Novas ferramentas proxectuais de referencia: Paisaxes Productivos | axonometrica

Fragmento del Master Plan de los alumnos del grupo A del Taller Ciutadella de TFG, Jordi Barri, Jairo Vizcaino, José Vicente García Iglesias, Roser Estelrich y Javi Ivorra | axonometrica.wordpress.com
Fragmento do Master Plan dos alumnos do grupo A do Obradoiro Ciutadella de TFG, Jordi Barri, Jairo Vizcaino, José Vicente García Iglesias, Roser Estelrich e Javi Ivorra | axonometrica.wordpress.com

Introdución

Paisaxes Produtivas. A idea de paisaxe abriu unha brecha nas consideracións e os principios tradicionais do corpo disciplinar da arquitectura e o urbanismo. En realidade as lóxicas da paisaxe, interpretadas de forma aberta, permiten entender as relacións entre contornas, é dicir arroxan novas lecturas entre, dun lado, as paisaxes urbanas ou naturais, e do outro os procesos de crecemento. De forma emerxente o paisaxismo estase convertendo nun modelo para pensar a cidade.

Esta relación entre contornas, é en realidade unha nova modalidade espacial que ten a forma dun punto de encontro entre as tres disciplinas que a modernidad mantivo desvinculadas, a arquitectura, o urbanismo e o paisajismo. O meeting point onde se produce esta confluencia vén configurar unha nova organización, unha síntese orgánica do objetual verticalizado, a arquitectura, o operativamente horizontalizado, a paisaxe e o sistémicamente extensivo, o urbanismo. Si asumimos a idea de paisaxe como catalizador desta confluencia disciplinar, igualmente deberemos asumir a necesidade de construír un novo léxico que preveña do predominio dalgunhas das antigas disciplinas. Por conseguinte un novo campo de operacións ábrese de pao a pao para ser explorado con novos instrumentos e metodoloxías.

En definitiva, se como di Stan Allen,

o paisajismo foi definido como a arte de organizar superficies horizontais,

prestando unha maior atención ás condicións desta horizontalidad e buscando a confluencia disciplinar, non soamente en termos de configuración, senón tamén á súa materialidad e o seu rendemento, os arquitectos, urbanistas e paisajistas podemos activar espazos e producir cidade sen o pesado aparello da maneira tradicional de urbanizar e colonizar o territorio. Para nós, isto é unha oportunidade que non podemos pasar.

A idea de paisaxe convértese así nun novo instrumental operativo para definir, redefinir e mesmo predefinir posicionamentos estratéxicos na concepción das condicións urbanas. O marco teórico destas reflexións provén da idea de Landscape Urbanism, formulada e articulada a metade dos 90’s por James Corner en asociación con Stan Allen en dúas conferencias, Constructing Landscape, na Universidade de Pensilvania en 1993 e The recovery of Landscape, na Architectural Association en 1994.3

No ámbito conceptual esbozado por Corner e Allen, a paisaxe é o medio capaz de adaptarse a cambios espaciais, mediante transformacións de dentro a fóra, a través da disposición de sucesións temporais, emparentando así unha ferramenta proyectual para a arquitectura con lóxicas e procesos contemporáneos de configuración do urbano, baseadas en condicións de indeterminación, demandas cambiantes e sistemas abertos.

Paisaxe e intercambio

Outra das consideracións básicas inseridas na idea de paisaxe atende á súa vez a lóxicas de intercambio de materia e enerxía, aos procesos de acción e reacción, en definitiva á idea de interacción. Como aspiración, se fósemos capaces de deseñar edificios e cidades que se comportan coa intelixencia interactiva dunha árbore, o propio proceso adaptativo provocado polas sucesivas respostas do sistema edificio/árbore, cidade/árbore, estruturaría un modelo de autoaprendizaje con capacidades tan interesantes como a autoregulación da enerxía, por exemplo. En realidade, isto xa ocorre en sistemas complexos como son as cidades, pero o problema é o elevado custo en tempo e enerxía necesario para que a cidade vaia mutando á vez que cambian as demandas. A visión dun edificio e unha cidade interactivos correspóndese coa idea do intercambio termodinámico que se dá nun ecosistema.

Ligado co anterior e seguindo a Ilya Prigogine ao redor das estruturas disipativas, demostrou que nun proceso entrópico, ou tamén poderiamos dicir nun sistema con alta entropía como é a cidade,

a disipación de enerxía e de materia, xeralmente asociada aos conceptos de perda, rendemento e evolución cara á desorde, convértese, lonxe do equilibrio, en fonte de orde.4

É dicir, nun ecosistema, e aquí tanto vale falar de edificios como de cidade, a tendencia á entropía compórtase como un regulador, arrastra cara ao equilibrio situacións que en principio quedan lonxe do equilibrio. Esta noción que provén da física, de ser aplicada en lóxicas urbanas, deixa fóra de foco a sobreregulación ao uso na planificación actual das nosas cidades, e centra a capacidade proyectual en provocar condicións. Condicións para que un tecido urbano esténdase segundo as demandas, e poida evitarse un crecemento baseado na proxección errática dunha suposta oferta, condicións para que as unidades proyectuales do urbano, é dicir, os edificios, asuman o papel de activador da contorna, de catalizadores tanto do espazo creado como propio, como do espazo circundante sobre o que vai interactuar. Condicións, en definitiva, para que a cidade e os edificios actúen en termos termodinámicos.

De aí á idea do potencial estético do termodinámico, como sublimación da idea de intercambio vai moi pouco. En texto de Iñaki Ábalos,

a beleza do termodinámico, o autor conclúe: desde a perspectiva da cultura arquitectónica contemporánea, na que este texto insérese, fronte á aparente dispersión de posturas, referencias e casos prácticos, parece crucial entender que só se hai unha discusión estética, se hai unha idea de beleza tras a idea de sustentabilidade, esta chegaría ata aquí para quedar. É necesario cruzar as linguaxes técnicas e os culturais á procura duns acordos mínimos, identificar un sistema consensuado de traballar sobre o paradigma termodinámico que o faga frutífero no plano técnico, no crítico e no estético.5

Paisaxe e enerxía

Coa concepción da idea de paisaxe como sistema de produción urbano/arquitectónica, xorde un mecanismo proyectual operativo que permite non xa soamente axuntar enerxía e tecnoloxía con estética e cultura, senón que máis aló, desde a raíz da idea da enerxía como vector de deseño, pode darse unha resposta global e contundente a consideracións de ámbito social, político e económico, ademais do cultural e tecnolóxico. Isto mesmo dedúcese do texto, ao seguir concluíndo o autor, que

para avanzar neste cambio de paradigma desde o modelo tectónico e mecánico da modernidade ao modelo termodinámico contemporáneo, parece necesario construír unha nova cartografía que nos oriente ao redor das novas técnicas proyectuales, á organización dos sistemas construtivo- tipológicos e ás filiacións estéticas, adoptando como hipóteses de partida a convención ou consenso na necesidade dunha integración entre arquitectura, paisaxe e técnicas ambientais. 

Niso estamos.

Se ás lóxicas abertas e ampliadas do concepto de paisaxe, sumámoslle a concepción de rendemento, entendida esta idea como forza motriz, onde cada fragmento, cada átomo que participa nun ecosistema ten un papel de intercambiador activo6,  entramos de cheo na idea de paisaxe produtiva. Desta forma, aos principios operativos da paisaxe, confiámoslle a capacidade de operar tanto en termos infraestruturais como urbanos, de feito fusionando ambos, para ir máis aló na produción de significacións culturais, cohesións sociais, horizontes políticos, lóxicas económicas e avances tecnolóxicos.

En realidade, trátase, como xa apuntamos, de promover a interacción, a implicación e a interdependencia entre as infraestruturas de produción enerxética e o territorio, coa intención de crear sistemas híbridos enerxético/urbanos, capaces de estruturar unha relación en que ambos os sistemas saian gañando, provocando sinerxias multiescalares. Neste sentido é especialmente interesante o libro de Aleksandar Ivancic cando fala das xeografías da enerxía e a operatividade dos artefactos enerxéticos para producir tamén lóxicas urbanas en Energyscapes.7

Paisaxe e cidade

Deberiamos insistir en que ao volver tomar unha postura crítica e reformularnos nosa actual situación como profesionais fronte á sociedade, un novo punto de encontro emerxe entre a arquitectura, entendida como a materialización de algo, que debe ser dinámico e responder dunha maneira natural ao encontro entre a paisaxe e a cidade, a paisaxe, entendido en tanto que provedor dunha resposta natural ao medio e por tanto adaptable a condicións cambiantes como o son a auga, a terra, a luz, etc. e en último lugar a cidade, entendida como o medio urbano que proporciona os nutrientes e as demandas de organización, desde onde temos que procurar entender como podemos chegar a ser realmente produtivos.

En definitiva trátase de activar no ámbito da paisaxe urbana, as lóxicas centrais da paisaxe enerxética, fusionando nunha soa maneira de conceptualizar, a antiga tricotomía de sistemas, equipamentos e viarios, do urbanismo tradicional, deixando intelixentemente as lóxicas da programación urbana á xestión dunha demanda real, cambiante e aberta aos fluxos económico e sociais, en detrimento de a xestión da oferta, promovida máis ou menos bienintencionadamente a partir de parámetros obsoletos, baseados en resultados ficticios de baixo voo político e nula intelixencia crítica, tales como a proxección de datos estimados a X anos vista, o comportamento de masas sociais determinadas ou a previsión a futuro de necesidades, moitas veces irreais, coa perspectiva dun presente en permanente estado de obsolescencia, sobre lóxicas dun pasado, que xa non serven de patrón estándar.

Punto e seguido

Baixo o paraugas do concepto de paisaxe produtiva, tanto se enmarcan as tendencias do km0, é dicir producir desde o próximo bens e alimentos, a produción de información para xestionar comportamentos urbanos en tempo real, os sistemas urbanos gagnant- gagnant, é dicir a creación de ecosistemas urbano e enerxéticos, onde os programas con excedentes enerxéticos asócianse con programas con déficit enerxético, á revalorización do espazo común como garante do equilibrio social e participativo, ou a necesidade de xestionar micro economías de escala urbana entre contornas multifocales e descentralizados, por poñer soamente como exemplo algunhas das lóxicas ligadas ao utillaje proyectual urbano contemporáneo.

Pero non soamente iso. A idea de paisaxe produtiva pon en cuestión a forma mesma da arquitectura, a rixidez estrutural dos espazos comúns da cidade, a materialidad mesma en como acaba resolvido calquera obxecto arquitectónico. En definitiva trátase de atopar novos prototipos baseados en novas formas de relación que asumen novas lóxicas programáticas.

Paisaxe produtiva podería ser un punto de encontro disciplinar, non fortuíto, senón provocado, de feito entendemos que necesario e esperado, no cal todo é dinámico e por tanto, permite proxectar operativamente cun alto gradiente de adaptabilidade a condicións cambiantes.

Neste sentido, e con todos os matices e profundidades necesarios, a idea de paisaxe produtiva parécenos tamén central como unha nova ferramenta proyectual de referencia.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, Xaneiro 2013

*Este post e os dous seguintes, cos que comparto a autoría, son o produto dun diálogo aberto con Marta García-Orte, profesora de Obradoiro Final de Grao da ESARQ, da Universitat Internacional de Catalunya. No taller estamos centrados na investigación e a introdución destes temas en paralelo ao desenvolvemento dos proxectos dos alumnos. A nosa aspiración é que ao final do Taller, estas ideas sexan reconocibles, non tanto na forma dun obxecto dado, senón nos contidos e a construción do relato de cada proxecto. Esperamos ver algúns resultados a finais do mes de Xullo deste ano.

Notas:

 

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,