Nikolai Ladovsky: a casa- comuna e o método psicoanalítico de ensinar arquitectura | Jelena Prokopljević

5 (100%) 1 vote

A vivenda era un dos grandes temas da investigación arquitectónica desde os primeiros anos postrevolucionarios na Unión soviética. A casa comuna debuxábase como unha das mellores solucións e desenvolvíase en dúas vertentes: a reorganización das vivendas existentes e a construción das novas. A primeira supoñía a subdivisión das casas expropiadas e o novo repartimiento das superficies a razón duns 10m2 por persoa de tal maneira que nunha vivenda pasaban a vivir familias diferentes (moitas veces de orixes e intereses completamente distintos) e a compartir todos os espazos menos os dormitorios. Algo parecido a pisos compartidos onde os compañeiros non se elixían, pero tíñanse que aguantar indefinidamente. As Komunalki convertidas eran a maioría e algunhas aínda permanecen no espazo ex-soviético.

A segunda variedade das casas comunas eran de nova construción. As concepcións e os proxectos empezáronse a estudar pouco despois da revolución, pois a casa comuna era o símbolo sublime do socialismo en construción, a revolución da vida cotiá. A vivenda reducíase ao dormitorio, todo o demais era o espazo público: sala de estar, comedor, xogos de nenos, espazo para a lectura, cociña, baño, corredores. Con iso, o espazo (e tempo) íntimo e individual era minimizado mentres que o espazo colectivo –co pertinente control social- ocupaba a maior parte da vivenda. A casa comuna era obxecto de numerosos estudos e proxectos, desde as escolas de arquitectura ata as asociacións de arquitectos e institutos estatais e xunto cos centros de cultura, era o tema estrela do constructivismo.

O máximo expoñente da casa comuna é sen dúbida o Edificio Narkomfin, edificio de vivendas para os traballadores do Comisariado Popular das Finanzas, construído en 1928-1930 no bulevar Novinsky de Moscova polos arquitectos Moisei Guinsburg e Ignaty Milinis. O complexo prevía catro bloques: bloque de vivendas, bloque comunal con comedor e sala de deportes, xardín de infancia e patio de servizos con lavandería, secadora, garaxe, etc., dos cales se construíron os dous primeiros e unha parte dos servizos. O bloque de vivendas consistía de 3 tipos de vivendas desenvoltas no Departamento de Estandarización do Stoikom no 1928 (arquitectos: Moisei Guinzburg, Mikhail Barsch, V. Vladimirov, Alexander Pasternak, G. Sum- Shik): as vivendas mínimas tipo F (e algunhas 2 F con dúas habitacións), o familiares tipo K e residencia comunitaria con habitacións para 1 ou 2 persoas. O edificio non só foi un éxito (a pesar de inacabado) da tipoloxía residencial que tivo o seu eco nas obras tan famosas como Casa Bloc ou a Unité d’Habitation, senón que foi tamén un eloxio á nova técnica construtiva. Estrutura de formigón, fachada libre –en voladizo- illada térmicamente, portas herméticas, xanelas correderas. Ensaiouse a prefabricación de elementos construtivos como tamén a disposición e dimensión de aberturas en función da luz e da ampliación visual do espazo interior mediante a luz. As cores do interior tiveron o seu papel para mellorar a experiencia do espazo interior e para axudar na orientación nos espazos comunitarios.

A primeira casa comuna da arquitectura soviética non foi un traballo científico para buscar a nova distribución acorde cos mínimos necesarios de cada espazo ou os materiais idóneos para a nova construción. Tratábase dun proxecto experimental que en 1920 realizou Nikolai Ladovski, ideólogo do racionalismo, corrente do vanguardismo arquitectónico paralela ao constructivismo. Como introdución para este proxecto e en relación cos problemas da nova concepción de arquitectura e do espazo que trataban os arquitectos na Zhivskulptarj (Comisión para a Pintura, Escultura e Arquitectura) Ladovsky apuntou a súa posición:

“A técnica fai marabillas. Marabillas deben facerse na arquitectura. As marabillas da antigüidade foron construídas a base do traballo escravo das masas e o máis importante nelas é a cantidade de traballo. As marabillas arquitectónicas contemporáneas que habitarán no espazo serán construídas cunha suma de arte e intelixencia e o máis importante nelas será a cantidade de intelixencia. É o espazo e non a pedra a materia prima da arquitectura.”

A casa comuna de Ladovsky é un espazo complexo, coa composición volumétrica de intersección de formas, herdeira do cubismo. A planta inicial, ou a planta baixa, é un trapezoide irregular que contén unha multitude de espazos organizados ao redor da sala central. As dependencias pertencen a niveis distintos, son volumes e espazos separados que se organizan seguindo o movemento no interior. A separación das unidades en volumes (utilizado por exemplo nas vivendas do Habitat ’67) potenciaba a súa percepción como espazos individuais. Ao mesmo tempo a ausencia dun núcleo de comunicación comunitaria que dese acceso a todos os niveis, expandía o espazo comunitario a unha rede de conexións internas e complicadas, que se fundía co espazo privado. A forma exterior –un cúmulo de volumes xeométricos básicos- segue o movemento ascendente coa diagonal pronunciada que conclúe cun foguete ou frecha piramidal que na punta leva a bandeira vermella.

O experimento previo á casa- comuna foi o proxecto para o Templo das Relacións do Pobo (un precursor da casa de cultura ou do club obreiro) de 1919, que buscaba solucionar o problema do espazo interior desde o punto de vista da continuidade da percepción do usuario durante o seu movemento polo edificio e cara ao edificio. O proxecto desenvolvíase en dúas variantes paralelas: dunha composición dinámica con volumes unidos uns sobre outros creando unha torre con movemento espiral ascendente ou baseándose en intersección de volumes grandes onde o dinamismo foi creado xunto coa acción do usuario, coa súa visión e movemento.

“O arquitecto deseña unha forma engadindo elementos que non son nin técnicos nin utilitarios, elementos que se poden definir amplamente como motivos arquitectónicos do emprazamento. Estes motivos teñen que ser racionais e de servir á básica necesidade humana –a necesidade de orientarse no espazo.”

Estes experimentos, contemporáneos co monumento á III Internacional de Tatlin, evidencian a mesma maneira de pensar a composición dinámica, pero sobre todo foron influenciados pola análise e síntese das formas xeométricas dos Proun do Lisitsky e dos Arquitectones de Kazimir Malevich. A partir de 1920, Nikolay Ladovsky impartiu clases en VKhUTEMAS ( posteiormente VKhUTEIN) a escola estatal para a arte e arquitectura, fundada o mesmo ano en Moscova, que englobaba as tres correntes artísticas da primeira década post revolucionaria: constructivismo, suprematismo e racionalismo. Ladovsky era o líder desta última, que se declaraba libre do utilitarismo da arquitectura. Confiando plenamente na capacidade da técnica de solucionar case calquera problema estrutural, o racionalismo tentaba crear espazos a priori independentes, da súa materialización. A diferenza do constructivismo que utilizaba as estruturas e os materiais como elementos artísticos e expresivos, aproximando a arquitectura á enxeñería, os proxectos racionalistas trataban o volume, o baleiro, o peso, contacto co chan, movemento da forma, do observador e do usuario.

No VKhUTEMAS Ladovsky fundou a OBMAS –Unión de Talleres Esquerdistas- onde sistematizó a súa concepción de creación das formas e formulou un método de ensino baseado non no estudo do clásico senón no dominio dos elementos fundamentais de arquitectura. O que chamaba método psicoanalítico, baseábase no estudo de elementos compositivos, da súa análise teórica, formal e funcional, para explorar as posibilidades da súa reinterpretación para as eventuais novas aplicacións. Ao contrario do procedemento clásico que estudaba estilos e producía debuxos bidimensionales, o taller imaxinaba novas formas e desenvolvía a linguaxe tridimensional da nova arquitectura. O grupo de arquitectos vinculados a Ladovsky no OBMAS fundaron máis tarde a Asociación de Novos Arquitectos, ASNOVA, da que puntualmente foron membros El Lissitsky, Konstantin Mélnikov ou Berthold Lubetkin.

Este artigo empezaba pola vivenda colectiva; de feito empezaba polo seu final, coa vivenda convertida nunha distopía social, a imaxe que se tende a estender á maioría da construción residencial no espazo soviético. A intención era indagar ata as súas orixes nunhas formulacións afastadas do utilitarismo e dos cálculos do existenzminimum, buscando a solución na calidade e a percepción dos espazos interiores. O seu carácter comunitario representábase nas conexións e percorridos antes que nas subdivisiones funcionais. Como un dos temas vitais na URSS, a vivenda incitou investigacións que acabaron creando unha nova linguaxe arquitectónica que con todo chegou a materializarse só nunha pequena parte e nun tempo moi reducido. Aínda así, estas investigacións son vixentes: a relación entre o espazo público e privado na esfera individual ou na esfera colectiva; a privatización crecente do espazo público e a redución do espazo individual fan que os esbozos e experimentos de Ladovsky merezan un recordo.

Jelena Prokopljevic. Doutora Arquitecta.
Barcelona. Setembro 2014

Imaxes:

S.O. Khan Magomedov “As 100 Millores Obras Mestras do Vanguardismo Arquitectónico Soviético”. Editorial URSS, Moscú 2004.

Jelena Prokopljević

Arquitecta e investigadora serbia, titulada por la Universidad de Belgrado, y residente en Barcelona, miembro del Comité de Expertos del Premio Europeo del Espacio Público Urbano desde la edición del 2014. Se doctoró en 2006 en la ETSAB, ciudad en la que reside y trabaja. Ha colaborado con la plataforma Eurasian Hub en proyectos de transformación urbana y ha sido responsable del área de arquitectura y urbanismo en la Casa del Este, organización radicada en Barcelona y dedicada a promover la cooperación con la Europa Central y Oriental. Entre sus publicaciones más destacadas, consta el libro Corea del Norte: Utopía de hormigón; arquitectura y urbanismo al servicio de una ideología (escrito con Roger Mateos, 2012) y el artículo «Espacio público en la ciudad socialista: entre la abundancia y la indefinición», publicado en URBS, revista de estudios urbanos y ciencias sociales. Además, suele impartir conferencias y participar en coloquios en lugares como la ETSAB, la Universidad Autónoma de Barcelona (UAB), la fundación Amigos de la UNESCO de Barcelona o la Universidad Ion Mincu de Bucarest. Prokopljević es miembro del Comité de expertos del Premio Europeo del Espacio Público Urbano desde su edición de 2014.

follow me

Arquivado en: artigos, Jelena Prokopljević

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,