Objet trouvé [02] : Eero Saarinen e as proporcións áureas da súa intuición | Rodrigo Almonacid

Estudos de proporcións realizados por Eero Saarinen para o arco del Jefferson National Expansion Memorial en Saint Louis, c.1959

Eero Saarinen naceu en Finlandia, en 1910, pero aos 13 anos a súa familia trasladouse a vivir a Chicago, precisamente grazas á dotación económica que o seu pai Eliel (tamén arquitecto) obtivera ao gañar o segundo premio no célebre concurso internacional do Chicago Tribune. O resto da súa vida seguiría pasando os veráns coa súa familia no seu país natal, e, como tantos arquitectos nórdicos da época, visitaría os países do Mediterráneo aprendendo as leccións de arquitectura in situ, non polos libros.

Ninguén discutiría a irreverente modernidade da súa breve carreira profesional, dramaticamente acernada por un tumor cerebral en 1961. E, non obstante, neses anos máis ferventes da súa oficina, non ocultou o seu interese pola Historia da Arquitectura en xeral e da medieval en particular:

“Durante a escura Idade Media xurdiu unha nova arquitectura liberada das proporcións canónicas. O Románico e o Gótico, a máis bela arquitectura producida polo home occidental, foi o resultado”.1

En 1947 iniciou o seu singladura en solitario, desligándose así do estudo do seu pai a cuxa sombra aprendera a profesión. Nese ano presentouse de forma independente ao concurso para o deseño do Jefferson National Expansion Memorial de San Luis. Deseñou unha solución moi depurada ao concentrar todo o interese do seu proxecto nun grande arco a xeito de icona urbana de escala monumental, auténtica “porta” ao territorio occidental estadounidense. O Mississippi é fronteira natural entre os estados de Illinois e Missouri, e cruzar a súa canle cara a San Luis é un acontecemento que celebran as súas numerosas pontes dende o século XIX, así que recorrer á forma do arco favorecía a empatía coas formas da súa paisaxe urbana máis característica, ademais de recuperar a semiótica do “arco de triunfo” romano para o panorama contemporáneo.

Na primeira fase do concurso, o trazado do arco de San Luis foi dirixido pola precisión matemática, en forma de parábola exacta. Pero na segunda fase, Saarinen alterou o deseño para axustalo á “precisión do ollo” (segundo as súas propias palabras), adoptando a forma dunha catenaria invertida, é dicir, unha curva de orixe máis “natural” pois é función do peso propio do cable tendido entre dous extremos suxeitos; e ademais estruturalmente é a máis simple, ao traballar exclusivamente a compresión.

En dous dos seus estudos xeométricos do proxecto realizados en 1959 parece perseguir a curva perfecta a través dos canons clásicos do home de Vitruvio debuxado por Leonardo dá Vinci ou do “modulor” contemporáneo de Le Corbusier. Trazou numerosas liñas inscritas nun cadrado (pois non en van o seu Gateway Arch era tan alto como ancho), e fíxoo para intentar xustificar a procedencia da forma divina ao apoiarse nas regras da sección áurea que goberna as proporcións de senllos modelos. Circunferencias, diagonais, paralelas e perpendiculares son os restos dunha batalla gañada finalmente pola intuición, pois esta é

a única guía atinada que temos para encontrar as proporcións na actualidade. Non deixemos que existan directrices artificiosas sobre a nosa intuición. A nosa intuición é un instrumento moi refinado, comparable a un deses super cerebros mecánicos do IBM repletos de información correcta. (…) Se lles fixésemos caso aos defensores das regras das proporcións supoño que rexeitariamos calquera resposta que non fose con números redondos”.2

Saarinen destacou dende neno como debuxante. O seu ollo foi educado para mirar. E a súa arquitectura, esa que hoxe admiramos, reflicte nas súas formas a alegría de soñar, de explorar novas posibilidades plásticas para a arquitectura. En cada novo proxecto asomouse ao precipicio que outros nunca advertiron ou que simplemente non quixeron ver. E así hoxe temos ese Gateway Arch en San Luis, verdadeira icona da modernidade e descomunal objet trouvé só ao alcance dos ousados, dos que vencen ao temor a equivocarse. Pena que el nunca puidese encontrarllo (a obra concluíu en 1965), aínda que si puido xogar cos seus mock-ups como o facía de neno ao coarse baixo os taboleiros de debuxo do estudo do seu pai. Seguramente alí encontrou o seu ollo esa intuición de proporcións douradas.

Saarinen rodeado polos seus debuxos de arcos históricos, a catenaria suspendida e os modelos de arcos para o proxecto de San Luis

Rodrigo Almonacid [r-arquitectura] · doutor arquitecto

valladolid. febreiro 2014

Notas:

1 Extracto dunha conferencia inédita de Saarinen pronunciada en 1953 e recollida en: PELKONEN, Eeva-Liisa y ALBRECHT, Donald (ed.): Eero Saarinen. Shaping the future. Yale University Press. 2011. Vésase o apéndice “Selected wrintings”, escritos do arquitecto finés, p. 342. (Traducción do inglés polo autor).

2 A estas palabras seguían unha crítica directa ao academicismo mal entendido e ao que Le Corbusier estaba a contribuír cos seus enganadores xogos de proporcións. Íbidem, páx. 343. (Tradución do inglés polo autor).

(Teruel, 1974). Licenciado en Arquitectura (1999) con premio extraordinario y Doctor “cum laude” en Arquitectura por la Universidad de Valladolid (2013), compagina su actividad académica como profesor doctor de la E.T.S. de Arquitectura de Valladolid con la profesional al frente de su propio estudio [r-arquitectura]. Es autor de dos libros: Mies van der Rohe: el espacio de la ausencia (2006); y El paisaje codificado en la arquitectura de Arne Jacobsen (2016). Colaborador habitual en blogs de actualidad y crítica arquitectónica.

Proyecto edificios singulares y sostenibles en mi estudio [r-arquitectura] desde el año 2000 con la colaboración un equipo multidisciplinar de especialistas de acreditada experiencia profesional. [Especialidad: Sector Terciario].

Asesoro en el desarrollo de estrategias de comunicación 2.0 y marketing digital para actividades relacionadas con la Arquitectura: identidad digital corporativa, branding arquitectónico, community management, planifico y redacto contenidos para blogs/webs.

follow me

Arquivado en: artigos, Rodrigo Almonacid Canseco

Tags: , , , , , , , , , , , , ,