Novas ferramentas proyectuales de referencia: Espazos Comúns | Miquel Lacasta

O tempo dos queixumes adoita deixar paso a unha reflexión serena e ás veces audaz. A visión e a lectura do campo logo da batalla, remove reflexións, e de forma máis convulsa que programada, activa novas esperanzas. A situación actual, non soamente en términos locais, senón a nivel global, debería promover un debate rigoroso sobre o uso social da arquitectura e o papel de médium dos arquitectos. Algúns balbuceos respecto diso empezan a considerar unha nova re-proxección do feito arquitectónico, co fin de volver a sintonizar cunha masa social que parece habernos dado as costas, nalgunhas ocasións, grazas a nós mesmos. Desde instancias normalmente periféricas, hoxe día, pode dicirse que novas lóxicas de referencia parecen querer religar ao arquitecto co seu tempo e a súa sociedade. Noutras palabras, hoxe dáse unha situación de carácter ocasional, no sentido ao que fai referencia Josep Lluís Mateo no seu libro Ocasións onde

sinala que os nosos traballos son sempre oportunidades para entender e establecer relacións activas co mundo.1

Reactivar e cuestionar estas oportunidades é un dos retos que están sobre a mesa, e desde aquí queremos aportar e compartir algunhas ideas que tanto nos nosos despachos como na universidade imos lentamente visualizando.

Ao fío desta consideración inicial, e facendo unha análise puramente instrumental, un dos puntos crave reside na obsolescencia do utillaje estándar do acto de proxectar a arquitectura. Non nos referimos, evidentemente, ao paso do lapis ao computador, senón máis ben ao instrumental intelectual con que os arquitectos adoitan resolver a reflexión arquitectónica, que máis tarde darán cabida nos seus proxectos de maneira máis ou menos específica. Igualmente referímonos a aspiración de que, cun novo instrumental intelectual, volveremos establecer unha ponte de diálogo coa nosa sociedade, escoitaremos as situacións que nos propón o lugar e emprenderemos a viaxe crítica que todo proxecto debería levar incorporado no seu código xenético.

Non se trata por tanto de operar en termos de posicionamentos categóricos, senón máis ben de tecer balizas, nodos conceptuais, puntos de reflexión que conviden a unha inflexión nas bases teóricas da arquitectura e nas propostas de valor dos proxectos do futuro, tanto nos docentes como nos profesionais.

Pódense determinar como mínimo tres ámbitos de reflexión disciplinar que teñen na súa raíz a reformulación da nosa vocación de servizo á sociedade. Nos próximos 3 artigos anunciaremos estes puntos de ancoraxe que consideramos estruturais.

Espazos Comúns. A idea do común, é dicir en termos abstractos, aquilo que aglutina, que forma parte de todos, aquilo que seguramente non ten un propietario especifico, porque é un recurso posto ao servizo de todos, parece que centra algunha das últimas reflexións. Neste espazo xa se fixo algunha mención respecto diso, ler artigo Thoughts on the Everyday.2 Tanto o título da Biennale de Venecia inaugurada o pasado agosto, Common Ground, como no Congreso Internacional da Fundación Arquitectura e Sociedade celebrado o pasado xuño en Pamplona, cuxo enunciado A Arquitectura: O Común, poderían facer pensar que o foco se move cara a unha nova idea de comunidade, ou máis ben, cara á unha lóxica de comunidade. Outro debate, que non imos empezar aquí, é a profundidade e a pertinencia das reflexións ao redor da Biennale, por exemplo, ou o carácter oportunista dalgunhas das propostas comisariadas por David Chipperfield. Outros3 saben desenmascarar certas actitudes mellor do que aquí poderiamos facer.

Instalación de Norman Foster para la última Bienal de Venecia | Fotografía: Jaume Prat Ortells | jaumepratarquitecto.com
Instalación de Norman Foster para a última Bienal de Venecia | Fotografía: Jaume Prat Ortells | jaumepratarquitecto.com

Introdución

Preferimos pensar que tras a idea de Espazos Comúns, hai a posibilidade de reformular por exemplo os ríxidos límites entre o espazo público e o espazo privado, abrir definitivamente a discusión sobre, por exemplo, a responsabilidade social sobre espazos privados, ou a posibilidade de xestionar desde a eficiencia do privado, espazos públicos. Cabería pensar tamén, baixo a idea do común, sobre a multiescalaridad de todo proxecto como garantía do seu valor social, é dicir, entender que cada proxecto de arquitectura debe atopar a súa acomodo na escala metropolitana, a escala urbana e a escala humana. Poderiamos dicir que todas as escalas participan da idea do común. Por último, outra idea que planea ao redor do concepto Espazos Comúns, é o da xestión dos modelos de comportamento urbanos. A tecnoloxía e o que se chama a internet das cousas,4 está a provocar que a rede se estenda non soamente ás persoas, que de seu xa empezan a facer un uso do urbano diferente ao programado inicialmente, senón tamén ás cousas, coa posibilidade de emitir e recibir información entre elas, e entre as cousas e as persoas. Esta autentica revolución instrumental, vai chegar a modificar as pautas de pensamento proyectual das cidades, e sobre todo, dos espazos comúns. Noutras palabras, afecta directamente á esencia do común. Igualmente pertence ás lóxicas do que aquí chamamos Espazos Comúns a concepción do ordinario en oposición ao extraordinario e a idea do cotián en oposición ao inhabitual.

Espazos Comúns: A comunidade

Máis aló mesmo, hai unha reflexión de fondo sobre o modelo de comportamento das cidades, que desde fai xa demasiado tempo están a empregar lóxicas máis ligadas ás corporacións que ás comunidades, que é o que realmente son. A competencia por extraer da cidade recursos para a satisfacción suposta dunha oferta, léase turismo masivo, equipamentos marca sobredimensionados, estruturas megalomaníacas destinadas ao posicionamento da citybrand, deixando ao cidadán nun segundo plano, empezan a mostrar o seu alto grao de obsolescencia.

Pola contra, unha re-lectura da idea de cidade comunidade, cuxa raíz é o común, empeza a facerse oco de novo. Esta nova lóxica da comunidade demostrou ao longo da historia a súa capacidade para aproveitar un recurso compartido dunha maneira flexible. En esencia, unha comunidade comparte recursos e cada membro preocúpase por que estes recursos váianse renovando. Nunha comunidade, o coidado do común forma parte da súa lóxica de acción. A estratexia dunha comunidade organízase a través de ecosistemas, baseados en estándares abertos e emerxentes. En definitiva o comportamento dun corpo social estruturado a partir da idea de comunidade potencia a innovación, a resolución efectiva dos conflitos e procura compartir o rol de transferencia das experiencias pasadas, liberando coñecemento e fomentando a intelixencia colectiva.5

Espazos Comúns: O ordinario

Outro aspecto destacado do epígrafe do común é a relación co ordinario. O ordinario, en palabras de Enrique Walker

inclúe a arquitectura que a propia arquitectura exclúe.6

En esencia o común emparentado coa idea do ordinario supón

por definición unha condición de alteridade. É dicir, consiste naqueles obxectos que a disciplina da arquitectura proclama fóra do seu territorio e contra os que define os seus límites.

Noutras palabras, e levando as ideas ao extremo, o ordinario, vén expresar a distancia que os arquitectos e certas arquitecturas abriron respecto a o que a sociedade si que dá valor, como mínimo valor de uso, e que posicións esteticistas ou simplemente un afán por sofisticar o gusto, provocou que a figura do arquitecto quede lonxe das aspiracións sociais. Outra forma de entender o ordinario, atopámolo na exaltación da arte do transitorio, o fugitivo e o continxente e que ten en Baudelaire ou no conde de Lautréamont, quen exalta

a beleza do encontro fortuíto entre unha máquina de coser e un paraugas sobre unha mesa de disección, 

un punto de referencia, onde o practicamente vulgar, como categoría, pode dar pé a unha lectura do extraordinario. Algo diso facían xa os situacionistas nos afastados anos 50.

A consistencia do ordinario, dentro do ámbito do común, reside en palabras máis próximas, en tomar tamén como propio do instrumental reflexivo do arquitecto aquilo que podería considerase obvio, e que por falta endémica de atención, transformouse en algo prezado e recuperable. Potencialmente asistimos a fenómenos do común, por exemplo a proliferación de hortos urbanos, que investigados e convenientemente interpretados son capaces de formular conceptos e estratexias, que permiten en definitiva, aprender da paisaxe humana e urbana existente. Noutras palabras,

unha condición urbana, que non foi precedida por unha teoría, pero que contén suficiente evidencia como para soster unha.7

Espazos Comúns: O cotián

Parece por tanto que o territorio do común, se imbrica nas lóxicas de cada día, en realidades cotiás, como peza angular dunha cidade e desde alí promover unha arquitectura máis próxima, máis real, igual de ambiciosa que outras, e sobre todo, reposiciona ás persoas no centro de reflexión urbano-arquitectónica. Algo que, sen dúbida, deixouse ultimamente descoidado no afán por estilizar e epatar, con propostas que nacen torcidas. Hai que volver entender cal é o tempo e o espazo especifico para o cotián, onde cada proxecto afírmase por ofrecer exactamente aquilo que a sociedade demandará nun futuro próximo, que favorece a conexión e o intercambio, que pivota sobre espazos de rozamento, de vida cotiá, e non esconder as carencias tras o disfrace do extraordinario, do sobresingular.

Sexamos claros, á parte de certas situacións extremas, a gran ambición da arquitectura debería ser o dotar de máxima calidade espacial, funcional e técnica á maioría de edificios correntes, con programas correntes e situacións correntes que chegan aos despachos de arquitectura, é dicir dar o máximo de arquitectura para os proxectos mínimos. Ou noutras palabras, non pretender disfrazar de museo un edificio de vivenda social, un centro de asistencia primaria ou un colexio. Iso non quere dicir que debamos renunciar á ambición arquitectónica, senón todo o contrario, significa concentrar a máxima ambición nos proxectos cotiáns sen desnaturalizarlos.

Punto e seguido

Debería ser razoable, que tras unha evidente obnubilación polos exercicios de estilo humillantes no seu formalismo, pero aterradoramente vacios de contido en moitas ocasións, os Espazo Comúns, volvan a mapificar unha realidade complexa, por contraditoria, e aberta por indeterminada. Á súa vez, parecería pertinente reconsiderar tamén reflexións baseadas nun certo sentido do común, ou da comunidade, entendido este a a maneira Kantiana, como a acción recíproca entre o axente e o paciente. Segundo Kant, esta é unha das tres categorías da relación, xunto coa inherencia e a casualidade, que desemboca na terceira analogía da experiencia, chamada tamén principio da comunidade. Citando directamente ao filósofo,

todas as substancias áchanse, na medida en que sexan simultáneas, en completa comunidade, é dicir en acción recíproca.

En definitiva, aplicado a un conxunto de individuos, a idea de comunidade é un corpo social que se comunica polo menos en algo, é dicir, que se relaciona con cousas ou outras persoas. Que comparten, interactúan, intercambian, etc. Unha especie de sensatez establecida, con menos potencia de xulgar, que coa capacidade de ofrecer un resultado socialmente dispoñible e recoñecido.8 

Nada mellor que asumir estas ideas como aspiración do que debería incorporar un espazo urbano entendido dentro do ámbito dos Espazos Comúns.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, xaneiro 2013

*Este post e os dous seguintes, cos que comparto a autoría, son o produto dun diálogo aberto con Marta García-Orte, profesora de Obradoiro Final de Grao da ESARQ, da Universitat Internacional de Catalunya. No taller estamos centrados na investigación e a introdución destes temas en paralelo ao desenvolvemento dos proxectos dos alumnos. A nosa aspiración é que ao final do Taller, estas ideas sexan reconocibles, non tanto na forma dun obxecto dado, senón nos contidos e a construción do relato de cada proxecto. Esperamos ver algúns resultados a finais do mes de Xullo deste ano.

Notas:

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,