and Its Photography. Colonia: Taschen, 1998, p.15.

5 MULARD, Claudine: “Les Case Study Houses et le cas Shulman”, L’Architecture d’aujourd’hui, n.353, julio-agosto 2004, p.58. Citado en: DIEZ, Daniel: “Objetivo moderno. La fotografía de Julius Shulman y la construcción de la imagen de la arquitectura del sur de California”, Revista Indexada de Textos Académicos (rita_), n.2, octubre 2014, p.64.

6 Usamos o termo “glamurosa” en relación ao feito de que a primeira vez que se publicou a foto de Shulman para divulgar a casa Kaufmann foi na revista Life (abril de 1949), e fíxoo ilustrando un artigo titulado “Glamourized Houses” e que usa en parte S. Niedenthal para o título do seu artigo (ver nota 1).

7 NEUMANN, Dietrich: “Theatre, Lights, and Architecture”. En: NEUMANN, D. (ed.): The Structure of Light. Richard Kelly and the Illumination of Modern Architecture. New Haven-London: Yale University Press, 2010, p. 31-32.

Extracto do artigo completo titulado: “A fotografía nocturna de arquitectura, ferramenta de divulgación icónica das primeiras obras modernas na España de posguerra” (2018). Accesible en academia.edu 

Arquivado en: artigos, Rodrigo Almonacid Canseco

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,