As miñas memorias da Escola de Arquitectura | Antón Capitel

Terraza na Gran Vía. 1964 | Fonte: ibytes.es

1.

Cheguei á Escola de Arquitectura de Madrid en outubro de 1964. Empezaba o plan 1964, chamado plan “ye-ye”, de cinco anos e matrícula directa, sen ingreso nin iniciación, nin selectividad, nin nada. Fomos 1.000 os matriculados. As asignaturas eran Algebra lineal e Cálculo infinitesimal, Física, Análise de Formas e Debuxo xeral. O catedrático de matemáticas era Juan del Corro Gutiérrez, e cambieime de grupo para dar clase con el. O de Análise de Formas era Adolfo López Durán, e eu tiven ao principio un espejismo, pois me tocou el, que era bo –e me elogió o primeiro debuxo, que era unha pluma de cambio de perspectiva do palacio dos Dux de Venecia, con gran contento pola miña banda, claro-, pero era porque faltaba un profesor, que logo foi Fernando Ruiz Jaime, que era malo, un verdadeiro desastre. López Durán foi o que fixo a instalación da portada do Hospital da Latina na Escola. Era un mito, porque controlou, no seu día, a parte de debuxo do ingreso, e que, ao principio do plan de 1964, aínda que fose un plan sen ingreso nin iniciación, xogou en realidade o mesmo papel. Aínda que é máis xusto dicir que o xogaban entre todos. As cualificacións eran moi duras.

Os profesores de Análise de Formas eran moi flojos, en xeral. Recordo apelidos como Lencina, Teresa, Carnicero (que tiña fama de bo, pero que non o era, en verdade) Quijada (este algo mellor, traballou en Rexións Devastadas, en Brunete e algunhas outras cousas), e moitos máis cuxos nomes non recordo ou nunca souben. Pero o meu, si non era o peor, parecíamo. O meu pai dicía que todos os alumnos opinabamos que os profesores eran malos: “E ¿como dis que se chama? ¿Ruiz Jaime? Será Jaime Ruiz, que é moi bo arquitecto, coñézoo eu”. (Jaime Ruiz é o pai de Gabriel Ruiz Cabrero). “¡Non, non! Fernando Ruiz Jaime. É coma se fose cego. Si dime que algo é de determinado xeito, eu corríxoo ao contrario”. Un día, no estudo do meu pai, co seu socio, Javier García-Lomas, este escoitou e dixo: “¿Fernando Ruiz Jaime, dis? O peor do meu promoción, faciámoslle os proxectos para que aprobase”. Vaia, houbo sorte, puiden dicirlle ao meu pai: “¿Ves?”.

A Análise de Formas era o debuxo artístico, que constaba de debuxo de estatua (chamábanlle encaixado a debuxar a liña, con carboncillo sobre papel dobre ingres, e mancha a dar as sombras); lavado, que era debuxar a lapis unha lámina, normalmente de arquitectura clásica, sobre un papel especial que se pegaba nun tablerito de madeira, e dar logo sombras con tinta chinesa de barra que se diluía en auga e con pinceles de pelo de marta. Despois había outra parte da asignatura que lle chamaban varios, e que constaba de debuxar as ordes clásicas, de debuxo de memoria ou imaxinación, de cor, cambio de perspectiva, etc. Quitando as ordes, as cousas máis modernas eran un residuo dos cursillos implantados por Francisco Javier Sáenz de Oíza para antes do ingreso no plan anterior ao de 1957.

Case todo o mundo facía o debuxo de estatua tomando moitas medidas e usando plomada. Eu non o facía, pois Gerardo Zaragoza, o meu profesor, só nos deixaba medir cabezas, e afacíanos a controlar visualmente o debuxo, coa simple axuda do carboncillo. O certo é que era un magnífico profesor e que aprendías a xulgar o teu debuxo con moita eficacia, chegando ata a saber o que estaba mal aínda que non soubeses como corrixilo. Para min, o debuxo da estatua con Gerardo foi unha educación visual de primeira orde e que me serviu toda a vida.

Debuxar as ordes tiña a súa graza. Había que comprar un “Viñola”, que me comprou o meu pai, unha edición arxentina, que aínda teño. Recordo un exame: entrou López Durán nunha daquelas inmensas clases e gritou: “Tribuna sobre podio de orde dórico mutular, sendo o cornisamento do podio igual a dous módulos”, e foise. Quedámonos todos nota. Eu tardei un intre en comprender que era calquera fachada de templo dorico mutilar sobre pedestal, e que podía ter o número de columnas que quixeses. Bo, o que quixeses, non, tiñan que ser pares, naturalmente. Tiña un compañeiro de mesa bastante malo, do que non recordo o nome, que se puxo a facer unha fachada de tres columnas. Advertinlle que o tenia que facer de numero par, pero non me fixo caso. Adoitaba desprezar os meus consellos.

Cando faciamos o lavado tiñamos un cacharro con auga e varios pocillos para ter neles distintas tintas chinesas, unhas máis escuras que outras. Ás veces, pola inclinación da mesa, ou por que ti mesmo o empuxabas, caíaselle a alguén ao chan un pocillo, facendo un ruído infernal e quizá rompéndose. Entón algúns gritaban: “¡Un menos!”. Eran residuos dos tempos máis duros do ingreso e da crenza aínda vigente dun número limitado de xente para aprobar. Para facer os difíciles desvanecidos das sombras e para perfilar ben coa tinta era polo que había que usar pinceles de pelo de marta, que eran buenísimos e que se chupaban para que estivesen en forma de punta perfecta. Así tragabas moita tinta chinesa, e ás veces doíache o estómago.

Para a estatua daban 3 ou 4 sesións de tres horas. A min sobrábame tempo –independientemente de como lograse debuxar a estatua- e pasábame a última sesión charlando. Nos “varios” había exercicios interesantes que eran os de cambio de perspectiva: dábanche unha foto e tiñas que facer os alzados, ou che daban alzados e tiñas que facer a perspectiva. En cambio, os exercicios de cor ou de debuxo de imaxinación eran unha estupidez. Poñíanche un tema chorra, Platero e eu; ou Momo, deus do carnaval, e tiñas que facer un debuxo. Algunha vez puxeron un cartel, que era mellor. Había un truco para os exercicios de cor, que debeu saír dunha academia, e que bastantes usaban, e era dar primeiro o gouache, moi cargado, e logo enchelo todo de tinta chinesa. Unha vez todo negro, levábase ao lavabo e dábaselle a auga a barullo, co que a tinta chinesa quedábase onde había branco e íase onde estaba o gouache, deixándoo desvaído e con moitos negros. Servía para resolver a entonación e era moi efectista. Eu probei unha vez este método, pero fóra da Escola.

Para o lavado dábanche ás veces modelos moi novos sobre os que non che deixaban debuxar, e si non eran estrictamente geométricos tiñas que sobrepoñerlle un papel vegetal cun cuadriculado. Eu, ás veces, e si era bastante geométrico, nin sequera poñíallo, e debuxaba medindo, pois o delineado a lapis sobre o papel do taboleiro, aínda que tivese moitas partes a man, dáballeme moi ben. O lavado estrictamente devandito, peor, pero deime conta enseguida que un bo debuxo a lapis era o máis importante para un bo lavado, e así o saquei adiante.

Había poucas mozas, e, aínda menos, mozas guapas. No meu grupo estaba María Vitoria Lahuerta dal Ré, filla de Javier Lahuerta Vargas, que era guapa. Estivo no noso curso ata terceiro, logo casouse e non acabou a carreira. E había unha tan fea que chamaba a atención, non direi o seu nome. Levaba un chaleco de falso coiro e por detrás alguén lle puxo cun rotulador: “¡Chamádeme para saír, por favor, chamádeme!” Quen máis lle tomaba o pelo, con certa crueldade, era un que se chama Gonzalo Gomendiourrutia. Unha vez, en clase de mancha, apagouse a luz e Gomendio gritou: “¡Fulanita, amor meu, que non abusen de ti, vou defenderche!”. Esta fea foi profesora da Escola. Había ao principio algunhas mozas moi guapas, que vías polos corredores, e que logo desaparecían, ata antes de final de curso, pois imaxino que fuxían dunha carreira tan dura. Non quero dicir que os homes non fuxisen, porque moitos tambien fixérono, pero a desaparición das guapas supoño que seria por iso; sexa como for, o caso é que bastantes delas foron, por desgraza, moi fugaces.

Os exames de Análises de Formas, en xuño, setembro ou febreiro, empezaban cunha forte dose de sadismo, pois non che dicían que tiñas primeiro e que despois, e debías levar todo o material, de mancha, de lavado e o demais, incluídos dous taboleiros, esperar no corredor a ver si chamábanche para entrar nunha clase, e irche á outra con toda a inmensidade dos trastos si non che chamaban. Era un comportamento despreciable, indicativo que como os profesores odiaban a aquela masa de alumnos, aos que non querían nin sabían ensinar.

O Debuxo xeral (que logo se chamou Debuxo Técnico) era delinear edificios e detalles, primeiro a lapis e despois a tinta chinesa normal, para logo facer tamén lavado. Empezamos por unha folla de acanto en grande e a tinta chinesa, seguimos por debuxar un cuarto de baño e cando iamos facer lavado quitárono desta asignatura. Non había catedrático, e o encargado da Cátedra era o de Geometría Descriptiva, que se chamaba José María Ruiz Aizpiri. Eu tiven de profesor a Pedro Rodríguez Ribeiro, que cheiraba sempre a café, que non ensinaba nada, que non me fixo nin caso e que me suspendeu en xuño e setembro malia que eu debuxaba bastante ben. Eu levaba moito mellor esta asignatura que a de análise, e era bastante bo, polo menos en comparación cos demais. Anos despois Ribeiro converteuse no encargado de cátedra de Debuxo, e con el a asignatura chegou a un grado moi notable de dexeneración, como tantos recordarán.

Entón estaba aínda na Escola o meu primo (e tamén de Cangas de Onís) Francisco Javier Blanco Pérez, da promoción de Segui e Manuel de las Casas. Un día atopoume por un vestíbulo e díxome: “Venche ao salón de actos, que van dar o resultado dunhas oposicións moi importantes”. Fomos e vimos xuntos o asunto, co salón repleto de estudantes. Logo eu preguntei ao meu primo Javier quen era a xente. As oposicións celebrábanse para a asignatura de Composición II da Escola de Sevilla, que era moi recente e concursaba Sáenz de Oíza contra Jaime López de Asiaín. O presidente era Víctor d´Ors Pérez-Peix, que era o catedrático de Madrid, e ao votar en público desempató dicindo algo así como. “¿E a quen votarei? Non sei, non sé… Pois ao señor López de Asiaín”. Armouse un escándalo tremendo e cando o tribunal baixou da tarima, alguén lle deu un puñetazo a d´Ors. Logo decateime que fora Emilio Chinarro, que era profesor e ao que, segundo dixéronme, botaron da Escola daquela. Despois volveu e chegou a ser profesor titular de proxectos. Creo que foi Carlos da Garda (non sei si é escribe así; creo recordar que foi profesor de urbanismo con Ferrán e Mangada e Gerente de Urbanismo do Concello cando este último foi concelleiro) quen gritou. “¡Mellor! Así nos quedamos con Oíza aquí e o outro a Sevilla”.

Foi logo disto cando a López de Asiaín (que era do Opus Dei) e a outro arquitecto sevillano encargáronlles o Museo de Arte Contemporánea á beira da Escola. Foi Florentino Pérez Embid como director xeneral de Belas Artes, un andaluz, que tamén era do Opus, e para poder contrarrestar que Ramón Vázquez Molezún, sendo pensionado en Roma, fixera un proxecto de Museo que tivo o Premio Nacional de Arquitectura, déronlle a leste outro proxecto o mesmo premio.

No segundo ano, no que segui cursando primeiro, quedábanme os dous debuxos e a descriptiva, que puxeron entón en primeiro, pero que no primeiro ano do plan non o fixeron. A segundo curso pasaran 25, case todos –por non dicir todos- enchufados por ser fillos de profesores ou de arquitectos amigos deles. A lista de aprobados de Análise de Formas –a asignatura que realmente seleccionaba- era un verdadeiro escándalo. Entre eles, algúns debuxaban ben, como Víctor López Cotelo, que era do meu grupo, pero eu creo que non o aprobaron por iso, senón por ser fillo dun arquitecto do Ministerio da Vivenda, pois o profesor era o inefable Fernando Ruiz Jaime.

En primeiro volvéronse a matricular outros 1.000, así que o segundo ano eramos xa 2.000. O meu pai díxome que non me preocupase, porque así o ía a pasar mellor e a aprender a debuxar de verdade. Foi certo e tiven máis sorte cos profesores. Ou, mellor devandito, co profesor, pois me tocou o mesmo nos dous debuxos, Oliverio Martínez Martínez. Leste entendía de debuxo e traballaba. Corrixía os exercicios de semana a semana e dábanos unha especie de valoración, co cal eu xa vía que ía ben, ou moi ben.

O meu pai mandoume a debuxar arquitectura pola rúa e tamén ao espido no Círculo de Belas Artes. Seguiamos na academia do escultor Gerardo Zaragoza, fillo do pintor José Ramón Zaragoza, academia na que en tempos de D. José Ramón, discípulo de Sorolla, daba clase de lavado López Durán, e onde empezaramos a debuxar en preuniversitario, aínda que eu empezara xa algo antes, en Cangas e no verán, aos quince anos, tamén con Gerardo, polo que cheguei á Escola, neste aspecto, moito mellor que a inmensa maioría. Os Zaragoza eran, como nós, de Cangas de Onís, e íntimos do meu pai, que aprendera a pintar co maior e era moi amigo e ata colaboraba co fillo nalgunhas das súas obras de escultura que necesitaban máis a composición. Gerardo tiña pechada a academia, pero admitiu a algúns fillos de amigos. En relación coa escola só ha de recordarse a Francisco Javier Bellosillo Amunategui, que foi profesor titular de Proxectos e que morreu prematuramente, aos cincuenta e tantos anos. Pero estaban tamén o meu primo Julián Navarro, Juan del Corro –fillo do catedrático-, Mateo Gallego e o irmán de Javier, Luís Bellosillo.

Aprobei debuxo técnico en febreiro. No exame puxéronnos a delinear a tinta unha sección da catedral de Valladolid, para a que daban un modelo dividido en dous, a distintas escalas. Para amolar, claro. Eu acabeino enseguida -a rapidez é un dos meus defectos- e como non tiña outra cousa que facer rotulé debaixo o meu nome completo en letras mayúsculas de pau delineadas a regra. Pasou un profesor, que eu non coñecía, e díxome que ninguén pedira rotulado, coma se fose un demérito. Pero oír o meu profesor, e díxolle:”¡Cala, home! ¿Non ves como se chama?” Non porque o meu pai fose ninguén alí, que non o era, senón polo apelido Capitel. O caso é que aprobei, polo que Aizpiri non debeu ver moi mal o do rotulado.

Pero en febreiro suspendín a Análise de Formas. Recordo que o exercicio de mancha era un anaco do friso das panateneas, con cabalos e xinetes, moi difícil, aínda que creo que me saíu ben. Oliverio desculpouse comigo dicindo que aprobara técnico e que o lóxico era que, tal como ía, a análise aprobaríao en mayo por curso, así que non debía preocuparme. (O que debeu pasar, creo eu, é que el me propuxo para aprobar e non llo aceptaron). O meu pai volveu dicirme tamén que non me preocupase e que si aprobase, total que ía facer. Efectivamente aprobei por curso. A geometría descriptiva aprobeina tamén. Dábannos clase no salón de actos cun aparello retropoyector, e o profesor, cuxo nome non recordo, pero que era bo, debuxaba nunhas transparencias mentres explicaba. As prácticas faciámolas logo en clase e non eran fáciles, pero logo o exame foi unha imbecilidad. Como xa non había que facer estereotomía da pedra á descriptiva quitáronlle importancia, aínda que o ensinaban todo: gnomónico, diédrico, as diferentes axonometrías, cónico.

Ao pensar no salón de actos recordo (non sei si foi o primeiro ou o segundo ano) que un día de análise de formas dixéronnos que iamos oír unha conferencia sobre Thomas Jefferson, o terceiro presidente de Estados Unidos, que era un magnífico arquitecto. Era un profesor yanqui que quería dar esta conferencia e (ao saber como funcionaba a escola despois, xa o entendín) puxéronlle unha clase como público obrigado, dicíndonos que logo subiriamos ao aula a debuxar de memoria o visto, como así foi. Ensinounos a Universidade de Virginia, pero repartíronnos unhas fotocopias traducidas (isto fíxoo a embaixada estadounidense, non a escola). Pero o mellor, e é o que quero contar, é que apareceu o director, que era Luís Moya Branco, a quen creo que ví e oín por primeira vez. El falounos dez minutos de quen era Jefferson e fíxoo tan ben que case xa non fixo falta ler a tradución. Logo fíxeno, con todo, e o do americano estaba moi ben e era, claro, máis completo.

Impresionado con Moya pregunteille ao meu pai quen era. Pregunteillo un día que o meu pai estaba en casa co seu amigo Paulino Vicente, magnífico pintor de Oviedo, co que tiña unha gran amizade desde que coincidiron en Madrid de moi novas na Residencia de estudantes. Paulino tiña entón unha exposición antológica no Círculo de Belas Artes. O meu pai contestou que Moya era un dos arquitectos máis importantes de España “pero isto non se pode entender agora”, díxome. Corría o ano 1965, creo. Paulino, á súa vez, dixo que estivera nunha conferencia de Moya, na que dixera: “Por exemplo, si temos dúas circunferencias tangentes”, e sobre unha pizarra e con ambas mans á vez debuxounas. O pintor, extraordinario debuxante dixo: “¡Caspitina! (foi outra exclamación, en realidade)¡e que eran tangentes!”. O meu pai fora director técnico da empresa Sedes, de Oviedo, que construíra unha parte da Universidade Laboral de Xixón, e alí coñecera a Moya e aos demais arquitectos e aparejadores. Entre eles, a Manuel de las Casas Rementería, pai de Manuel e de Ignacio das Casas Gómez. Manuel (Manolo) foi logo catedrático de Proxectos, e Ignacio (Ñaqui) profesor titular de Debuxo Técnico. Os dous foron sempre amigos meus, e Ñaqui e eu eramos compañeiros desde ingreso de bachiller.

Daquela, e como Paulino pasábase máis ou menos a tarde no Círculo por causa da súa exposición, el e o meu pai achegáronse un día ás sesións de debuxo ao espido, onde eu ía. Eu creo que foron un pouco de vellos verdes, polas modelos, e quedáronse aterrados do feas que eran. “¡Claro!, dicía o meu pai, si ás guapas danlles unha pasta como modelos de publicidade, na televisión e todo iso, non van vir aquí a espirse”. Pois na súa época era distinto.

Cando xa aprobara análise de formas por curso, atopeime un día a Oliverio Martínez pola Escola. E díxome: “¿Como non me dixeches que eras parente de García-Lomas?”. Referíase a Miguel Anxo García-Lomas e Mata, fillo de Miguel García-Lomas Somoano e irmán de Javier, que foi durante moito tempo socio do meu pai. A amizade do meu pai cos Lomas, como dicían en Asturias, era tan grande que nos crían parentes, e ás veces eles mesmos presentábanse como tales. O caso é que logo me decatei- Oliverio quería presentarse a secretario do Colexio de Arquitectos de Madrid e García-Lomas, que era algo así como o comisario político de Franco para cuestións de arquitectura e Director Xeral, vetoulle, sen que se saiba por que, pois Oliverio era máis ben facha que vermello, valla a simplificación, pero a Miguel Angel debeulle parecer pouca cousa, por clasismo, sen dúbida. Oliverio pensou que de boa librouse ao aprobarme sen sabelo. O medo ao franquismo era enorme. Logo Oliverio, que era bo tío, foi arquitecto da Gerencia de Urbanismo. Alguén me dixo que morrera prematuramente. Sempre lle agradecín moito o bo profesor que foi naquel mundillo degenerado.

2.

Pasei a segundo curso (1966-67), que constaba de Elementos de Composición, Historia da Arte, Materiais de Construción, Ampliación de Matemáticas, Ampliación de Física, Introdución ao Urbanismo, e outra que se me esquece, creo que de instalacións.

En Elementos de Composición tiñamos a Antonio Fernández Alba, de encargado de Cátedra, con Leopoldo Uría Iglesias, Alberto Donaire Rodríguez e Angel Colomina Abril como encargados de curso. Uría e Colomina son de Oviedo. Antonio Fernández Alba tiña naquel momento un enorme prestixio como arquitecto e como profesor e pasar a aquel curso logo da mili de primeiro foi, simplemente, albiscar o paraíso. Ao meu pai pedinlle que me subscribise á revista Nova Forma, dirixida por Juan Daniel Fullaondo Errazu, e que publicou varios números magníficos sobre Fernández Alba. O meu pai era un moderno en todo, pero algo menos en arquitectura, pois desconfiaba un pouco da moderna, como era corrente ente os españois da súa idade, pero ao coñecer as obras, proxectos e debuxos de Alba quedouse moi contento, e díxome: “Agora xa non protestarás tanto da escola non?”. Porque eu pasoume os dous anos de primeiro maldicindo á venerable institución que me acolleu como estudante e da que, prácticamente, nunca saín.

En 1966, Luís Moya deixara de ser director, sucedido por Adolfo Branco Pérez do Camiño, que fora pensionado en Roma xunto con Fernando García Mercadal. Era catedrático de proxectos e dicían que o fixeron director para que se xubilase como tal (debía ser máis grande a pensión). Tamén dicían os do plan antigo que o habían ter que, cando corrixía, só se fixaba nos baños. Con el Javier Carvajal foi Xefe de Estudos para o plan novo, e co seu sucesor, Rafael Huidobro, Carvajal foi xa Xefe de Estudos xeral da Escola.

En Historia da Arte tivemos a Miguel Molina Campuzano, erudito de Madrid, que non pasou dos romanos. Home do todo respectable, pero un verdadeiro pelmazo. Eu acabei dos ronseis egipcias ata os meus belos narices. En Materiais de Construción tivemos ao inefable Antonio Camuñas e Paredes, o catedrático, famoso polo seu elocuencia. As anécdotas sobre a súa forma de falar e de escribir -estudábase o seu libro de texto, hábil negocio dalgúns catedráticos de entón- eran innumerables. Baste agora dicir que chamaba uxieres aos bedeles e que nos exames dicía: “Queda terminantemente prohibido fumar, non sexa que entre as volutas de fume deslícese a cuestión proposta.” Do seu libro é famoso o inicio do capítulo sobre alicatados ou azulejería onde deixou escrito para a posteridade: “O magnate musulmán, amante como o que máis da natureza, encérrase emporiso no seu palacio, onde se rodea de profusión de fontes e regatos…”. De aí o azulexo como necesidade, xa se entende. Hei de confesar que nun dos exames máis importantes de materiais estudei polo que se chamaba unha quiniela, tiven sorte, saíu o que me estudou e aprobei. Nunca souben copiar. Soprar e ser soprado si.

En Matemáticas volvemos ter a Corro, que era bo profesor. Tiña o costume de mandar problemas para entregar os luns, e si eu non os entregaba, ou non os entregaba todos, dicíallo ao meu pai, ao que vía polo Ministerio, e o meu pai pedíame por favor que os fixese, aínda que non fose máis que porque non llo contase a el. Eu creo que Corro, cuñado dos García-Lomas, tiña moito medo que eu fose mal e de que houbese problemas si suspendíame. Doutra banda, estimábame algo, pois me coñecía como amigo do seu fillo, e coidábame. Si non saía ninguén á pizarra como voluntario, sacábame sempre a min: “A ver, un voluntario….. (ninguén se movía)… ¡Señor Capitel”. A verdade é que eu levaba ben as matemáticas e creo recordar que en segundo me puxo notable. En Física tiñamos a Manuel Castañs Camargo, tan bo científico -en aparencia, polo menos- como mal pedagogo. Aprobei. En Introdución ao Urbanismo tiñamos a Xusto Uslé, casado (creo que xa) con Marian Alvarez Buylla, que logo se separou del e foi e é profesora de debuxo técnico.

O meu éxito foi Elementos de Composición, porque saquei notable que só alcanzamos cinco (Ignacio das Casas, Pablo Scandella, Felipe Setién e eu; fáltame un que non recordo). En segundo tiven bastantes amigos xa para sempre, algúns que son ou foron profesores da Escola. Ignacio das Casas (compañeiro meu do instituto Ramiro de Maeztu desde ingreso e logo de carreira), que foi outro dos notables, foi logo, e é, profesor de Debuxo Técnico. Naquel curso estaban Luís Gutiérrez Cabrero, titular de proxectos hoxe, Neves Ruiz Fernández e Francisco Rodríguez de Partearroyo, que foron socios meus e profesores de debuxo. Javier Alau, tamén de debuxo, Luís Climent Soto, de Urbanismo e José Luís Rodríguez Noriega, de proxectos. Mágoa que Fernando Nanclares, o outro socio noso, gran arquitecto, nunca quixese dar clase, como tampouco Ignacio Lafuente, fillo de Lafuente Ferrari, que era un intelectual. Ben é certo que Antonio Fernández Alba, que foi o que me fixo profesor, logo tomábame o pelo dicindo que eu sacara notable polo rotulado, que facía con letra de pau aprendida do meu pai e que a el lle pareceu moi arquitectónica, e, quizá aaltiana. Non me importa, de feito convertinme no experto rotulista para os meus amigos e para min mesmo.

Recordo os exercicios de Elementos. Facer un cartel elixindo unha frase. Eu elixín a de “Mellor deseño” e fíxeno neoplástico, aínda que sen sabelo, verdaderamente. Debuxar a tinta o plano da nosa casa, facerlle algunha reforma si era necesaria e volvelo a debuxar expresando o concepto da vivenda e a súa disposición. Proxectar varios cuartos de baño e varias cociñas. Realizar maquetas de composicións abstractas con módulos de cartulina en forma de L de lados iguais, de L de lados desiguais e de S. Unir tres plataformas, redonda, rectangular e cadrada, situadas a distintos niveis, con escaleiras e con rampas. Entre catro edificios (Vila Saboya de Le Corbusier, pabellón de Barcelona de Mies, Pabellón de Finlandia en Nova York, de Aalto e sala de oficinas da fábrica Johnson, de Wright), elixir dúas e facer unha maqueta de interpretación espacial e formal. Eu fixen o de Mies e o de Aalto. Facer un recinto para unha exposición de esculturas ao aire libre no Retiro, e cunha topografía complexa, elixindo entre estatuas de Miguel Angel e de Henry Moore. Elixín Miguel Angel e Fernández Alba dixo en público que o meu era como de Luís Kahn, que eu non sabía quen era, pero decateime inmediatamente, porque me pareceu moi interesante e luxoso. Despois unha casa unifamiliar con estudo para un escultor e, para rematar, e aínda, un esbozo sobre un edificio de oficinas de planta libre en altura e estudando circulacións verticais. Xa eran cursos, vexan si non o programa: de luns a venres e tres horas.

Eu paseino fantástico naquel curso, consciente de que xa estaba en Arquitectura de verdade. Na primavera xa tan só Ignacio das Casas e eu traballabamos en clase, que estaba ocupando o vestíbulo da planta máis baixa, moi próximo ao que entón era o bar.

Recordo que un día chegou Carvajal a ver a Fernández Alba e díxolle diante de todos que había ter o segundo premio do concurso do Palacio de Congresos en Madrid, pero non o primeiro. Carvajal estaba no xurado. Foi este asunto unha verdadeira mágoa, á miña entender, pois ese proxecto de Alba era magnífico e xerase un espléndido edificio.

Eu ensinaba os exercicios a Donaire ou a Uría –tocábache un deles en cada semestre; Colomina desaparecera logo dunha primeira tempada- e logo dedicábame a oír as correcciones de Fernández Alba que, sen orde, ía comentando ao que pescaba ou se deixaba. Facíao sempre, e como Alba víame continuamente alí, algunha vez preguntábame. “E vostede que?”. E eu dicíalle que non tiña nada, ou que non o trouxo, pois non me atrevía a ensinarllo a el. Sobre todo, no medio do traballo, pois non soportaba que cho fixesen cambiar. Logo, logo de entregar, importábame menos; que dixesen o que quixesen. Fernández Alba, ao final do curso, foi comentando o traballo de todos e cada un. Tamén o fixo comigo, claro, e eu atendín a todos estes comentarios.

Fixemos unha excursión a Granada e Córdoba con Leopoldo Uría. Vimos arquitectura histórica, claro, que era entón case o único que se podía ver. Eu deime conta entón de que a Mezquita tiña dentro e encima unha catedral, o que me sorprendeu moito, e tamén que a Alambra tiña diante un magnífico palacio renacentista ao que case ninguén lle facía caso.

Antonio Fernández Alba era un home alto e moreno, ben parecido, moitísimo pelo, que tiña 40 anos cando nos deu clase a nós, dotado de bastante carisma e atractivo, polo menos para min, aínda que tamén para moitos. Entón estaba na crista da ola, pois, logo de facer o Convento do Rolo (que foi Premio Nacional de Arquitectura) revelouse como un dos principais campións do organicismo español. Fullaondo publicou en Nova Forma varios números dedicados á súa obra. O meu pai viunos e quedou encantado con aquela arquitectura e coa súa forma de debuxar. No ensino, apoiado por Javier Carvajal, significou unha importante renovación, xa na segunda metade dos anos 60 e antes de ser catedrático. Andando o tempo, pode dicirse que moitos dos que significaron algo na Escola deben a Antonio a súa presenza ou a súa consolidación nela. Refírome a Manuel de las Casas, a Navarro Baldeweg, a López-Peláez, a Javier Frechilla, a Fernández-Galiano e a min mesmo. Polo menos.

3.

A suscripción de Nueva Forma nunca se acababa. Só pagámola unha vez e mandábana sempre. Loado sexa Huarte. Precisamente ao ano seguinte, no curso 1967-68, tivemos a Juan Daniel Fullaondo Errazu, o director da revista, que era o achego de Javier Carvajal Ferrer, catedrático de Proxectos I, en terceiro curso, o primeiro que o foi de entre os modernos. Estaba tamén José María Toledo Escuder, que logo foi catedrático de Debuxo técnico da Escola de Sevilla, e Luís Carrión. Había ademais dous alumnos becarios (becarios sen beca) Alfonso Casares Ávila, que logo foi profesor, e Francisco Alonso de Santos, que o segue sendo. Alonso era un deses xenios que hai ás veces na Escola xa antes de acabar, publicáronlle un proxecto de estudante en Nova Forma e nada menos que cun debuxo na portada. O seu historial posterior desmentiu estes augurios, pois nunca chegou verdaderamente a facer gran cousa nin en obras nin en proxectos nin en escritos, aínda que o pouco que fixo foi moi celebrado e mitificado por algúns. Dicía cousas moi lúcidas ás veces, verdaderamente, pero a min non me servía demasiado. Apunteime a Alfonso Casares, que era unha persoa simplemente sensata e intelixente.

O delegado (non recordo quen era) díxolle un día a Carvajal, de parte máis ou menos de todos, que non nos gustaba nada May Toledo (así lle chamaban). Era fillo do pintor Gregorio Toledo, que tiña unha Academia de preparación para arquitectura, e de Helia Escuder Alarcón, que, mira ti por onde, foi profesora miña de debuxo no Ramiro de Maeztu. Esta señora entendía máis ou menos de debuxo, pero non nos ensinaba nada nin debuxou nunca, limitábase a charlar como unha cotorra mentres nós copiabamos láminas ou faciamos debuxos de tema libre. Creo que May Toledo tiña un discurso moi voluntarista, dos que falan de entusiasmo e de mancharse de tanto debuxar. Eu, a verdade, é que non recordo haberlle oído nunca, pero os que o fixeron odiábanlle. É de facer notar que a nosa era entón unha promoción de esteticistas e intelectuais –polo menos, ese era o paradigma oficial máis ou menos en boga-, pois eramos discípulos directos de Fernández Alba e os seus profesores, os únicos que habiamos ter ata entón e que nos influíron moito.

O caso é que Carvajal protestou muchísimo dicindo que Toledo era un profesor estupendo, pero debeulle dicir que non volvese, pois non o fixo. Carvajal era entón Xefe de Estudos e ía pouco. Levaba Fullaondo o peso da cátedra, e a súa día a día, con Carrión e con Casares e Alonso. Ligados a Carvajal, e sóame tamén que naquel curso, recordo igualmente a Luís Gay e a Federico García-Germán, pero creo que só picotearon un pouco por alí. Talvez fosen alumnos becarios que ían algunha vez. Eu saquei sobresaliente, que foi cousa de Carvajal e non de Fullaondo, segundo decateime logo.

As demais asignaturas eran Cálculo de Estruturas I, Construción, Urbanismo, Estética e Composición, Fontanería e Saneamiento, Electrotecnia e Luminotecnia. Como sempre, non sei si esquezo algunha. Había tamén o que se chamaba “as tres Marías”: Relixión, Formación do Espírito Nacional (Política) e Educación física (gimnasia). Isto durou ata o fin do franquismo. E tamén había inglés, desde segundo curso e non recordo ata cando. Estas cousas tendías a esquecelas e podían ser unha complicación.

En Cálculo de Estruturas I dábase a teoría da Elasticidad e a Resistencia de Materiais. Dábanola Antonio García de Arangoá, un vasco bajito que non se quitaba nin a bufanda nin o abrigo para dar clase e ao que non se entendía nin o que falaba, aínda que os nosos amigos profesores de estruturas téñenlle moi mitificado. Sería como Castañs, un sabio, non digo que non, pero un profesor espantoso para os que non fosen moi aplicados. Eu seguín unha certo costume entre os non moi empollones e deixei esta asignatura para o ano seguinte.

Había uns apuntes de Elasticidad, tomados a man con distintas letras e fotocopiados e vendidos a moitas xeracións. Era de Arangoá, así como o libro de Resistencia de materiais, mellor editado, e ambos negocios seus. Entón tamén se compraba moito o formulario de estruturas de Lahuerta, de Javier Lahuerta Vargas, que era amigo do meu pai e a quen eu non tiven como profesor, pero a quen coñecín. Compañeira miña foi a súa filla María Vitoria, bastante guapa, á que xa me referín, e o seu irmán Javier estudou arquitectura en Pamplona e era do Ramiro de Maeztu. O pobre morreuse afogado nadando nun pantano cando aínda era moi novo. Aínda outro irmán máis pequeno dos Lahuerta foi compañeiro do Ramiro e amigo do meu irmán Lamberto. Lahuerta foi encargado de Cátedra, e marchouse á Escola de Pamplona, pois era do Opus Dei, e imaxínome que a raíz de gañar unha cátedra en Madrid, aínda que non sei si foi a pelo. Tiña, en calquera caso, bastante prestixio. Eu falei con el cando facía a tese sobre Luís Moya, porque Lahuerta, con outro profesor de estruturas, Luís Rodríguez, foron comisionados como peritos cando levaron a Girón e aos seus colaboradores a xuízo por temas económicos da obra da Universidade Laboral de Xixón. Eran peritos do Tribunal Supremo, que levou a causa por ir esta contra un ex ministro, e encargóuselles valorar a obra para evaluar as posibles irregularidades económicas. Lahuerta díxome entón que a valoración que fixeron eles era superior ao realmente gastado, polo que o xuízo foi sobreseído.

A construción dábaa Rafael Fernández Huidobro, que era entón o director. A Luís Moya sucedeulle Adolfo Branco Pérez do Camiño, como xa dixen. Non lle tivemos, pois só daba clase ao plan vello. Logo veu Huidobro, con Carvajal como xefe de estudos, e que polo seu cargo tamén ía pouco a clase. Daba un trimestre, baseado nuns apuntes (as láminas de Huidobro). Logo, un profesor, chamado Julián Navarro como o meu primo, explicábanos as estruturas de cubertas de Félix Candea, que foi o mellor, e despois había un terceiro do que non recordo o nome –chamabámoslle “o exhaustivo”- para cousas máis de batalla.

O Urbanismo (ou a Urbanística, como se chamaba oficialmente) dábaa Pedro Pinto, encargado de cátedra e funcionario do Ministerio da Vivenda. Cando saíu esta cátedra a oposición gañouna José López Zanón e Pinto foise. Daba a teoría, e tiña tres axudantes para prácticas, Alfonso Soldevilla, outro que se chamaba, creo, Valentín Rodríguez, que creo que era o peor, e que foi precisamente o que me deu clase a min, e Xullo García Lanza, que foi o único deles que permaneceu na Escola, chegando a ser profesor titular. Non me gustou nada aquel curso.

Estética e Composición dábaa o catedrático Víctor D´Ors Pérez-Peix, que era fillo de Eugenio D´Ors, falangista, arquitecto municipal (¡!) e caradura e payaso vocacional. Debíalle a cátedra a Luís Moya, franquista como todos eles, aínda que non falangista, e admirador de don Eugenio, ao que en gran modo, e á súa vez, debía, polo menos nalgunha medida, o sillón da Academia de Belas Artes, que de feito foi quen lle contestou ao discurso de recepción. Nos nosos tempos tiña de axudante a Ramón Garriga Mirou, un inefable produto catalán, que viñera a Madrid a facer unha tese sobre Xenius, e xa se quedou de paso. Chegou a ser profesor titular do departamento de estética das facultades de historia, que foi unha chapuza que lle apañaron para que tivese de que vivir, e na Escola non daba clase. Cando era director Aroca, para manterlle ocupado, pensou que era o que había na Escola que fose mellor si funcionaba mal, e púxoo nas convalidaciones de títulos estranxeiros. Estivo alí uns anos e logo quitárono, pois resultaba demasiado torturante para os interesados. Hoxe xa, 2008, xubilouse, pero aínda se lle ve pola escola.

Nós sufrimos a ambos, pero pouco, pois en canto vimos de que ía a cousa apareciamos escasa vez por clase. D´Ors, cando ía, falaba sobre un libro que tiña do editorial Labor, e que eu non comprei, bailaba a sardana e facía toda clase de payasadas. Garriga explicaba (é un dicir) a estética marxista de Gyorg Lukàcks e pedía un traballo de non sé que. Era, como se ve, unha ensalada mixta, e moi fácil.

Fontanería e Saneamento dábaa Mariano Rodríguez Avial, que era encargado de cátedra e que tiña un libro moi bo que si comprei. Chamábanlle de broma, o tigre, porque era un bendito. Daba clase tamén o seu fillo, Luís Rodríguez Avial, o tigrín. Era cuatrimestral, ensinaban ben e aprobábase. Na oposición a cátedra, anos despois, don Mariano perdeu e gañou Pedro María Louro Requena, chamado polo seu aspecto atlético Tarzán. Luís Rodríguez Avial, supoño que en vista do fracaso do seu pai, pasouse ao urbanismo, onde é profesor titular.

Electrotecnia e luminotecnia, tamén cuatrimestral, non recordo como se chamaba quen nola daba; creo que era enxeñeiro. Logo houbo unha catedrática, non arquitecto, que se chamaba Alicia Crespí e que se levaba fatal con Tarzán, e a quen eu non tiven.

Con Carvajal fixemos vivendas en ringleira, vivendas colectivas, un centro parroquial e unha escola. Actuabamos sobre un plano de Chandigarh, coma se fose España, e por grupos e rexións distintas. O meu era o de Santander, con Ignacio Lafuente, José Luís Noriega, Neves Ruiz, Luís Climent, Fernando Nasarre (que foi Director Xeneral de Arquitectura), Xullo Herrero e algúns outros, e había que terminar nunha maqueta final, usando algúns dos edificios proxectados por todos. Recordo que se usaron os meus grandes bloques de vivendas, que eran corbuserianos, pero que se aplicaron a un esquema de cidade que pretendía ser aaltiano, como a urbanización de Pavía, algo do que nos convenceu Lafuente, e que tivo bastante éxito con Fullaondo e Carvajal.

Cando Carvajal viu o plano principal, que era moi bonito, rezongó porque o branco era a zona verde. Fullaondo, moi bajito, pero que se oíu, díxolle: “Viuno Antonio [Fernández Alba] e dixo que é un cadro de vinte mil duros”. Carvajal rezongó un pouco máis –non se sabe ben porque tiña sempre a gala estar de mal humor-, pero foise máis ben satisfeito.

A verdade é que a maqueta fixémola logo dun plante con Carvajal, ao que lle dixemos que non a iamos a facer, pois nos parecía absurdo. traballaramos moito e ademais parecíanos que era completamente equivocado o de facer unha maqueta de cidade cos edificios dados. Carvajal colleu un cabreo como un mono, e nós, logo de ruegos e panos quentes de Fullaondo, acabamos facéndoas. A eles encantáballes ver 10 ou 12 maquetas inmensas –cada grupo facía unha- cheas de formas, e todos competindo porque fose a túa a máis bonita.

Carvajal facíanos entregar uns esbozos, como entrega previa, que se metían dobrados nun sobre grande. Cando eu estaba facendo o centro parroquial leeime cunha cousa entre corbuseriana e miesiana, empeñado nunha estrutura con vigas en ambos sentidos, cousa que a Casares, con toda lóxica, non lle parecía do todo ben, pero deixoume seguir. Na Igrexa, esa estrutura convertíase en espacial, e baixaba na zona do altar para sinalalo. Eu non sabía moi ben o que estaba facendo, pero debuxei unha sección fuxida para convencerme a min mesmo, quedou aparente, e entregueina. Un día apareceu Carvajal e viño facía min cun sobre debaixo do brazo. Era o meu, sacou o debuxo do interior da igrexa e díxome algo así: “Si isto é formalista, está moi mal, pero si vostede dime que isto non é formalista, está moi ben”. Eu quedeime dunha peza, e díxenlle: “¿Por Deus, don Javier, como vai ser formalista? Eu creo que non.” Entón foise moi satisfeito. Non sabía eu moi ben o que era exactamente formalista, aínda que sospeitaba que o meu, que non acababa de estar claro, debía selo. A Carvajal díxenlle o que evidentemente quería oír, pois os meus exercicios parecíanlle ben. De todos os xeitos procurei facelo coa máxima seriedade e cunha linguaxe “seria” e escueto e quedou interesante. Fullaondo dicía que na Igrexa o máis difícil era a cruz. Eu, visto este comentario, tomeima bastante en serio e fíxena de catro soportes con dobres vigas cruzadas nos dous sentidos, o que era un emblema do meu proxecto –ou sexa, do meu erro- e debeu gustarlles. Esta obsesión miña pola estrutura nas dúas direccións serviume para, máis adiante, entender ben a Mies.

Carvajal era un home alto e moi delgado, con pelo ondulado e lentes, e cunha cara moi singular que algúns dicían que era de can. De can pequeñito, diría eu, en todo caso. Sempre estaba como enfadado. Foi bastante importante para a Escola de Madrid, pois, ademais de ser un bo catedrático de Proxectos, cando foi Xefe de Estudos introduciu en Proxectos a Fernandez Alba, a Fullaondo e a Moneo, e consolido a Saenz de Oiza. Tamén intento transformar a Análise de Formas e o Debuxo Técnico mediante a introdución de Moneo e Hernández Gil e no primeiro, e de Feduchi e de Mátaa no segundo. Non logro que esta a súa Escola moderna consolidásese completa, pero foi en definitiva o pai da primeira e real renovación do ensino.

Fullaondo era un home gordito e algo calvo, de face redonda e atractiva e case sempre riseira. Era o achego de Carvajal e o noso curso levouno case completamente, xa que D. Javier, como era Xefe de Estudos, ía pouco. Era unha persoa culta, bo profesor, de moito sentido crítico, aínda que moi escorado cara ao organicismo exacerbado tipo Utzon, que era unha das cousas que se levaban naquela época. Tiña tamén o marchamo de ser entón director da revista Nova Forma, pagada por Huarte, e que era naqueles tempos a revista máis lida na Escola, e que nos educou a todos. Ao ano seguinte Fullaondo enfadouse con Carvajal porque non lle deixaba suscitar o seu propio programa e foise da Escola. Volveu ao final dos anos 70 á cátedra de Sáenz de Oiza, e foi logo, primeiro, Profesor Titular, e máis tarde catedrático. Morreu prematuramente.

Nese curso, que era o noso paso do Ecuador, fixemos unha cea, creo que no hotel Wellington. Recordo que foron López Durán, Oliverio e Pedro Hernández Escorial, que era profesor de Análise de Formas e estaba tamén no CEU. Sempre se dixo que López Durán e Escorial eran homosexuais, aínda que ignoro si entendíanse, radiomacuto non o aclaraba. Tamén fixemos unha visita con comida a Segovia, da que se conserva unha foto do curso feita por Paco Partearroyo; e, o mellor, unha viaxe a Roma, ao que ían tamén os de cuarto, acompañados por Sáenz de Oíza. Fíxose en clase a típica lista e un día Carvajal a cotilleó, coñécese que non me viu nela, logo atopoume e díxome: “E vostede, por que non vai a Roma?” “Porque non teño diñeiro”, dixen eu. “Págollo e despois traballa un mes no meu estudo.” Eu aceptei encantado e inmediatamente sacou unha chequera e asinoume un talón. A verdade é que eu había ir xa a Roma co Instituto Ramiro de Maeztu, en preuniversitario, pero apetecíame moito volver coa escola. Javier Carvajal fíxome un gran favor, co que demostrou o seu estima por min e unha bonhomía que desmentía o seu bronco carácter. O máis raro foi que logo non quixo que traballase no estudo o mes que lle debía, o que para min foi peor, pois me apetecía habelo feito. Perdooume, sen máis, a débeda.

O certo é que fomos a Roma. En avión acompañáronnos nada menos que Helena Igrexas e Adolfo González Amézqueta, de tan sinistro recordo para min logo e, en xeral, para a escola, descontados aqueles que foron profesores grazas á montaxe da súa escura pandilla de poder. Francisco Javier Sáenz de Oíza, coa súa muller, María Felisa Guerra, foron en coche, no Morgan que inmortalizó o seu discípulo Javier Vellés para a primeira portada de revístaa Arquitectura que fixemos Frechilla, Ruiz Cabrero e eu en 1981.

En Roma, Igrexas e Amézqueta desapareceron, por fortuna; únicamente aproveitaban a viaxe. Na Academia Española de Belas Artes estaban de pensionados Gerardo Salvador Molezún, primo de Ramón, e José Ramón Menéndez de Luarca, que gañaran a oposición contra Manuel das Casas e Javier Segui. Aparecido Oíza, Gerardo e José Ramón acompañáronnos a ver algunhas cousas, entre as que recordo o EUR e algunhas obras de Ridolfi. Fomos ao EUR nun autobús e acabamos vendo alí o Palacio dos Deportes de Marcelo Piacentini e Pier Luigi Nervi, e unha pequena casa de Scarpa. Ignacio Lafuente e eu pediamos que parasen nas cousas mussolinianas que nos parecían máis interesantes a primeira vista, como eran as do palacio de congresos de Libera e o palazzo della civiltà do lavoro, de Lapadula, aínda que nós non sabiamos que eran nin de quen. Nin aos pensionados interesábanlles estas cousas, nin moito menos a don Paco, que as vería con mala conciencia e non sabería que dicir, así que non nos fixeron nin caso.

A final de curso, quedábame pendente o cálculo de estruturas, ao que tampouco me presentei en setembro. Carvajal puxo tres matrículas: a Fernando Nanclares, a José María Chofre e a Miguel Martínez Garrido, que logo chegaría a ser profesor titular de proxectos. Púxonos a Paco Partearroyo e a min, sobresaliente, e daría quizá algún máis que xa non recordo. Houbo unha cea final de curso, á que eu non fun, pero na que reapareceu José María Toledo. Vese que naquel curso noso ía de gafe, porque un camareiro, ao pasar preto del, tropezou, e tiroulle unha sopera encima da súa impecable trouxen de verán. Que coherencia ten ás veces a mala sorte.

Como neste curso tiñamos de becario a Paco Alonso, tan respectado e famoso, creo que é oportuno este momento para relatar o que me contou Javier Vellés, que supoño anécdota certa. Dicía que, cando tiñan a D. Ramón Aníbal Álvarez García-Baeza, que era catedrático de proxectos e xordo (levaba aparello), entrou o profesor en clase e atopouse con Paco, sentado ante un taboleiro de papel case en branco, excepto un pequeno e exquisito debuxo, e sentouse alí con el a ver que estaba facendo. Entón Paco empezou a falar e falar (imitaba bastante a Sáenz de Oíza) e D. Ramón, paciente (quizá tiña apagado o aparello) esperou a que acabase, mentres miraba o seu pequeno debuxo. E cando acabou díxolle: “¡Señor Alonso! Vostede fala moito e debuxa pouco, e eu vexo moi ben, pero estou xordo como unha tapia. ¡Así que non nos imos a entender!”

Nese verán fómonos ao primeiro campamento de milicias universitarias na Granja de San Ildefonso. Tocounos en Enxeñeiros zapadores a varios compañeiros xuntos, por fortuna. Alí chegou un exemplar de Nova Forma no que Fullaondo publicara cousas do noso curso. Miñas saían unhas fotos do centro parroquial. O asunto tivo a súa graza, porque había un estudante de Camiños que se apellidaba Larrauri e que non ocultaba o seu odio enfermizo polos arquitectos, que se quedou extrañadísimo ao ver que proxectabamos xa edificios e preguntounos si non era terceiro curso o que fixeramos. Era tan estúpido este home, que gastaba bromitas como atoparche e dicirche: “Oe, que se che caeu un pincel”, pois nos consideraba pintores. Outra cousa graciosa en torno a esta revista é que, xa en Madrid e en casa, o meu pai díxome que lle parecía rarísima unha fachada, e eu díxenlle que era peor, pois non era unha fachada, senón unha cuberta: a da maqueta do proxecto de escola de Martínez Garrido.

En setembro, logo da mili, a Ignacio Lafuente e a min saír un traballo divertido. Tratábase de que Luís Martínez Feduchi, o arquitecto do Capitol e gran diseñador e experto en mobles, propuxera á editorial Blume facer unha gran enciclopedia sobre a arquitectura popular española. Contaba con outros para dirixir e prologar cada tomo e eran, quero recordar, o seu fillo Javier, Fernández Alba, Rafael Moneo (que era a súa yerno), Carlos Flores, José Luís García Fernández, algún máis que non recordo, e el mesmo. Pero o traballo de campo tiña que resolvelo con estudantes. Quería facelo por parellas, e a Nacho Lafuente e a min habíanolo devandito Fernández Alba. Naquela pandilla estiveron tamén Paco Partearroyo, e Junquera e Pérez Pita, entre bastantes outros. Nacho e eu fomos a ver a D. Luís, a quen coñecemos entón, e que era un home intelixente, hablador e simpático. Propúxonos facer o percorrido dos pobos das provincias de León e de Zamora, deunos algunhas indicacións sobre os pobos que podían ser, aínda que deixaba nas nosas mans as decisións últimas. Dábanos 800 pesetas por pobo, e había que sacar fotos, algúns datos, e facer planos, máis ou menos medidos, e debuxos.

O problema era que nin Nacho nin eu tiñamos coche, o que complicaba as cousas, sobre todo económicamente; pero decidimos tirar para diante propoñéndollo a Javier Lacarte, que era compañeiro o noso de promoción, aínda que pouco amigo, e que tiña un 600 e apetecíalle. Lacarte dixo que si, resultou ser un agradable compañeiro de fatigas, e alá fomos á conquista das dúas provincias. Por causa do escaso diñeiro había que facelo a toda velocidade; pero fixémolo e ben. A D. Luís gustoulle o resultado, quedouse coas cousas e pagounos. Eu estiven logo algúns días no estudo de Fernández Alba facendo debuxos definitivos dalgunhas cousas, pero enseguida sóubose que aquilo non se podía financiar así e a cousa parouse. Co tempo fíxoo todo D. Luís, que llas arranxou para sacar adiante, el só, catro tomos.

4.

En Cuarto Curso tiñamos Proxectos II, Cálculo de Estruturas II, Construción, Composición II, Urbanística II, e algunhas outras. En Proxectos tivemos a José Rafael Moneo Vallés, que era Encargado de Cátedra e tiña como encargados de curso a Germán de Castro e a Ramón Bescós. Rafael Moneo, tiña entón 31 anos, nós andabamos polos 21. Moneo, logo de vir de Roma como pensionado (estivo con Dionisio Hernández Gil, co escultor Francisco López Hernández e co pintor Agustín de Celis), foi incorporado como profesor de Análise de Formas en 1965-66, juntamente con Dionisio e tamén con Agustín, pois este continuou nesta asignatura, sendo logo profesor titular. Moneo e Dionisio, con Agustín e quizá algún outro, levaron un grupo experimental que eliminaba en gran medida a tendencia tradicional, e que foi unha cousa imposta a López Durán por Carvajal como xefe de estudos para o plan novo cando Moya, ou quizá Huidobro, era Director. Eduardo Sánchez López, logo axudante no estudo de Antonio Fernández Alba e máis tarde activo arquitecto, profesor de proxectos e excelente fotógrafo, foi alumno dese curso, e contábame que se pasaron un trimestre con espirales para desembocar no capitel jónico, pero falaba ben de todo iso. Esta experiencia durou só dous cursos. Dionisio quedouse algún tempo máis como profesor de Análise de Formas no modo académico convencional e a Moneo pásolle Carvajal a Proxectos, no segundo curso do plan antigo. Alí tivo de alumnos a Enrique Perea Caveda, que sería profesor de Proxectos e ao que foi tanto tempo o seu socio, Gabriel Ruiz Cabrero, que é agora catedrático de Proxectos. Tamén é daquel curso Alberto Campo Baeza, igualmente hoxe catedrático.

Foi aquel ano o ano da guerra, como dicía Isabel Sáiz de Arce, que era entón estudante (xa había moitas máis chico guapas). Nós empezamos o curso con Moneo, moi contentos, pois xa lle coñeciamos de referencias, por revístaa Fogar e Arquitectura, e tamén por que estivera unha vez en clase de Elementos de Composición de Fernández Alba nunha sesión crítica, como profesor invitado. Pero aquel ano, 1968, tocáballe a Madrid responder aos ecos da revolución do maio francés e armouse un gran revuelo na universidade e, concretamente, na Escola. Foi o ano dos xuízos críticos aos profesores, e de toda clase de cousas. Moneo suscitou como exercicio un Instituto de Ensino medio en Artesa de Segre, e fixemos unha excursión con el a Cáceres para ver institutos, que eran todos feísimos. Vimos tamén a cidade antiga de Cáceres e Moneo pedíanos que “lésemos” as fachadas antigas, que non sabiamos, claro. Ensinounos un hotel de Dionisio Hernández Gil e as casas racionalistas de Ángel Pérez.

Non sei si a aquela excursión foi Miguel Martínez Garrido, porque recordo que, a poucas semanas de empezar o curso, abriuse a porta da clase, como á unha da tarde e apareceu Miguel, que era a primeira vez que ía. Moneo volveuse e díxolle: “E vostede quen é?”. Miguel explicoulle que estivera en Inglaterra, e non sé que, e o profesor contestoulle: “Bo, pois ata setembro”. Martínez Garrido quedou aterrado e á saída foise con Moneo, como un buhito, dándolle váraa.

Ao volver de Cáceres, a guerra estalara. Antonio Fernández Alba tiña un curso de Elementos de Composición de 800 alumnos, ou máis. Os seus profesores principais eran Leopoldo Uría e Xullo Vidaurre Jofre, pero había moitos máis: Juan Navarro Baldeweg, Carlos Trabazo, Antonio Pruneda, Francisco Alonso de Santos, Antonio Vélez Catraín, Alfonso Igrexas,… O curso de Alba, perfeccionado dous anos despois do noso, era moi abstracto, postbauhasiano (falábase moito entón da Escola de Ulm, dirixida por Maldonado) e os alumnos de primeiro puxéronse en folga contra a asignatura de Análise de Formas, de López Durán, que seguía coa liña clásica e que perdera xa a modernización de Moneo, sucesora da de Oíza. A Escola se solidarizó cos de primeiro e declarouse folga total. Para contrarrestar estas cousas o director, Rafael Huidobro, lanzou unha especie de carta aberta aos estudantes, poñendo a caldo o ensino moderno, o que entón se chamaba o deseño básico, a escola de Ulm, etc., etc. Díxose, e creo que con verdade, que a carta escribiuna José López Zanón. Fernández Alba, que se sentiu desautorizado e que estaba algo pasado xa polo enorme curso que lle tocaba dirixir, dimitiu, e con el Uría e Vidaurre. Tamén dimitiron Javier Feduchi Benlliure, o fillo de D. Luís, o da arquitectura popular, e José de Mátaa Gorostizaga, que levaban o Debuxo Técnico, máis ou menos en coordinación ou coherencia con eles. Era a liña dos modernos, que Carvajal estaba introducindo a partir do plan novo.

A Escola, naturalmente, seguiu parada, pero estabamos constantemente en asemblea, de curso ou de escola, e os problemas internos mesturáronse cos políticos e culturais. Adoitabamos usar a clase de proxectos para non ir á teórica e non coincidir cos profesores. A Moneo deixabámoslle asistir á clase porque esta non era tal, senón unha asemblea, que se celebraba todos os días en clase de proxectos si non había asemblea de Escola. Pero para arranxar o ensino, que era o obxectivo –poñíase este obxectivo máis moderado, no canto dos políticos, culturais e de oposición ao franquismo, para facerllo de serios e lograr que case todo o curso aceptase o parón- e, así, sen dar clase nin falar de arquitectura, que se consideraba o mesmo. En canto Moneo deslizábase cara á pizarra a facer un esbozo e poñíase a charlar de arquitectura, que era o que lle gustaba e quería, parabámoslle. Nós, ao estar en cuarto curso –ou sexa cansados de tanto traballar o ano anterior, pero sen a présa de acabar, ao non estar en quinto- xogamos un papel bastante intenso naquel ano, aínda que máis ben de tipo acrático, que de rojería tradicional. O cansazo de traballar en proxectos de xeito pouco controlado e a acracia manifestouse xa desde o principio. Ao comezo do curso dixémoslle a Moneo que nada de poñer un tema e dicir “¡Ale, ale, a traballar!”, que queriamos saber como se facía un proxecto, cal era o metodoloxía, e todo iso. Eran aqueles anos.

Unha mostra de como chegabamos –de antes de empezar a guerra- foi que, como xa Moneo non conseguía que arrincásemos a traballar, un día botoulle o ollo a Fernando Nanclares –que fora matrícula con Carvajal e traballara con Fernández Alba e, sen dúbida, Moneo sabíao- para preguntarlle unha cousa. O obxectivo estaba ben elixido: Fernando non levaba o pelo longo e, sendo de Oviedo e fillo dunha modista de alta costura, ía vestido de forma moderna, pero buenísima, xersei, pantalón e zapatos excelentes. Un mozo moi bo proyectista, refinado e burgués; ningunha pinta de radical. Rafael dixo “Bo, bo, hai que crear unha situación de traballo, hai que crear unha situación de traballo,…” e preguntoulle: “E a vostede, Nanclares, por exemplo que lle gustaría facer?”. Fernando botou unha calada ao ducados que estaba fumando, mirou ao teito, e contestou: “Eu, para empezar, pintaría esta clase de vermello”. Moneo, moi rápido, percibiu que o seu experimento fora certeiro, pero de resultado negativo: si Nanclares pensaba así, no curso dominaba a acracia, máis que a rojería, ou a vulgaridade, que se situaría en todo caso, medio escondida, disimulando. Abatido, Moneo exclamou. “Ah, pero vostedes son imposibles, son imposibles,..”. A verdade é que Nanclares respondeulle ben, pois o que lle dicía era que había que acondicionar ambientalmente a clase –en plan pop- para crear unha boa situación de traballo. Era o que Fernando cría e apetecíalle.

Na promoción, ademais de Nanclares, había outros personaxes intelectual e personalmente atractivos, algúns xa citados (Neves Ruiz, José Luís Noriega, Francisco Rodríguez de Partearroyo, Ignacio das Casas, Miguel Martínez Garrido), e outros como Felipe Setién, Ignacio Lafuente, Luís Climent,… Naquel ano de cuarto curso aterraran ademais tres sevillanos interesantes, Paco Torres, Antonio Cruz e Antonio Ortiz, e un alicantino, Ernesto Benlloc. O noso vermello máis importante era José María Gómez Santander.

Todo se mesturaba: política de distintas clases; problemas pendentes de todo tipo; crise da arquitectura moderna e crise do modo de ensinar. Non nos bastaba que fosen modernos os profesores. Queriamos saber como se proxectaba, cal era a metodoloxía. O panorama enchíase de toda clase de cuestións. Dun lado estaban as neo-hiper-vanguardias: Archigram, Hausruker, Superstudio, Metabolistas,…Doutro, a semiótica, o estructuralismo,… Os reis da metodoloxía eran xentes como Alexander ,a informática (entón chamada cibernética) se erigía como unha máxica solución para proxectar,…, as tecnoloxías sofisticadas, o imperio das funcións e o ansia da certeza e da cientificidad caricaturizaban as mensaxes da modernidad. Todas estas cousas, todos estes campos de debate internacional entraban en xogo naqueles anos, negando á arquitectura o seu contido específico e tendendo a situala como campo vicario, dependente.

Na Escola, e en proxectos, as xentes máis avanzadas non chegaran a concibir, en realidade, un modelo didáctico capaz de superar como únicas armas ante o papel en branco a intuición, a forza creadora e o difuso exemplo dos mestres, co que resultaba ben lóxico que unha escola xa masiva, ao percibilo, decidísese pola eliminación do irracionalismo e a garantía da certeza. A crise da arquitectura mesturouse coa crise da política e todo resultaba moi difícil de distinguir, pero o certo é que de 1968 a 1970, máis ou menos, o máis avanzado da institución escolar– alumnos de cursos superiores, recentes profesores- discutía en torno ás metodoloxías, cibernéticas ou non, e os tecnologismos da da cultura europea e americana.

Volvendo a Moneo dentro deste panorama, cando unha vez pedímoslle un método, el contestou: “¿Coñecen vostedes o artigo O ovo e o salmón, de Alvar Aalto?”. Non o coñeciamos, desde logo, e con iso quería dicirnos que non hai método, está claro. Daquela lino eu publicouno Fullaondo en “Nova Forma”- e en verdade foi moi importante para min, ata máis adiante; del xurdiu, tantísimos anos despois, o meu libro “As formas ilusorias na arquitectura moderna”.

Como dixen, o noso curso, xogou un papel bastante importante naquel barullo. Un día, o noso portavoz, que era Pedro Salmerón, pediu a palabra nunha asemblea de Escola e proclamou, en nome do curso, a desautorización total do claustro de profesores. Acordámolo propoñer á Escola na nosa asemblea de curso, malia o noso respecto por Moneo, e foi aclamado pola asemblea de Escola con gritos de xúbilo. Un de clase tiña gardado nunha taquilla un globo de goma cheo de pintura verde e destinado a Antonio Cámara, pero nunca lle pescó. A situación foise complicando cada vez máis; Carvajal pretendía xogar o papel de mediador, pero non era aceptado polos alumnos, a rojería oficial odiáballe. Inventaron unha “comisión de homes bos” para pactar, na que recordo que estaba Margarita Mendizábal, pero non funcionou.

O paro xeral acabouse, nun principio, claro é, coas vacacións de Nadal. No transcurso destas, en vista do estado de revolta da universidade e doutras folgas, creo recordar que de mineros en Asturias, obreiros industriais, etc., Carrero Branco, que era entón o vicepresidente do goberno, falou nas cortes franquistas de “a droga e a anarquía” na universidade, o moi farsante, e decretó un estado de excepción. De acordo con el suspendéronse moitas garantías da lei, e, con elas, a de que a policía non puidese entrar nas facultades, e a de que para nomear un director de Escola ou Decano de Facultade había que facelo entre tres elixidos polo claustro de profesores, e así se destituíu a Huidobro, que só foi director dous anos, e nomeouse directamente a Víctor d´Ors. Moitos anos despóis decatámonos de que os vellos (léase, por exemplo, López Durán, pero non só) foron ao Ministerio a contar que Carvajal estaba metendo na Escola aos vermellos. Isto non era verdade, era aos modernos, a quen estaba metendo e os antigos, celosos, empregaron esta sucia trampa. O certo é que descabalgaron a Huidobro e a Carvajal, que xa nunca foi director da Escola de Madrid, pero á que esta lle debe a operación de dar entrada aos modernos que, en definitiva, acabou consolidando a tanta xente importante.

A Escola abriuse en xaneiro de 1969 de modo sinistro, con policía dentro, ou nos arredores, e con permiso para entrar. D´Ors, con todo, quixo celebrar o seu toma de posesión en público e convocou unha reunión no salón de actos, á que foron algunhas autoridades, entre as que recordo a Miguel Angel García Lomas. Falaron algúns. Larrodera, que era o secretario, leu o oficio de nomeamento, un tanto forzado, con cara de cabreo, e preocupado polo tenso ambiente. Ao acabar, e como saíndo ao paso do ruído de fondo e dalgúns grosos comentarios e risas que había entre os estudantes, Víctor dixo: “Seguro que os meus queridos alumnos inventaron xa unha canción para o seu director, a ver, a ver,…” Un empezou, e xa todos, de viva voz: “¡Dimisión, dimisión, dimisión…!” As autoridades, bastante asustadas, fuxiron entre bastidores. Un récord, pedirlle a dimisión o primeiro día. O buscoullo.

Como Fernández Alba dimitira e non quería volver, D´Ors preguntoulle quen podía ser o xefe de todos os que quedaran, que, menos Alba, Uría e Vidaurre, eran os demais. Antonio dixo que o xefe tiña que ser Juan Navarro Baldeweg, demostrando que sabía elixir á xente. Por certo, que, antes da dimisión, Ignacio Lafuente e eu foramos convencidos para servir de ayudantillos, becarios sen beca, como os que habiamos ter con Carvajal. Fómolo de Juan Navarro e de Carlos Trabazo. Como iamos faltar algo a clase de proxectos por causa disto, dixémosllo a Moneo, que nos deu un corte tremendo: “Pero é que, verdaderamente, vostedes creen que poden ensinar algo?”. Así que, en parte por esta opinión de Moneo, en parte pola lea da dimisión dos xefes e todo o demais, deixámolo. Aínda que a min enganchoume Antonio Vélez cando me ía e pediume por favor que me quedase con el nun grupo de repetidores (non sei si é que el tiña dous). Daquel ano recordo a María Luisa López Sardá, que foi logo muller de José Carlos Velasco, profesor nalgún momento de Debuxo Técnico.

Cando xa estabamos en paro completo veu algunha vez á asemblea da hora de Proxectos Francisco Fernández Longoria, que con María Pérez Sherif eran os nosos profesores de prácticas de urbanismo. O catedrático, que daba a teoría era Emilio Larrodera López. Longoria, que estivera en América, manexaba moito os tópicos da época, o estructuralismo, etc. Pero Moneo e el non se poñían de acordo e pelexábanse intelectualmente diante de nós. Recordo, por exemplo, que Longoria dixo algo así como que. “A igrexa de Ronchamp de Le Corbusier pode definirse como: ¡luz!”. E Moneo replicou: “Pero Paco, pero Paco, ¡que disparate, que disparate!”

Co estado de excepción a algúns dos vermellos coñecidos da Escola os desterraron ao seu pobo. Ao noso vermello, José María Gómez Santander, o desterraron a Ponferrada, de onde era a súa muller, pois estaba xa casado. Isto era aos vermellos comunistas, e aos que estaban identificados como activistas contra o réxime. Aos ácratas e radicais por libre, que non nos tiñan identificados, non nos fixeron nada.

A clase xa non puido ser asemblea, pero como non faciamos nada, Moneo decidiu dar clase teórica todos os días. Díxonos que ía seguir un libro moi recente, que era o Banham (“Teoría e deseño arquitectónico en éraa da máquina”), o que me veu moi ben, pois era o único libro importante de arquitectura que eu lera; acabábaa de ler, realmente. E así foi: Moneo empezou, capítulo por capítulo, e, cando viña a conto, traía directamente da biblioteca o libro a que Banham referíase, como fixo co “Elements….” de Julien Guadet, xusto ao empezar. Seguiu ata final de curso e foron unhas clases espléndidas.

Quizá antes de empezar con este libro, Moneo, que estaba farto de ter que falar todo o intre e moitos días non sabía que facer, viu un día a Paco Alonso pasar polo corredor –deixaba a porta aberta- e chamoulle para que nos contase algo. Paco se enrolló e cando estaba no medio do seu parlamento deime conta que estaba contando “O humanismo imposible”, un librito de Carlos Castilla do Piñeiro, que entón estaba moi de moda, e que eu acababa de ler. Naturalmente, non o citou, e ademais tivo a desfachatez de acabar coa última frase do libro. “O que hai que facer é converter o misterio en problema”, en plan feliz e coma se fose unha gran ocorrencia súa. Bo, logo foise e Moneo púxose a falar de algo. A el, que non lera a Castilla do Piñeiro, debeulle gustar o de Paco, e ao saír, como coincidiu que baixabamos xuntos a escaleira, agarroume do brazo e díxome: “E a vostede, Antón –chamábache de vostede, pero polo nome- ¿que lle pareceu o profesor Alonso?” E eu díxenlle: “Pois que leu o mesmo libro que eu”, e conteille que todo era de Castilla do Piñeiro. A el non lle debía de parecer mal que un profesor contase o que saía no libro doutro –a min tampouco, si citouno- e díxome: “Hai que ver, que duro é vostede”. Non era certo, pois Alonso, simplemente, facía trampa.

Tamén Moneo era duro. Outro día que coincidimos de novo baixando a escaleira ao final da clase, espetoume: “Bo, Antón, verdaderamente, verdaderamente, aqueles que como vostede moito falaron, moito tamén deberían de facer…”. Isto é, avisoume de que tal como ía, suspendería, como así foi. Realmente era completamente lóxico pois non traballamos case nada.

Un día fomos a ver un solar en Guadalajara para o proxecto, que pasou de Artesa de Segre alí, porque había unha ficción, que pasaba por real, de que o instituto construiríase por parte do Ministerio de Educación, e cambiaron o lugar. Alá fomos todos con varios coches, e paseámosnos/paseámonos un intre polo descampado que supuestamente era o terreo para o instituto, mentres Moneo falaba. De súpeto, e cando xa nos iamos, apareceron dous coches da Garda Civil, que preguntaron quen eramos, Moneo explicouno, pedíronlle o carnet de identidade, e leváronnos en fila cara ao cuartel, cun coche dos civís por diante e outro por detrás. Acordámosnos/Acordámonos que, no estado de excepción, o goberno de Carrero Branco advertira a “as provincias” que podería aparecer por calquera parte xente de Madrid para manifestarse e facer accións subversivas. Costa traballo agora recordar o dementes que eran os franquistas. Polo visto, xentes do pobo, ao ver coches con bastante xente e que se paseaban por un terreo, interpretaron que eran estas xentes subversivas sobre as que o goberno advertira, e chamaron á Garda Civil. Leváronnos ao cuartelillo e alá entrou Moneo, el só, para falar coa Escola e que D´Ors identificáseo e resolvese o asunto. Tardou bastante en saír, co problema xa arranxado. Alguén lle preguntou: “Pegáronlle?”. E o dixo, “Non, por favor Como me van a pegar?” E así quedou a cousa.

Como non traballabamos case nada nos puxo dous encerronas, unha para facer un aparcamiento de bicicletas no Instituto e outra para o moble escolar. Entregabámosllo e el devolvíanolo corrixidos cunha cuartilla con comentarios escritos a máquina. Dáballe unha parte a Germán Castro –Ramón Bescós non chegara a ser profesor, pois sobraba-, pero Germán non os traía nunca, polo que Moneo colleunos todos e fíxoo el só. Facía uns comentarios curtos e afortunados. O traballo era un instituto, e facíase por equipos, como correspondía á moda da época. O noso equipo era Fernando Nanclares, Neves Ruiz, José Luís Noriega, Paco Partearroyo e eu. Como eramos uns modernos, e moi comprometidos cos rolos do momento, fixémoslle unha maqueta conceptual, que a nós nos parecía moi bonita e presentámoslle fotografías. Era unha cousa feita con tubos de plástico, unha media esfera de metal (procedente dunha lámpada globo da Escola) e cousas así. Botounos unha rifa de campionato. Do traballo fixemos logo unhas seccións, debuxadas por Fernando e bastante bonitas, pero non o acabamos, realmente. Suspendeunos a todos, como fixo coa maioría da clase. Aprobou aos trabajicas que lle entregaron un proyectito, máis ou menos precario, pero completo.

En setembro examinounos. Deunos unha planta do Instituto de Norfolk, dos Smithson, e pediunos facer para o edificio un gimnasio, que el recomendaba sen máis que fóra ao xeito de Mies. Eu, non recordo por que, empecei a traballar uns días máis tarde que José Luís Noriega, en cuxo chiringuito –un trasteiro en semisótano da clínica dental do seu pai- traballaba tamén eu con el. Cando empecei el xa tiña un esquema pensado e perdinlle permiso para copiarllo. Así, fixemos os dous un exercicio parecido, co mesmo esquema de base. A min púxome notable e a el aproboulle soamente. O malo foi que devolveu os exercicios coa consabida cuartilla mecanografiada, e no de Jose empezaba “Exercicio moi semellante ao de González-Capitel….”. Jose se cabreó muchísimo, xa que o esbozo básico era seu, pero eu non podía facer nada. Naquel exame non aprobaron nin Neves nin Ignacio das Casas, que tiveron que cursar outra vez Proxectos de 4º con Xullo Cano, o que foi un pouco cruz para eles. A Fernando, que non fixo o exame miesiano, senón independente, só lle aprobou. Creo que puxo tamén notable a Errazquin, que era un vasco que aparecía e desaparecía. A Nieves e a Ñaqui Casas pediulles perdón por haberlles suspendido cando soubo que tiñan que ir con Cano, e non con Sáenz de Oíza.

Rafael Moneo era un home de estatura mediana, con lentes de concha, sempre ligeramente encorvado ou coa cabeza baixa, e que lla rascaba ao falar a miúdo. Case sempre riseiro e de aspecto agradable, tratábanos de vostede, como xa dixen, pero polo nome de pila, a medida que o ía sabendo. Aprendíase as fichas e sabía o lugar de nacemento de cada un e o profesor do pai. De gran cultura arquitectónica e de extraordinario sentido crítico, era un gran profesor, aínda que nós o desaprovechamos case por completo naquel ano. Cando lle tivemos era moi novo, 31 anos, e case cara ás veces dun irmán maior. Como arquitecto non era aínda moi famoso, pois aínda que fixera obras interesantes que se publicaron en revístaa Fogar e Arquitectura, aínda non realizara a ampliación do Bankinter, que foi a que lle deu un inmenso prestixio, sobre todo entre a miña xeración. Escandalizábase falsamente de que non coñecésemos algúns arquitectos (“Pero, verdaderamente, verdaderamente, non saben vostedes quen é McIntosh?”) e algo nos desbravo neste sentido, non só co Banham, senón tamén levándonos ás veces a algunhas exposicións. Recordo unha de arquitectura alemá na Biblioteca Nacional, onde nos quedamos bastante chocados –e atraídos, polo menos eu- pola obra de Scharoun. Malia todos os conflitos, a incomodidad que o pasaba connosco, pois apenas faciamos nada, e todas as cousas daquel curso, o trato co era moi bo, e algúns nos fixemos amigos seus.

Naquel curso, como Cálculo de Estruturas I (con Arangoa) saltarámonolo á toureira, estudabamos esa asignatura cun profesor particular, no canto da seguinte. Examinámonos en febreiro, e aprobaron todos menos eu, que tampouco aprobei en xuño, así que me quedou para 5º, o que me desviou definitivamente, e á forza, pola especialidade de urbanismo.

En Urbanística tiñamos a Larrodera para teoría (nunca iamos) e a Longoria e a Maruja Pérez Sherif en prácticas, como dixen. O exercicio máis importante foi facer un Plan Parcial nun terreo de Arturo Soria, en equipo, no que estabamos Fernando e Neves, Ignacio Lafuente e eu. Como non sabiamos que facer e aburríanos moito o método do plan parcial corrente, fixemos unha gran Unidade de Habitación, na que cabía todo o mundo, e sobre un parque. Maruja díxonos que ben, pero que tiñamos que proxectar o parque. Fixémolo e púxonos notable.

En construción tiñamos a Cámara, unha das bichas negras da Escola. Deunos dous ou tres clases, porque en canto empezaron os conflitos desapareceu. Recordo que nunha clase explicaba unha estrutura metálica, e esaxeraba muchísimo cos refuerzos nos nós, veña a poñer angulares e cartelas. Levantouse Zacarías Jiménez e díxolle: “D. Antonio, non sería máis sinxelo coller aceiro líquido e facerlle un mogollón nos nós, no canto desa lea de cartelas e angulares?”. Cámara sacou unha libreta e un lápiz e díxolle: “¿Como se chama vostede?”. Non sei si Zacarías contestoulle, pero daquela alguén comentou: “¡Uf, que susto! Crin que sacaba a pistola…”. Esa fama tiña Cámara. Logo aprobamos cunhas prácticas e uns exames algo macarras.

En Composición II tiñamos de novo ao inefable D´Ors, con Jaime Lafuente (irmán de Ignacio) e Adolfo Amézqueta. D´Ors finxía ensinar unha metodoloxía de proxecto persoal e realmente impresentable. Aprobamos mediante uns exames ficción nos que finximos, á nosa vez, seguir o seu método para proxectar non se que. Con catro tonterías poñíache notable, pois utilizaba a coñecida técnica de vender barato.

Na Escola ese ano fixemos, pois, pouca cousa, pero fóra algo máis. Empezamos por gravar nunha cinta unha lectura declamada da obra “Marat-Sade”, de Peter Weiss, un dos mitos da época. Ibamos a toda clase de conferencias, eventos e happenings, e devorabamos a Marcuse, Castilla do Piñeiro e outros autores entón de moda. Logo picamos máis alto e, como Paco Partearroyo tiña unha máquina de cine Super 8, decidimos facer unha película nihilista, que se chamaba PLONC. Empezaba cuns debuxos animados, que se filmaban foto a foto, sobre modelos de Antonio Ceresuela, que debuxaba extraordinariamente ben. Os actores, principais e únicos, eran Olga –unha moza loura, moi guapa, que era entón noiva de Paco- e Jose Noriega, que era o guapo e louro da nosa pandilla. O argumento era elemental, case inexistente, pero fixémola. Estreámola para os amigos nunha bufarda que tiña José Ignacio López Brea, e invitamos a Moneo. Non dixo nada da película –que, dentro da súa nadería nihilista, valla a redundancia, non estaba do todo mal-, pero comentou. “Vaia, vaia, están vostedes como Bofill…”. Eu creo que o dixo con certa envexa.

Algúns nos fixemos máis amigos de Moneo, como xa dixen, e algún domingo –non moitos; el fartaríase e a súa muller protestaríalle- fixemos excursións. Recordo sobre todo un día que fomos ver pobos de Guadalajara, por exemplo Cogolludo, co seu impresionante palacio renacentista. Facía moito frío; baixabámonos/baixabámosnos do coche para ver o edificio ou a praza que fóra, logo subiámonos/subiámosnos apresuradamente, e acendiamos un pitillo. Moneo ía no coche en que ía eu, e observou como se repetía o vicioso rito. Unha das veces, dixo: “Pero isto de fumar, tan ben tan ben está? Non sexa que un se estea perdendo….” Non sei si foi un comentario calquera ou unha declaración de hedonismo potencial, para non parecer un puritano.

5.

Moneo quedara moi frustrado co curso, pois eramos unha promoción pequena, pero con bastante xente interesante, e que non fixeramos nada. Pactou con D´Ors ternos en 5º de novo, que lle dixo que si, e que poñería a Sáenz de Oíza en 4º, e pasouse o verán preparando o curso sistemático que nós lle pedimos. Ao chegar outubro, D´Ors, que era un traidor clásico, colocoulle no plan vello xunto con Sáenz de Oíza –isto é, levando a dous dos máis importantes profesores modernos ao plan a extinguir- e a nós púxonos a Emilio García de Castro, buscando así destruír o que Carvajal iniciara. García de Castro tiña o certeiro e cruel mote de “Ollo pedra”, porque tiña un ollo de cristal; era un arquitecto máis ben mediocre, mal profesor e de escasa cultura, con quen non fixemos outra cousa que pelexarnos. Este personaxe acabou de catedrático de Proxectos de Sevilla, levantado por algúns dos seus amigos, e para desgraza daquela Escola. Era homosexual e axudoulle unha certa mafia rosa da Escola, franquista e vergonzante.

Moneo aplicou o curso que ideara para nós á promoción de 5º do Plan Vello, e el e Oíza suspenderon a moitos. Os alumnos –dunha promoción masiva e mediocre, á que non rescata a presenza dalgúns ilustres, como Vellés e López-Peláez- abríronlles un expediente, que o mierdecilla de D´Ors fixo prosperar algo. O ano seguinte Moneo retirouse da Escola e dedicouse a preparar a oposición a cátedra de Elementos de Composición, tomando como borrador o curso que nos reservou. Anos despois, cando xa facía tempo que gañara brillantemente a cátedra de Barcelona, que logo se relatará, e hojeando con el e no seu estudo a memoria da oposición, díxenlle: “Rafa, has de admitir que cando preparaches a cátedra de Elementos, fixéchelo sobre o que empezaras para o programa de 5º dedicado a nós, e que, así, o teu historial de profesor sistemático, que tanto éxito tivo en Barcelona, foi xerado en orixe polas demandas daquela impertinente promoción, a miña, que che pediu métodos para proxectar”. E o o recoñeceu. “Si, verdaderamente, así foi”.

Traballamos bastante en proxectos para aquel mentecato de Ollo Pedra. Fixemos, que recorde, 6 solucións en planta para distintos programas de vivenda, un dos cales había que desenvolver; eu fíxeno cun bloque aberto. Pepe Yuste dicía que logo nos ía a poñer 12 igrexas en alzado. Púxonos un hotel.

O meu pai preguntábame sempre si na Escola non nos ensinaban proporcións, que era unha obsesión súa, e eu dicíalle que a verdade é que non. Logo comentáballe que do que non tiñamos nin idea era de construción. El replicaba que a construción era unha tontería, e que calquera tarde ensinábama toda. Cando tiven que desenvolver o bloque aberto para Ollo pedra, como había que entregar unha sección constructiva completa á escala 1/20, díxenlle que chegara esa tarde. O colleu varios papeis de esbozos e, mirando o meu proxecto, empezou a debuxar a man alzada a sección constructiva mentres ma ía explicando. Cando falaba dunha alternativa debuxábaa tamén á beira. Así, en menos dunha hora, explicoume e debuxou, de cornisa a sótano, como podía construírse o meu edificio. Logo eu paseino a limpo e quedoume estupendo. Pero, sobre todo, aprendino. Creo que perdín aqueles debuxos do meu pai da explicación constructiva, que gardei, pois eran estupendos. O meu pai, como debuxaba extraordinariamente ben, calquera cousa que facía, aínda que fóra de construción ou ata de matemáticas, quedaba extraordinariamente transformada pola súa dotada e máxica man.

Os proxectos para Ollo Pedra faciámolos a conciencia, pero aburriámonos, e tiñamos unha certa compensación con prácticas de Urbanismo (como o curso anterior, Larrodera daba a teoría, e tampouco iamos), do que eran profesores Eduardo Mangada e Carlos Ferrán. Nós (o meu grupo) tiñamos directamente a Carlos, e con eles aprendemos ao fin algo de urbanismo e, ademais pasámolo ben. Dedicámonos a facer anacos dun Plan Xeral que eles fixeran, o de Irún, e do que tapaban cousas que eles xa resolveran e que nós tiñamos que resolver. Unha das cousas foi facer a zonificación xeral de usos do territorio municipal, e asaltábannos moitas dúbidas, sobre todo por como saír ao paso da arbitrariedad. Non se quen do noso grupo de traballo pescó un día o Plan Xeral de Bilbao, de Bidagor e do ano catapún, que facía a figura dun cóndor e declaraba a súa crenza sobre unha cidade orgánica. A nós fascinounos e descubrimos que podiamos converter o municipio de Irún na figura dun dinosauro, e dedicámonos con énfasis ao empeño e equilibrando nel, máis ou menos, formalismo e seriedade. A resposta interesou, aínda que foi moi criticada. A raíz daquel curso Paco Partearroyo e eu traballamos unha pequena tempada no estudo de Mangada e Ferrán. Mangada estaba especialmente interesado nun libro de Kevin Lynch, “The view from the road”, co que nos leaba e quería que fixésemos un traballo similar sobre a estrada de Estremadura. Daquela eu hei ter sempre certa amizade con eles.

En Historia da Arquitectura tiñamos a Chueca, pero el ía pouco, e nós tamén, en xusta correspondencia. Practicaba unha sorte de crítica gastronómica: “Exquisita composición, deliciosa fachada,..” Dicía cousas como: “Pola munificencia dos Reis Católicos,…”, todo moi rimbombante. Foi un curso sen pena nin gloria, aínda que quizá deberiamos haber ter máis paciencia con Chueca da que tivemos e algo aprendésemos e ata gozado. O seu axudante e sustituto era José Miguel Merino de Cáceres. No exame, ademais doutras cousas, púxonos debuxar a Porta de Alcalá. Eu debuxouna varias veces, polo que ma sabía bastante e estábame quedando ben. Merino, paseando e vixiando, mirou o meu debuxo e espetoume: “¡Saca a chuleta!” Eu mireille de mal humor e díxenlle: “¡Non teño chuleta”. Tamén, para aprobar, había que facer un traballo gráfico, e Fernando, Neves e eu eliximos facer uns debuxos de Santa María do Naranco, San Miguel de Lillo e Santa Cristina de Lena. Eran plantas e alzados e seccións, pero estas eran fuxidas. Quedou un traballo precioso, pero non nolo devolveron, tiraríano por aí.

Eu aprobei, ao fin, Estruturas I en febreiro –a verdade é que xa sabía muchísimo- e examineime libre en xuño de Estruturas II con Luís Felipe Rodríguez. estudara tamén moito para esta segunda asignatura, pois o meu fracaso coa primeira asustoume, e saquei notable. Porque, de acordo co reglamento de entón, eu non podía ser oficial en 5º, xa que me faltaba unha asignatura de dous cursos antes, co que era libre. Por esta razón, Ollo Pedra –que me odiaba, polas veces que me meteu con el díxome que me autorizou a seguir o curso, pero que non me podía cualificar, e que tiña que pasar a exame.

Fixémolo en xullo, na clase de arriba do todo, a que chaman a nevera, pero naquela data cunha calor insoportable. Había que facelo alí, pois tiña que ser en papel pegado sobre o taboleiro. Eu convencín a ollo Pedra de que me deixase facelo en papeis biblia, que eu fixaría ao taboleiro con papeis cello por arriba, un encima doutro e sen sacalos, e deixoume. Quería facelo nese papel porque, como eu debuxaba moi ben a lapis, naquel papel debuxábase fantástico, si, como era o caso, non se querían facer copias. Púxonos proxectar unha casa de vivendas de luxo no terreo da praza de Colón esquina a Goya, onde entón había un basamento de tendas, cun friso de Oteiza, e unha casa histórica encima, e onde non se podía construír en realidade. Ou sexa, o soño dos especuladores. Eu quedeime dunha peza e pregunteille ao meu pai que podía facer. O díxome que, dado o talante do profesor, o mellor é que fixese unha casa tipo Gutiérrez Soto. Eu non sabía o que era iso, e entón tróuxome do estudo uns exemplares de revístaa Arquitectura con casas deste arquitecto, e explicoume un pouco o modo de facelas. Eu púxenme a iso e, a verdade é que o pasei bastante ben co programa superburgués de salóns, biblioteca, comedor, suite principal, zona de servizo, xogo de nenos, etc., etc. e recubrín o programa –véxase que empreguei exactamente, pero sen sabelo, o método de Gutiérrez Soto- cunha envolta suavemente expresionista-racionalista, ao xeito madrileño dos anos 30, máis ou menos, con esquina redonda e terrazas en voladizo. Cando me viu Ollo Pedra debuxar aquilo, a verdade é que non llo cría: mirábame fite a fite sen lograr entender que eu, unha especie de progre hippy co pelo longo e bigotes mejicanos, fóra capaz de facer aquelas plantas. O caso é que lle encantou e aproboume, case o único do exame. Devolveunos o exercicio corrixido por el con lápiz vermello, e a min sinaloume un xiro de porta. Pero o moi miserable vingouse de min, pois me había ter que poñer notable, dado o meu curso completo, por unha banda, e o que lle gustou o exame, por outro. Era un merda. A Errazquin, que era do meu curso e bastante bo, e que lle fixo un exercicio tipo Torres Brancas moi bonito, mellor que o meu, cargoullo. Eu advertiullo: “Non lle pases por encima a este cabrón, que é moi perigoso”. Recordo que Javier Seguín, que era profesor o noso de Fin de Carreira, e ao que eu coñecía por Ignacio Casas, ensineille o exame porque pasou por alí de cotilleo e pregunteille que lle parecía cando xa tiña plántaa tipo debuxada. Díxome, con algo de desprezo: “Moi tradicional”. E eu contesteille: “Pero, para Ollo Pedra, ben, ¿non?”. E respondeu: “Iso si”. Logo pensei que a palabra xusta era convencional, non tradicional, aínda que el ía por aí

Quedoume para setembro Instalacións urbanas, que daba Tarzán (Louro Requena). Estudei como puiden a práctica que poñía no exame e alá arranxeimas para facelo, máis ou menos. Ao acabar o exame, juntamente con Neves Ruiz e Ignacio Casas, fun falar con el para dicirlle que me quedaba só esa para acabar a carreira. Díxome que a tanta xente quedoulle esta asignatura para acabar, pero finalmente saín aprobado. Con Ignacio das Casas se enrolló muchísimo, pois el arranxoullas para dicirlle que o seu pai era de Talavera, co que quedou encantado (o debía de ser de alí). E con Neves chegou a discutir. Díxolle: “¡Ah!, vostede discúteme. ¿Sabe máis que eu? Pois véñase a dar clase comigo o ano que vén”. E isto díxoo en serio; Neves gustáballe, contrariamente aos rumores en moi outro sentido que corrían sobre el.

Arte de proxectar en arquitectura, Ernest Neufert, edición 1964

6.

Así que para o curso seguinte quedoume o Fin de Carreira. Eu xa empezara un de Instituto, con Ignacio Prieto como profesor, ao modo de Fernández Alba nos anos 60 (Loeches, e esas cousas), que abandonei porque non podía entregar aínda, e empecei outro aínda, un pouco absurdo, de ambulatorio de urxencia en estrada, que puxera Aburto e que tamén abandonei. Finalmente, e xa en outubro, empecei un terceiro, que era un gran complexo polideportivo, con piscina cuberta, descuberta, polideportivo e gimnasio, do que había que elaborar como proxecto de ejecución un dos pabellones, e que fun facendo nese trimestre, para entregar en febreiro. Seguía sendo Ignacio o profesor, pero non era como os titores de agora; facías o proxecto completamente só, a non ser que quixeses consultarlle algo, cousa que eu non fixen.

Antes de entregar o proxecto, en decembro de 1970, celebrouse a esperada oposición a cátedra de Elementos de Composición, con tres prazas para Madrid, Barcelona e Sevilla, á que se presentaron Alejandro de la Sota (que dera a asignatura o primeiro ano do plan), Antonio Fernández Alba (que a deu despois durante dous cursos completos e un incompleto, o que dimitiu), Rafael Moneo, Federico Correa (que a deu na Escola de Barcelona) e Alberto Donaire (que fora profesor con Alba un ano en Madrid e despois deuna en Sevilla).

Os exercicios foron no Salón de Actos e seguidos por unha gran cantidade de público. O tribunal estaba presidido por Víctor D´Ors e composto por Luís Moya, Javier Carvajal, Lozoya (catedrático de debuxo técnico de Barcelona) e Rafael da Hoz (perejil de tantas salsas, ao parecer, en representación dos Colexios de Arquitectos e segundo unha lexislación de entón).

Fernández Alba, que era o de maiores méritos docentes para aquel asunto e que tiña un brillante historial como arquitecto, perfectamente publicado en Nova Forma, non o fixo do todo ben, pois aínda que era bastante interesante foi demasiado intelectual e abstracto, pouco arquitectónico, todo cheo de alambicados gráficos e que se entendía mal. Quedou luxoso e importante, pero algo raro. Alejandro de la Sota fíxoo moi mal, limitándose case a ensinar o seu, doutra banda, excelente arquitectura en todos e cada un dos exercicios, acompañada de comentarios “galegos”, por dicir algo. A moita xente parecíalle fantástico, pero a min pareceume moi limitado e moi soberbio, coma se tivésenlle que dar a cátedra simplemente pola súa obra, tal e como el esperaba. Rafael Moneo fíxoo extraordinariamente ben, resultando ser a estrela emerxente naquelas oposicións, unha revelación para moitos, aínda que non para os que xa o coñecían, entre os que nos contabamos os seus antigos alumnos. Federico Correa fíxoo tamén regular tirando a mal, demasiado sinxelo e natural; foi a persoa á que eu vin entón por primeira vez coa gravata da mesma tea e cor que a camisa. Alberto Donaire fíxoo discreto, incluso tirando a ben; algo soso, pero moi completito e de mozo aplicado como el era. Todo o mundo dixo logo que era do Opus, á vista do resultado, pero non é verdade, porque eu, que lle coñecía por ser profesor meu con Alba e, ademais, porque os dous fomos alumnos do Instituto Ramiro de Maeztu, sé ben que non era verdade en absoluto. Era dun grupo católico, iso si.

Como había tanto público e tan expectante, despois do cuarto exercicio o tribunal dixo que, para cumprir co reglamento que obrigaba a dicir o resultado ao día seguinte como pronto, íao a dicir pasadas as 12 da noite, para facelo canto antes. Eu creo que era un truco para que fose pouca xente, pero alá fomos todos. Eduardo Mangada arranxoullas para que o Conserje da Escola, que creo que era Polo e que vivía alí, abrísenos o bar, e alí estivemos tomando copas ata que o tribunal apareceu e metémosnos todos no Salón de Actos.

Empezaron a votar para a primeira praza. D´Ors fíxoo por Moneo (votoulle as tres veces), pero saíu Fernández Alba, ao que lle votaron os outros catro. Logo saíu Donaire para a segunda praza, e xa se organizou unha forte pita. Despois saíu Moneo para a terceira, e xa se organizou a gran rifa. Todo o mundo gritaba, organizando un inmenso barullo, e o tribunal quedouse sentado e aterrado. Uns protestaban porque non saíra Moneo en primeiro lugar, outros porque saíra Donaire no segundo, outros porque perdera Da Sota e outros porque perdera Correa, e a maioría por varias cousas á vez. Sáenz de Oíza logrou facerse un oco entre tantas voces e declarou que deixaba a Escola (por causa de que Moneo non sacase o primeiro lugar), o que en efecto fixo.

Ao fin o tribunal animouse a saír e foron avanzando, D´Ors diante, polo corredor central do Salón de Actos. Pero a metade de camiño púxose diante del Antonio Cruz (Monchi), que fora compañeiro o noso en 4º e 5º e que era moneísta, e avanzando lentamente de costas, íalle dicindo cousas a D´Ors, que pálido e coas cellas hirsutas, evitaba mirar a cara daquel descoñecido xigante. Monchi dicíalle cousas como esta: “Víctor, es un verdadeiro fillo de puta, e o que deberiamos facer era darche unha manta de hostias….” Resulta curioso o que D´Ors, que quixera curarse en saúde votando as tres veces a Moneo (o cal, en realidade era absurdo) non o conseguiu, pois a súa merecida fama de maniobrero facía que todos lle fixesen responsable do desaguisado.

O tribunal foise, quedámonos un intre falando na porta principal da Escola e xa nos fomos cansando e índonos. Daquela os opositores tiñan que elixir praza, por orde. Alba elixiu Madrid, naturalmente, Donaire elixiu Sevilla e Moneo tivo que elixir Barcelona, que era o único que quedaba, co que os cataláns, que tantas veces teñen sorte, leváronse a Moneo, que lles sacou a Escola adiante.

Dicíase que deran a segunda praza a Donaire para que Moneo tivese que aceptar Barcelona no canto de Sevilla, xa que sendo Moneo amigo de Correa, non quixese pisarlle o que se consideraba a súa praza. Porque Correa era o inicio dunha liña de “Composición” (Elementos de Composición era iniciación a proxectos, pero os cataláns, á vista do nome, considerábano tamén a iniciación da teoría) que continuaba con “Estética e Composición”, da que gañara a cátedra facía pouco Xavier Rubert de Ventós –un home intelixente, desde logo, pero tamén un pelmazo insoportable, en realidade-, e que seguía con “Composición II”, da que Oriol Bohigas era tamén recente catedrático. O fracaso de Correa o estropeaba todo, e Moneo, aínda que amigo deles, aparecía alí no medio como pouco menos que un intruso.

Anos despois, falando eu con Luís Moya cando fixen a tese doctoral sobre a súa obra, e xa na tempada en que se relaxaba moito comigo e falabamos de todas as cousas, pregunteille como fora aquilo de Donaire. El dixo que Donaire era un mozo moi aplicado, que todo facíao ben, e que era moi apropiado para catedrático. “Porque –dicía-, total, que é un catedrático?”. Como dicindo, moi pouca cousa, aínda que el o era. Díxome que Fernández Alba había estado fantástico, e que tiña un gran historial, que demostrara xa a súa gran clase en Madrid, que era ademais algo maior, e para el debía ser en toda lóxica a primeira praza. De Federico Correa dixo, textualmente que “non era nada”. De de a Sota dixo que non o fixo nada ben e que a súa arquitectura a el parecíalle boa, pero non tan fantástica como a outros. De Moneo dixo que era un xenio para o ensino e o intelectual, e que era suficientemente mozo para que se fixese cargo dunha Escola tan importante e tan conflictiva como a de Barcelona. Admitiu que alteraron a orde lóxica para que Moneo tivese que conformarse con esa praza. Así que resultou que os vellos franquistas eran, en realidade, bastante cucos, e mandaron a Rafa Moneo deliberadamente como vicerrei á Escola catalá, o que en verdade foi, e hai que recoñecer que isto resultou tan bo para el como para Barcelona.

En xaneiro de 1971 ingresei como alférez de complemento en prácticas no Regimiento de Enxeñeiros número 1 da División Acoiraza Brunete, con sé en Campamento, e alá sorteei estas prácticas de milicias como puiden mentres, polas tardes, e si non tiña servizo, ía acabando o Proxecto Fin de Carreira. Acabeino antes das prácticas, e logo dunha semana de permiso (ou máis ben de escaqueo) que lle pedín ao meu xefe, o tenente Adolfo González, que era amable e simpático ademais de bo militar (unha rara avis, que me pediu prestados libros de Freud). Había que entregalo nun papel pegado, debuxado na Escola, e o resto dos planos, que eran a maioría, separadamente. Eu imitei a Anxo Fernández Alba e aos seus amigos, que empregaban o truco de facer un plano importante nunha copia moi ben sacada e nunha cor bonita e pegala no taboleiro, debuxando xa sobre o papel deste algunhas cousas complementarias e os rótulos. Sabíase que este truco coaba, así que saquei a planta xeral do meu conxunto, debuxada a lapis e con sombras, nunha copia en azul intenso, que quedou fantástica, e pegueina, debuxando algunhas cousas máis e cuns rótulos bastante chulos a regra e compás con letra bauhaus. Era Carvajal o Presidente do Tribunal e puxéronme un aprobado, con el que eu me quedei máis contento que unhas pascuas. Días despois, cando andaba pola Escola resolvendo os papeis do título, tropeceime con Carvajal, que me deu sobresaliente en terceiro, e que me espetou, con voz de trono: “¡Capitel!, fixo vostede un proxecto fin de carera de trámite!” Eu puxen cara de circunstancias, balbucí algunha cousa e funme en canto puiden.

Pero, moito tempo despois, cando tivemos que vender a casa da miña pobre nai, xa coa cabeza perdida, e houbo que baleirar o piso, eu saquei case todos os proxectos da carreira, que ía gardando nun maletero, e leveimos ao estudo. Xa alí, e buscándolles lugar, deume curiosidade o fin de carreira e o desenrollé para miralo. A verdade é que me pareceu que era máis un 7 que un 5, polo que pensei que a Escola, a final de contas, sempre é igual. Claro, aquel proxecto, que era unha arquitectura que poderiamos comparar con Jacobsen, e algo con de a Sota, a Carvajal, aínda que antes era deses rolos, entón era un orgánico, aquilo xa non lle interesaba moito, e me despachó cun aprobado. Pero o proxecto estaba bastante ben e moi ben desenvolvido. Así que a min pasoume o mesmo que lles pasa a moitos alumnos, que os tribunais son pouco eclécticos, seguen os seus propios criterios, sempre algo estreitos, e tenden a poñer notas demasiado baixas.

7.

Fixen o Fin de Carreira nun apartamento que alugaramos como estudo na prolongación da Castelá (que entón se chamaba aínda Avenida do Generalísimo), no 12 D dun edificio pegado a donde estaba a cafetería Oliveri. Alugueino con Paco Partearroyo, Nieves Ruiz e Fernando Nanclares, que fomos socios durante bastantes anos, aínda que a verdade é que, entón, só Paco acabara xa a carreira. Eu considerei que, como nas prácticas de milicias pagaban, xa non tería que pedir diñeiro ao meu pai, pois, logo das prácticas, xa sairía algo.

E a verdade é que algo nos saíu. O primeiro pasóunolo o meu pai, un pequeno hotel residencia en cálea Príncipe de Asturias. A cousa non callou, pois o cliente non se entendeu co dono do solar, e quedouse en anteproyecto. Pedímoslle ao cliente 90.000 ptas. e deunos só 30.000 –menos mal-, coas que compramos unha máquina de escribir Valentine e fómonos a cear ao restaurante “Ruperto de Nola”, que estaba en Torres Brancas. Eramos solteiros e seguiamos vivindo en casa dos nosos pais, así que podiamos tirar con escasos problemas. Pero, bo, foi saíndo algunha outra cousa, máis ou menos precaria. Entón apenas había concursos, e si os había eran só de temas moi importantes e que non considerabamos ao noso alcance.

Estando entretidos con algunhas promesas, un día de abril, ou por aí -de primavera- chamoume José Manuel López-Peláez para propoñerme, de parte de Antonio Fernández Alba, si quería ser profesor de Elementos de Composición, onde el estaba xa. Quedeime bastante sorprendido e non sabía que pensar. Pero o caso é que só uns días despois chamoume tamén Javier Branco, un primo meu do que xa falei, non moi próximo, pero que era primo por ambas partes (e que tamén era, como eu, de Cangas de Onís) e que estaba entón de arquitecto xefe da Delegación de Vivenda de Oviedo, refuxio que se buscou por oposición e en vista de que o exercicio da profesión en Madrid era pouco menos que imposible. Contoume que co traballo do Ministerio non daba xa para máis, e que tiña que rexeitar os encargos. Si eu íame con el a Oviedo podía colocarme na Delegación, si quería, pero, sobre todo, abriamos un estudo e faciamos proxectos polas tardes, ou eu todo o día, si preferíao así.

Quedeime máis sorprendido aínda que co da Escola, e algo perplexo, porque, a verdade, irme a Oviedo, non me apetecía nada, aínda que isto parecía o mellor profesionalmente falando, polo que estaba bastante preocupado. Así as cousas, conteillo ao meu pai, un día en casa, cando el estaba lendo o xornal, para ver que opinaba e que me aconsellaba. O meu pai quedouse parado uns segundos e preguntoume: “Pero, ¿na Escola pagan?”. Eu díxenlle que si, claro, que non sabía canto, pero que si que pagaban un sueldete. El díxome que si era así, que me fose á Escola, que sempre significaba un certo luxo, sobre todo con Fernández Alba, porque irme de arquitecto corrente a Asturias parecíalle unha cousa moi sinistra, moi pouco recomendable. Fíxenlle caso; tamén, desde logo, porque coincidía coas miñas ganas de quedarme en Madrid, que era o que realmente apetecíame, conservando a recente sociedade cos meus amigos, así que chamei a Peláez para dicirlle que decidira ser profesor, e ao meu primo Javier para darlle cabazas; co que deste xeito, un pouco ao parvo, e sen habelo pensado nunca antes, comecei unha carreira académica na que había de quedarme xa toda a vida. Tiña entón 24 anos.

D´Ors dividira a cátedra de Fernández Alba e nomeara dous profesores, xefes de grupo independentes del, que eran Genaro Cristos e Francisco Alonso da Xoia. Isto era bastante insólito e irregular, pois Alba era catedrático numerario e os demais, nada, nin tiñan prestixio docente algún, pero como D´Ors era o director tiña que obedecerlle. Facíao para levar as augas á súa molino. Pero Alba, que recuperara a Manuel das Casas –que fora axudante con de a Sota- conseguiu que o nomeasen tamén xefe de grupo, co que lograba dominar –ou que fose bo, en fin- polo menos a metade do curso. Así se configuraron dous grupos, uno o dirixido por Alba, con Xullo Vidaurre, López-Peláez, Estanislao Pérez Pita e Ramón de Soto de profesores, e outro o de Manolo Casas, co que estabamos Anxo Fernández Alba, o irmán de Antonio, Javier Navarro Zuvillaga, Luís da Rica e eu. Personalmente, eu estaba contento, pois me gustaba estar con Manolo, a quen eu coñecía algo por ser o irmán maior de Ignacio, que foi compañeiro meu de bachiller e de carreira, e tamén con Anxo. Eu, ciertamente, cheguei á Escola como un pato a un garaje, pero tranquiliceime algo ao ver que, efectivamente, aquilo era máis ben un garaje cheo de patos. Polo menos, a comparación non ía ser demasiado escandalosa.

Fixemos un curso cun programa algo marciano, de análise de barrios e que acabou nun deseño de “habitat de urxencia”. Hai testemuño editado, pois daquel curso Juan Daniel Fullaondo publicou un número da revista “Nueva Forma”, o núm. 93, de outubro de 1973. Naquel curso tiven de alumno a Javier Ortega, logo socio meu, profesor, e hoxe catedrático de debuxo. Tamén a Alfonso Millanes, que foi igualmente profesor, aínda que logo deixou a Escola. Eran alumnos tamén aquel ano, creo que de Xullo Vidaurre, Gabriel Allende e José Barbeito, os dous logo profesores. Creo que tamén estaba nesa promoción Jaime Cervera Bravo, hoxe catedrático de Estruturas.

Paréceme que foi cando eu empecei de profesor cando Josefina (a habilitada da Escola, a quen chamaban a “portaavións”, pola súa inmensa dianteira; era moi gorda e cojeaba) meteu como administrativas ás súas sobrinas Virginia e Alicia Mirón, que son irmás, dúas tías boas impresionantes, que entón eran jovencísimas. Virginia era –é- extraordinariamente guapa, e a min gustábame muchísimo, pero nunca tiven o valor suficiente para dicirlle nada. Eu frecuentaba a Anxo Fernández Alba e aos seus amigos, entre os que estaba Manolo Gómez Gaite, alias “o Cristo”, porque tiña barba e recordábao, un tío guapo, de boa planta e moi simpático. Manolo tiña entón unha noiva inglesa bajita coa que ía facerse un veraneo en África. Pero antes de irse rompeu con ela e quedouse sen compañía para a viaxe. Entón foise á Escola, buscou a Virginia e propúxolle a ela o plan. Ela díxolle que si, e fóronse. E logo casáronse.

Os cursos de Elementos con Alba seguiron sendo algo perplexos de programa, polo menos para nós. Eu esforzábame por desnatar os exercicios e explicalos todo o posible. O segundo ano, ou o terceiro, asocieime con Manolo Casas, e unimos os nosos grupos para dar clase xuntos. Creo que foi o segundo ano cando pedín a Beca de Formación de Persoal Investigador, que me deron, e cando, tamén, tiven un accidente de coche na provincia de León, indo a Cangas de Onís, con Fernando Nanclares e o meu irmán Emilio, a levar o proxecto de edificio de vivendas que nos encargou Álvaro Fernández Vale, que foi a miña primeira obra, e que se edificou no parque esquina á avenida de Covadonga. Quedou bastante ben; aínda hoxe, que alí segue, míroo con certa satisfacción. Os tres quedamos bastante mal daquel golpe, aínda que sen gravidade, pero estivemos escorados un tempo. Estreleime cun flamante SEAT 127 que me comprou, e que, aínda que non lle deron sinistro total, quedou bastante mal, polo que o vendín.

Un dos primeiros anos fixemos unha viaxe a Barcelona cos estudantes. Fomos José Manuel López-Peláez e eu, pero acompañounos tamén Alfonso Valdés, Isabel Sáiz de Arce e alguén máis que agora non recordo. Era pleno franquismo, creo que Carvajal era entón o Director-comisario da Escola, e entre os seus enredos e os dos outros esta estaba pechada. Non se si foi o propio Carvajal, ata, o que a pechou. Tiñan un Colexio Maior que lles servía de refuxio, para dar charlas, e iso, e alí fomos a parar, pois Fernández Alba falara con Bohigas e íannos a dar unhas conferencias. Unha ía dala o propio Bohigas, outra Cantallops, que daquela era socio de Elías e de Martínez Lapeña, e outra Clotet e Tusquets. Bohigas chegou e cando estaba colocando as diapositivas eu deime conta que ía ensinar as mesmas obras súas que nos ensinou xa en Madrid unhas semanas antes. Eu díxenllo, que eran os mesmos alumnos, e quedouse paradísimo. “E agora que facemos?”. Eu díxenlle que por que non contaba, sen imaxes, a historia da arquitectura moderna en Barcelona, que eu lla oíu contar, e que se sabía de memoria. Pareceulle moi ben, iso fixo, quedou estupendamente e ninguén se deu conta de nada. Logo Cantallops ensinounos unha gran cantidade de edificios de vivenda feitos por el e os seus socios. Ben. E despois chegaron Clotet e Tusquets, que ían ensinar obra recente. Eu, que facía as veces de interlocutor, senteime con eles, e coa muller de Óscar, diante. Empezou Clotet, que levaba o pelo ao afro e parecía Garfunkel. Contou unha casa de pisos, bonita, daquela unha pequeñísima e sofisticada casa, e logo subiu Óscar ao estrado, sen baixar Luís, e ensinaron o Belvedere Georgina, un pequeno chalet, disfrazado de templete clásico, con moitos acentos “pop” e venturianos. Eu creo que aos estudantes gustoulles bastante, pero despois, no coloquio, viuse que a Alfonso Valdés, e talvez a algún outro maior, que non recordo, molestoulles moito. Supoño que non só polas permisividades formais e o pseudo clasicismo do asunto, senón tamén pola actitude cínica e desenfadada de Tusquets.

O certo é que, no coloquio, e estando na pantalla a imaxe do Belvedere, que tiña un coche encima, pois así estaba pensado, Alfonso Valdés preguntou. “¿Canto diciades que custou a obra?” Responderon: “Catrocentas mil pesetas”. E Valdés preguntou: “¿Con coche ou sen coche?”. Eles quedáronse un pouco parados, e Clotet, que era o que entón estaba no estrado, díxolle: “¿Pero, porqué esa agresividade?”. Eu estaba sentado entre Óscar e a súa muller, que me preguntaban, “¿Pero quen é este tío?”. Eu contestaba con dificultade: un discípulo de Oíza, que estaba ben, pero que era de mentalidad moi racionalista e técnica, e ao que, polo visto, debeulle de parecer fatal vosos sofisticados xogos. Bo, discutiuse algo máis e acabouse a cousa. Os estudantes quedaron encantados.

José Manuel López-Peláez, que non dixera nada, debeu quedarse preocupado. En realidade, el era dunha mentalidad arquitectónica bastante puritana, parecida á de Valdés, pero sen o talante violento deste. O certo é que me encargou unha clase para o seu grupo sobre a Escola de Barcelona, pois cría que os alumnos estaban un pouco despistados e algo traumatizados. Eu prepareina, levei tamén aos nosos para aproveitar a ocasión, e tratei de explicarlles a posición intelectual, aparentemente frívola e moi sofisticada deste grupo de cataláns. Creo que o conseguín e que as augas volveron á súa canle.

8.

Creo que foi en 1973 cando decidín pedir a Pensión de Arquitectura da Academia de Belas Artes en Roma. Xa non se facía por concurso de proxectos, senón pedindo realizar un traballo de investigación. Fun a ver a Moneo por dúas razóns, unha porque había que levar cartas de recomendación oficial dos teus profesores, e outra para pedirlle consello sobre o tema de investigación a presentar. Entre os dous bosquexamos un tema sobre análise da arquitectura do imperio romano, que logo eu desenvolvín e que quedou ben. Nun momento dado, eu pregunteille: “E ti, en Roma, que fixeches?”. El quedouse un pouco parado, e logo dixo: “Pois, a verdade, é que non fixen nada, absolutamente nada; iso si, coñecer Roma, perfectamente, igrexa a igrexa, casa a casa, tenda a tenda…”. Logo funme a ver a Carvajal, que era entón Decano do Colexio, e que me tiña identificado como partidario da oposición. Conteille o de Roma –el, como Moneo, fora pensionado-; pareceulle moi ben e fíxome unha luxosa carta, malia que se lle notaba moito o mal que lle parecía que eu, que sacara sobresaliente con el, fóra da oposición. Logo pedíalle Fernández Alba, o meu xefe, a carta.

Estando na preparación disto, a miña nai díxome que Luís Menéndez Pidal, que fora moi amigo do meu pai, tiña unha exposición da súa obra na Real Academia de San Fernando. Vaiche a verlle, díxome, a miña nai, que é moi maior, e estará alí moi só. O meu pai morrera o ano anterior, en mayo de 1972. Menos mal que, polo menos, me vió arquitecto e profesor da Escola.

O caso é que fun a ver a D. Luís e, efectivamente, e como a miña nai pensaba, alí estaba el só, no medio dos seus debuxos. Me enrollé algo con el e, para falar de algo, conteille que me presentaba ao de Roma. El díxome que era unha idea magnífica e recordou cando foron Moneo e Hernández Gil, pois el estaba no xurado, e me elogió muchísimo a Dionisio, e díxome tamén que el me facía unha carta. Logo, de súpeto, dixo: “¡Ah! ¡Inútil! ¡Completamente inútil! ¡Está Chueca no xurado!” E contoume que Chueca sempre tiña os seus discípulos e enchufados particulares e que non daba lugar a ningunha outra cousa. Logo quedouse pensativo e díxome que, bo, que o pedise, e que no canto de darme unha carta que el lle ía a escribir directamente a Chueca.

O caso é que o pedín e que, como Menéndez Pidal profetizara, non mo deron. Recibín unha carta de D.Luís, na que me mandaba a que el recibira de Chueca. Este dicía textualmente nun párrafo. “¡Magnífica candidatura a González-Capitel! obtivo o posto de primeiro suplente.” D.Luís escribíame: “Xa sabe vostede, amigo Capitel, que neste tipo de partidos só xogan os titulares”. O certo é que me quedei sen ir á Academia. Aínda que aquel non foi un bo ano. Os pensionados plantáronse coa dirección, polas precareidades e absurdos do reglamento, e dimitiron todos en febreiro.

Na Escola, cara ao terceiro ou cuarto ano empezamos co programa de Fernández Alba, pero, a metade de curso, dixémoslle que iamos introducir un programa noso. Fixemos un exercicio sobre recopilación de tipologías residenciales de Madrid, que acabou publicado polo Colexio de Arquitectos por empeño do propio Fernández Alba. Eran os tempos en que o alcalde García-Lomas conxelara o sector Malasaña (de aí saíu o nome moderno do barrio, que en realidade se chama das Marabillas) e puxemos o ultimo exercicio como unha aplicación das tipologías estudadas ao sector conxelado. Eran tamén, arquitectónicamente, os tempos da Tendenza, e de Aldo Rossi, e con estas referencias e a de Venturi, orientabámonos, tamén atendendo ao que Moneo facía en Barcelona.

Daqueles anos era estudante Fabriciano Pousada, que logo traballou con Javier Vellés, José Anxo Vaquero, logo profesor da Escola, Julia Alonso-Martínez, que foi a miña noiva, e Vitoria Burillo, cuxo irmán Luís foi axudante becario noso e logo profesor de Debuxo e de Proxectos. empezaramos a facer viaxes cos estudantes, prolongación, no meu caso, dos que facía no verán cos meus amigos desde que acabamos a carreira. Naqueles anos a ideoloxía da Escola era pouco máis que nula, non se sabía onde, ou en que, estaba a arquitectura. Os meus amigos e eu, nas nosas viaxes particulares de verán, que empezamos en 1971, comprobamos que a arquitectura estaba nas rúas das cidades de Europa, e tamén nas librerías. Volviamos cargados de libros e de diapositivas de Lle Corbusier, a Escola de Ámsterdam, Van Eyck, Dudock, Rietveld, Jacobsen, Utzon, Terragni, Aymonino e Rossi, Loos, Otto Wagner, arquitectura histórica,…. Eu poñía en clase todas as diapositivas que traía, mostrando que a arquitectura estaba aí, no inmediato pasado, e que de aí había que aprender. Xa, a través daquilo e do xa devandito empezamos a aclararnos e a encher a Escola, aos poucos, pero moi intensamente, coa súa propia cultura.

Un destes anos, Xullo Vidaurre, ao que animaramos a facelo, gañou a cátedra de Debuxo Técnico e pediunos axuda para contratar aos profesores. Nós recomendámoslle aos nosos amigos e coñecidos mellores, Ignacio das Casas, Paco Partearroyo, Ginés Sánchez Hevia, Javier Vellés, Alfonso Valdés, Juan Antonio Cortés, María Teresa Muñoz… Doutra banda, e para Elementos, recomendamos a Antonio Fernández Alba que –ademais de Javier Frechilla que fora axudante becario- metese a José Luís Noriega e a Antonio Rivière. A Escola foise así animando, pois ademais Antonio Vázquez de Castro gañara a cátedra de Proxectos II -moi apoiado por Fullaondo, que se había ir da Escola, rifar con Carvajal, que non lle deixaba facer o programa- e Javier Seguín a de Análise de Formas. Nesta cátedra competiron tamén Adolfo González Amézqueta e Elena Igrexas, o inefable matrimonio. Amézqueta gañou a segunda praza e foise uns anos de catedrático a Sevilla. Elena Igrexas non gañou praza. Tampouco Francisco Cabrero, que fixo unha oposición magnífica, e que a min me pareceu que era quen debía de ser o catedrático. No tribunal, presidido por López Durán, o vello cacique da asignatura, só Ruiz Aizpiri, catedrático de descriptiva, votou por Cabrero. Eu díxenlle a el nun corredor que me gustaron moito os seus exercicios, e que había outros profesores novos como eu que opinaban o mesmo. Sorprendeuse, agradeceumo bastante, e desde entón tiven con el certa amizade. Recordo que a simple de Helena Igrexas, ante un magnífico debuxo do Museo do Prado que Cabrero fixera como un dos exercicios da oposición e que tiña sombras azuis, dixo: “¡Ah, azul! Claro, como é facha,…”

Antonio Fernández Alba lograra que a segunda cátedra de Elementos –a que detentaba Alonso da Xoia, cuxa praza na Escola era, con poucas dúbidas, un pago de D´Ors ás colaboracións en proxectos que aquel lle daba- saíse a oposición, á que case obrigou a Juan Navarro Baldeweg, que estaba entón en Estados Unidos, a que se presentase, e gañouna. Tamén competiu Helena Igrexas e tamén perdeu. A partir de entón –Juan incorporou a Javier Climent, levouse a Anxo,…- a asignatura de Elementos, dividida en dous, pero cos dous grupos bos, foi durante bastantes anos a base mesma da Escola.

Doutra banda, Sáenz de Oíza, que se había ir a raíz da oposición de Elementos e que estivo a piques de perder a praza, volveu á Escola, e con el foron Vellés e Valdés, Araujo, Ruiz Cabrero,… Carvajal renovou tamén a súa xente con Alberto Campo, Ignacio Vicens, e algún outro. Antonio Vázquez de Castro tamén montara o seu grupo, e, así, cos equipos daquelas cinco personalidades –ás que habería que engadir tamén algúns outros grupos, como o de Vidaurre- funcionou a Escola durante bastantes anos. Todo isto foron os anos setenta, os verdaderamente fundamentais para a institución, fundadores dunha cultura que foi in crescendo durante os oitenta e os noventa ata chegar á altura que a fixo famosa.

Por aqueles tempos fixemos unha especie de asociación cos de Sáenz de Oíza, e, con el mesmo como gran xefe e presidente, faciamos todos os martes no Salón de Actos unha conferencia ou clase teórica, da que se encargaba cada un de nós por quenda ou se conseguía un visitante ilustre, e á que ían todos os nosos grupos. Por alí pasaron todas as cuestións que máis ou menos estaban en boga e que nos preocupaban. Isto durou bastantes anos e foi o principal alimento de difusión cultural da Escola de entón. Tamén tomamos o costume de facer sesións críticas dos concursos aos que se presentaban profesores da Escola, que resultaban bastante interesantes e divertidas. Fixéronse moitas veces. Isto chegou a institucionalizarse algo máis, chamámoslles “Sesións de Academia” e algunhas veces fixémolas en colaboración con profesores de Barcelona, como Oriol Bohigas, Ignacio Solá-Morais ou o propio Moneo. Unha destas foi a dedicada ao concurso da Facultade de Ciencias de Córdoba, que gañou Sáenz de Oíza, e na que tiveron tamén un premio Ortiz e Cruz. Celebrouse unha sesión con presenza do xurado, entre os que estaba Oscar Tusquets. Eu figuraba tamén na mesa como ponente. Tamén estaba Moneo, que elogió o proxecto de Oíza, para contrarrestar o moi criticado por outros e deixar ao seu mestre un sabor máis doce. A anécdota daquel día, aínda que só é importante para min, foi que, empezado xa o acto, entrou no salón Consolo Martorell, tan alta e tan guapa, e que a min me gustaba tanto, e Oscar, que estaba ao meu lado, viuna e díxome: “Quen é aquela muller?”. E eu díxenlle: “Unha estudante, que ademais ten noivo….”. “¡Unha estudante, unha estudante! ¡Non pode ser! ¡Será a muller dun profesor!”. Anos despois, en 1981, inviteille á miña voda con ela, xa que fora algo profeta. Non veu, pero escribiume felicitándonos.

Eu coñecín por estas cousas a Sáenz de Oíza –ou, mellor devandito, el coñeceume a min-, pois eu non fora alumno seu. Fixémonos máis ou menos amigos polo trato na Escola, e logo algo máis cando Javier Vellés invitounos, cara a 1978, a veranear en Pollensa, xusto á beira da casa do mestre, e cando eu estaba acabando a tese. Alí coñecín a toda a súa familia, e especialmente á súa filla Noemí, que me gustou moito. Saímos xuntos aquel verán e logo foi alumna miña. Javier Vellés e eu iamos case todas as tardes, cara ás 5 ou así, logo da sesta, a casa deles, que estaba á beira. Oíza esperábanos, algo ansioso, co xornal na man, e en canto chegabamos empezábanos a comentar as noticias. Acabábanos doendo o ventre de tanto como nos riamos. Foi un verán de risas. Logo eu aproveitaba para enganchar a Noemí e irnos por aí.

Sáenz de Oíza (don Paco) era un home calvo, de figura moi enhiesta, con grandes lentes de concha que se poñía na fronte ao xeito de Lle Corbusier (parecíase algo) cando a presbicia lle contrarresto a miopía, de nariz aguileña e de face moi interesante e expresiva. Extraordinariamente intelixente, era o mellor charlista do mundo. Naqueles martes, cando lle tocaba dar clase, non levaba diapositivas, non lle facía falta, ou aparecía cuns planos en fotocopias ennegrecidas, malísimas, para proxectar en opacos. Levaba moi mal que os demais puxesen diapositivas. Un día, logo dunha clase de Alfonso Valdés con muchísimas diapositivas, Oíza díxolle: “Desde logo, puxeches diapositivas como quen dispara cunha ametralladora, tatatata, tatatata, tatatata,….”. Era enormemente enxeñoso e ocurrente, moi simpático cando quería e extraordinariamente antipático cando lle daba a gana. Cando viña alguén famoso a dar unha conferencia e tiña moita afluencia de público, el se encelaba e montaba un corrillo propio de comentario, moi concorrido, ao acabar a charla do outro. Había chistes, anécdotas e exemplos ou consellos que sempre contaba. Un día, en clase, logo de contar algo da súa repertorio, un estudante dixo: “Don Paco, vostede repítese”. El volveuse con cara de desprezo e díxolle: “Creo que se equivoca, o que repite é vostede”. Outro día ocorreu que veu un pai dun alumno a verlle, sen dúbida porque o seu fillo suspendía, e el díxolle: “¡Ah! ¿É vostede o pai de Fulano? Un momento que lle dou o teléfono do meu pai…” Tiña moita fama de bo profesor, aínda que a verdade é que case nunca preparaba nada e fiábao todo á súa capacidade de improvisación e de manter unha charla enxeñosa. Era un gran arquitecto, como a súa obra proba, aínda que quizá fose demasiado intelixente para ser arquitecto, como Da Sota –o seu gran rival, no fondo- dicía. O certo é que, como vía as contradicións de todo e que a arquitectura era unha convención, ás veces quedábase perplexo, sen saber por onde tirar. Pero a súa arquitectura, aínda que de fortuna desigual, sempre era empeñada, sempre tiña intencións intensas; poida que fixese obras e proxectos flojos, pero nunca descoidados ou para saír do paso, sempre moitísimo empeño. E construíu as dúas torres mellores da cidade de Madrid, que non serán nunca superadas. Eu recórdolle moitísimo afecto polo que aprendín del, polo que me rin coas súas saídas e porque tiven o honor de que me apreciase e consideráseme un amigo.

Pero antes de consumadas estas cousas da unión das nosas pandillas e dos martes que ampliaron in crescendo a cultura da Escola, convén recordar algúns outros episodios, bastantes deles anteriores. Sendo D´Ors director, exactamente un día antes de cesar, cando a Xunta de Profesores estaba reunida para elixir ao novo, a policía entrou violentamente na Escola, pois había unha asemblea –quizá D´Ors chamounos, como adoitaba facer logo de dar permiso-, dedicáronse a pegar a todo o mundo e chegaron a entrar á Sala de Profesores, interrompendo a Xunta. D´Ors dimitiu –gran cousa, pois cesaba ao día seguinte- o novo director non se elixiu e quedou Arangoa, que era subdirector xefe de estudos de director accidental, e estivo bastante tempo. Isto debeu ser cara a 1972.

Pouco tempo despois, na clase de Estética e Composición –de cuxa asignatura era D´Ors catedrático- levada por Simón Marchán e por Ignacio Gómez de Liaño, houbo uns happening tirando a golfos, que algúns denunciaron a Arangoa. Este chamou a Simón e a Ignacio, que non compareceron, e entón suspendeunos de emprego e soldo.. Era lóxico, pois non ir si chámache o director é, desde logo, falta grave. (Aínda que testemuño de Simón Marchán é que non os chamou). Pero a cousa é que se montou unha carta de firmas solidarizándose con eles e pedindo a súa reincoporación, a min pasáronma, e asinei. Ao día seguinte chegou Fernández Alba, riñéndome por habela asinado, pois Arangoa propoñía expulsar a todos os firmantes. E a verdade é que os botaron a todos, menos a min, aínda que tamén hai que dicir que ao ano seguinte volvéronos a contratar a todos.

Non sabiamos o que pasara, pero un día Fernández Alba decatouse –non sei si polo propio Arangoa ou por outras vías- que cando se propuxo botar a un numeroso grupo de profesores da Escola de Arquitectura, o Ministro, ou alguén importante do Ministerio, onde non se fiaban de Arangoa, pois era un descoñecido para o réxime, pediron informe a Miguel Anxo García-Lomas, que fora Director Xeneral de Arquitectura e que entón non era nada –era antes de ser Alcalde-, pero que era home de confianza do enano do Pardo, e algo así como o sheriff franquista da arquitectura. García-Lomas chamou a Arangoa e díxolle –segundo Alba- que si cría que o fillo de Antón Capitel era vermello é que el era un gilipollas e íalle a romper a cara. Non é textual, desde logo, pero debeu de ser algo así. O caso é que a min non me botaron. Eu sóubeno moitos anos despois, e pensei, que o meu pai –que daquela xa morrera- recibira moi poucas cousas da súa precario historial franquista, pero que, ao fin, algo era algo.

9.

Por certo, eu díxolle ao meu pai que na Escola si que pagaban, pero a verdade é que a cousa non estaba tan clara. O ano en que empezamos non nos deron un contrato, senón un papel de nomeamento, no que por unha banda figuraba o emolumento de 500 pesetas por hora de clase e, por outro, sobreposto con máquina distinta, dicía que había un límite de 14.000 pesetas ao mes. Dado que as horas de clase eran 60 ao mes (todos os días, de luns a venres, de 11,30 a 14,30), López-Peláez e eu fomos a preguntar ao que facía as veces de administrador, que era Valentín, como é que si dabamos clase por valor de 30.000 pretendían pagarnos menos da metade. Valentín dixo, que, bo, bo, que os profesores de proxectos ían moi pouco, e que o que se calculaba é que fosen por valor de 20.000 como moito; non soubo explicar o das 14.000. Por certo a “claúsula”, por chamarlle algo, das 14.000 estaba asinada por Arangoa, ao que eu fun a ver para protestar. (Isto era antes do de García-Lomas). Prometeu que se pagarían as 20.000, e así o fixeron sempre, si non recordo mal. Cobraban o desconto da Hermandad, 800, e dábannos (facíao en man, Josefina, que era a habilitada) 19.200. Ou quizá menos, ao quitar o 14% de impostos, non recordo ben. Resulta especialmente significativo recordar que entón (con D´Ors de director e Arangoa como Xefe de Estudos) o profesor administrador da Escola era un tal Francisco Lencina, que daba clase –é un dicir- en Análise de Formas (era un personaxe sencillamente nulo, por dicir algo suave) e que tiña recoñecida fama de lercha desde a súa mocidade, como me confirmou a min Gerardo Zaragoza, o meu profesor de debuxo, pois o tal Lencina estivera no seu academia, onde xa lle viron os xeitos.

Pero o caso é que José Manuel López-Peláez e eu faciamos as 60 horas de clase completas, e algunhas máis que xa non nos correspondían, pois entón non había tutorías. E ademais estaban demostradas, pois entón se fichaban as horas de permanencia na Escola. Alguén nos dixo que non nos daban os contratos porque estes eran, en efecto, por 60 horas e 30.000 pesetas, diñeiro que se recibía efectivamente do Ministerio, pero a Escola quedábase coas 10.000 para os usos que se estimase conveniente.

Convencidos disto, José Manuel e eu quedamos en ir xuntos a ver a Valentín, o que facía as veces de administrador, e ideamos unha treta, tan parva como efectiva. Iamos os dous, nos enrollábamos con el, e logo, mentres el estivese intentando envolvernos coas súas supostas razóns, José Manuel quedaríase con el no despacho para entreterlle e eu enredaría nos armarios da sala grande da administración para buscar os contratos. A verdade é que os atopei enseguida, todos cuidadosamente amontoados, e sen asinar, naturalmente, polos profesores, que nin sequera os coñecían. Busquei os dous nosos e funme ao despacho con eles na man. Sen dar opción a Valentín asinámolos, entregámolos para que os cursara convenientemente, e dixémoslle que esperabamos cobrar o noso soldo completo de forma inmediata. Que, como eramos persoas moderadas, non iamos pedir o que se nos debía de antes si procedíase desde entón a pagarnos o que era o noso dereito. Quedouse dunha peza e non dixo nada, pero o seguinte mes, e xa para sempre, cobramos as 30.000 pesetas (menos as 1.200 que Josefina descontaba para a Hermandad). Como eramos os dous solteiros e viviamos ambos cos nosos pais (eu coa miña nai viuda), a verdade é que as 28.800 que gañabamos eran entón un soldo estupendo. Eu podía invitar ao que fóra ás mozas coas que saía, e soster pacientemente un estudo con moi escasa, case nula, obra.

Conto isto porque é curioso e divertido, pero, sobre todo, porque dá idea daquela Escola, en moitos aspectos moi sinistra, do franquismo tardío, que nos tocou aínda vivir e á que demos o mellor da nosa vida, enchéndoa moitísimo esforzo dunha cultura que a nós se nos había, en gran medida, regateado.

Engado aquí unha anécdota que me contou Ángel Colomina, e que supoño verdadeira. Anxo era un profesor e arquitecto moi brillante, extraordinariamente intelixente; era de Oviedo, e anos despois foise a Canarias a traballar, de onde xa non volveu. Era e é moi amigo de Fernando Nanclares. Nos primeiros tempos de Elementos de Composición de Antonio Fernández Alba, máis ou menos cando eu fun alumno deles, Anxo era profesor, e polos estraños e irregulares modos de contrato da Escola el estivo algún ano nomeado e cobrando moito, pois logo repartíao con outros que non estaban nomeados. Un día que ía cobrar ao despacho de Josefina viu que tamén ía Ricardo Magdalena, que fora profesor seu e suspendeulle. Púxose diante del na cola de modo que puidese ver a cantidade inmensa que cobraba cando el gardáballa con premeditada parsimonia. Logo, despois de que llo acabou de meter todo aparatosamente no peto e dixo: “¡Home, don Ricardo!¿Que tal? Xa ve, metinme de profesor na Escola ¡e estoume forrando!”. Deixoulle dunha peza. É moi divertido, e espero que sexa verdade, pois a imaxinación de Anxo sempre daba para moito.

10.

Despois de que D´Ors tivo a caradura de dimitir o día antes do seu cese, por causa dunha entrada da policía á que é moi probable que el mesmo chamase, Arangoa estivo unha longa tempada de Director en funcións, en cuxa etapa a máis brillante xestión que se recorda foi o enrejado das fiestras das clases que daban ás terrazas, para evitar que os estudantes asomásense a elas e tirasen cousas á policía. Cara a 1975, máis ou menos (quizá antes) cando a morte do xa ridículo e ancianísimo dictador, foi elixido Juan do Corro Gutiérrez, catedrático de matemáticas, Director da Escola. Corro fora profesor meu en primeiro e segundo, e era bo. Eu seguía a súa clase con asiduidad e aprobei sempre, ata con nota. Era cuñado dos García-Lomas, e por iso, moi coñecido do meu pai. Eu era amigo do seu fillo Juan, que foi compañeiro meu de academia de debuxo con Gerardo Zaragoza, e tiven que ver como el aprobaba a Análise de Formas o primeiro ano, e por ser quen era, e eu debía repetir. Ben é certo que el, percibindo o ridículo da situación así mo fixo notar a modo de desculpa.

Corro fixo Xefe de Estudos a Santiago Fernández Pirla, catedrático de arquitectura legal, e creo recordar que era Candel, catedrático de economía, o Secretario. Un trío –matemáticas, legal, economía- pouco apropiado para dirixir a Escola. Creo recordar que Corro foi á vez Director da Escola e Decano do Colexio de Arquitectos. Ao principio fixérono discretamente, pero, aos poucos, fixérono peor, e, sobre todo resistíronse a modernizar as estruturas de poder da Escola, fuertemente demandadas cando xa eran os tempos da transición.

En tempos de Corro eu tiven un conflito co xefe de bedeles, Luís, porque algúns estudantes puxeran nas estatuas de yeso que decoraban os vestíbulos algo de tipo antifranquista. Luís fixo as veces de Garda Civil, quitou o que fixeran e denunciounos. Vímolo Ignacio das Casas e eu, e increpamos ao bedel dicíndolle que non debía intervir a favor da xa, doutra banda, desaparecida ditadura, e que non pasaba nada porque se puxesen cousas nas estatuas. Luís nos increpó á súa vez e díxonos que nos ía a denunciar ao Director, cousa que fixo. A min chamoume Corro, pero non me riñó en absoluto; díxome, pola contra, que reprendera ao bedel por meterse cos profesores. Corro, nalgúns casos moi puntuales ou de detalle, estivo á altura das circunstancias, ou, polo menos, era suficientemente clasista para facer cousas así.

Pero a xestión da Escola ía de mal a peor. En realidade parece ser que a levaba Pirla, que empezou a facer reformas mentecatas no edificio. A máis simbólica foi a de quitar a gran placa de benefactores da biblioteca da gran fronte onde estaba para levala ao corredor anterior, onde quedaba fatal, e co obxecto de facer unha taquilla de atención para pedir libros desde o vestíbulo da biblioteca. Pero isto, como digo, non era máis que un símbolo; a Escola ía moi mal, e, doutro lado, se demandaba o cambio de estruturas de dirección e xestión da Escola, en concreto a Xunta de Escola, ou asemblea de representantes de todos os estamentos que, segundo moitos de nós, debía dirixila. Celebráronse bastantes asembleas de profesores demandando estas cousas, ás que algunhas veces ía Corro, a quen imprecábamos coas nosas peticións.

Así as cousas, todos moi quentes porque as estruturas de poder escolar non se adecuaban á transformación democrática do país, e pola mala xestión interna, acabouse tomando a decisión entre profesores e alumnos de botar a Corro e ao seu equipo de dirección. Isto foi cara a 1980. Así, polas boas, e á forza. E como se dixo fíxose. Os estudantes non lles deixaron entrar máis á Escola e pedíronlles a dimisión. O edificio ocupouse de forma acrática, encheuse de pintadas, e os estudantes, apoiados por unha cantidade de profesores bastante significativa, fixéronse fortes no edificio e Corro non volveu entrar xa nunca. Creo que os estudantes, doutra banda, pasáronse bastante, no sentido de que chamaban constantemente á súa casa a dicir groserías e tíñano acosado.

A cousa púxose moi grave e o Ministerio decidiu pactar chamando a algúns catedráticos para acordar un equipo de dirección que se fixese cargo da Escola e levásea á normalidad. A asemblea de profesores e alumnos elixira a Fernández Alba para propoñelo como director, cousa que o Ministerio aceptaba, pero el non quixo. Finalmente, entre escolares dos dous estamentos e o Ministerio pactouse unha dirección provisional con Larrodera como director, Aroca como Xefe de Estudos e Navascués como secretario. Isto funcionou; o equipo formou unha Xunta de Escola con representación de todos os estamentos e a Escola tirou para diante.

Non lonxe desta época montouse unha folga de estudantes de Fin de Carreira para protestar pola, segundo eles, gran cantidade de suspensos. Encerráronse nas vacacións de Nadal no pabellón novo e non saían de alí día e noite. Por certo, Fisac, que nunca foi profesor da Escola, se solidarizó con eles e estivo alí animándoos. Foi isto un comportamento intolerable pola súa banda, que a min nunca se me esquecerá como un dos síntomas de como era en realidade este personaxe, pois, en definitiva, os estudantes estaban encerrados porque non aprobaban; isto é, porque non sabían facer un proxecto fin de carreira decente, por moito que á propia Escola puidéseselle, seica, botar gran parte da culpa, ou da causa, daquela situación.

Un día daquel conflito estaba eu no vestíbulo do bar discutindo cun grupo de estudantes, que foran alumnos meus de Elementos, e que se empeñaban en que si non sabían facer ben un proxecto, a Escola tiña a culpa, e, por iso, debería aprobalos. Eu dicíalles que iso non era verdade, como probaba o feito dos moitos que si sabían e que pasaban sen problemas; pero que, ademais, a Escola tiña dúas misións, unha ensinar, e a outra, comprobar que se sabía para expender títulos que comportan atribuciones profesionais moi concretas, exclusivas e perigosas, e que si cumpría mal a primeira misión, non podía dimitir da segunda.

Cando estabamos enredados nisto, pasou Sáenz de Oíza a grandes zancadas. Oíza era precisamente un dos membros, o principal, podería dicirse, do tribunal de fin de carreira, e os alumnos aproveitaron para increparle. Un díxolle que calcularan que na última sesión o tribunal gastara un minuto de tempo corrixindo cada proxecto. Oíza volveuse con extrema rapidez e espetoulle. “Non é verdade. Si referímonos concretamente ao seu, bastáronme cinco segundos para suspendelo”. Deuse a volta e foise deixando ao estudante cos fuciños dunha cuarta. Xenio e figura.

11.

Logo de botar a Corro, e dentro das novas, e provisionales, estruturas da Escola, pasei a pertencer á Xunta de Escola, creo que se chamaba. Isto debía ser xa cara ao ano 79 ou 80, porque eu xa lera a tese doctoral, que fixen sobre a arquitectura de Luís Moya Branco, dirixida por Moneo.

A historia da miña tese arrinca do meu coñecemento da Universidade Laboral de Xixón. Como Paco Partearroyo e eu, con Neves Ruiz e Fernando Nanclares, traballabamos algo para Asturias, iamos algunhas veces alí. Paco e eu faciamos o doctorado e estabamos concretamente nun curso con Xullo Vidaurre, e tiñamos que facerlle un traballo. A min ocorréulleme que Paco fixese unha reportaxe fotográfica sobre a Laboral, eu facía o texto e presentámolo como traballo. A Xullo gustoulle moito.

Carlos Sambricio era xa profesor da Escola e cando se decatou de que eu fixera un texto sobre a Laboral, díxome que iso era importantísimo, e que el estaba facendo outro sobre a arquitectura falangista, ou non se que, e que ía propoñer a Salvador Tarragó –que era o director da revista rossiana “2C-Construción da cidade”- que os publicase os dous. Chamou a Salvador e quedou con el en Madrid, na súa casa, un domingo pola mañá. Eu levei o meu texto, as fotos de Paco –que eran un taco como de 150- e unhas copias de planos da Laboral, que eu tiña en casa, pois eran do meu pai.

Salvador mirou e remiró todo durante moito intre, e despois dixo: “Eu non podo publicar isto”. E Sambricio: “Pero, ¿que dis? ¡Non sexas hortera! ¿Como non o vas a publicar? É que non che gusta?” “Gustar, claro que me gusta. Isto é unha lección de arquitectura impresionante. Pero, si a min en Barcelona chámanme fascista por publicar a Rossi, si publico isto fusílanme. Isto podería publicalo unha revista ecléctica, como Arquitecturas bis, por exemplo.”

Total, que nos fomos co rabo entre as pernas. Eu, dándolle voltas na miña casa, e xa á semana seguinte, pensei: “¡Claro! ¡Arquitecturas bis! Vou chamar a Moneo a ver si interésalle.”. Eu vivía entón en casa da miña nai, xa viuda, e co meu irmán Emilio. O sábado seguinte á reunión con Tarragó, despois de comer, chamei a casa de Moneo. Púxose. Díxenlle: “Oe, mira, Rafa, é que escribín un texto sobre a Universidade Laboral de Xixón, de Luís Moya, e quizá vos interesase para Arquitecturas bis”. Alén oír un profundo silencio que durou algúns segundos. E logo: “¿Dis que un artigo sobre a Universidade Laboral de Xixón, de Luís Moya? E quen dis que o escribiu?” “Eu; escribino eu” “Que ti escribiches un artigo….? ¡Pois claro que me interesa, interésame muchísimo! Por que non che vés a casa a tomar café?” “¿Agora?” “Si, agora mesmo, si podes…” “Vale, vou. O que tarde.”

Collín o coche e funme a casa de Rafa. Creo recordar que vivía aínda na súa primeira casa do Viso, na rúa Oria, que non era exactamente a colonia, case en fronte de Dionisio Hernández Gil. Leveime o texto, o taco de fotos e o cartafol de planos. O o mirou todo e logo dixo que se quedaba co texto e coas fotos, e que o luns en Barcelona, que tiñan comida de redacción, presentaríao. “Cando volva xa che chamo”. E así quedou a cousa, con satisfacción pola miña banda.

O caso é que chegou o xoves e Moneo non me chamou. Eu sabía que volvía sempre o mércores, polo que estaba un pouco mosqueado. Pero dábame un pouco de corte chamalo, polo que decidín chamar a Ignacio Solá-Morais, co que eu tiña xa amizade, para ver si sabía el algo. Isto é, consciente eu, como home da capital, de que Barcelona é un pobo. Chameille e dei no albo. Díxome: “Pois, mira, si, porque eu, que lles estou facendo unha cousa agora, fun precisamente á comida do luns. Chegou Rafa, e nun momento dado sacou o texto e as fotos, todo o mundo púxose a miralas, e enseguida dixo Oriol: “Claro é que esta revista é para publicar aos fachas de Madrid. Xa publicamos esas casas de Cano Lasso, e agora xa, imos a por Moya.” Moneo saltou: “Pero Oriol, é que non entendes nada,…”, e puxéronse a discutir violentamente. Todos nos fartamos enseguida da discusión, menos Federico Correa, que sen facerlles caso, miraba lenta e sosegadamente a túa colección de fotos. Por fin cansáronse, e ao ver Oriol que Federico seguía coas fotos, díxolle. “E ti Federico que opinas?” E el dixo: “Eu xa coñecía esta obra, pois fai anos, un verán e desde Comillas, achegueime a vela. E é unha obra fantástica, creo eu. A min interésame moito.” Oriol quedouse calado, pero, máis ou menos, decidiuse que se publicaría.

Eu, logo destes datos, chamei a Rafa, que me citou no seu estudo. Dixo que lera o texto; que estaba ben, pero que tiña que puílo un pouco aínda, e que cando tivese a versión definitiva volvésello a dar cunha colección de fotos elixidas á mantenta. Así o fixen. Tardou tempo en publicarse, porque recordo que todo isto era en 1975, ano da morte do dictador, e non se publicou ata 1976, no número 12 da revista. Eu púxolle o título de “Sobre a construción dunha cidade ideal”, pero eles cambiáronllo por “A universidade laboral de Xixón ou o poder das arquitecturas”, como réplica ao título do artigo anterior, que facía de acompañante e que se chamaba “Ideoloxía e linguaxe nas arquitecturas do poder”, escrito por Helio Piñón, e que estaba ben, pero sen deixar de manexar algúns dos tópicos ao uso.

O certo é que, logo disto, e sabendo Moneo que eu, como profesor, estaba facendo o doctorado e necesitaba facer unha tese, díxome: “¿E por que non fas a tese sobre a arquitectura de Moya?”. Eu respondinlle. “Si diríxesma o teu, si”. O dixo que si, que ma dirixía, e eu presenteina e lanceime. Díxenllo a Moya, que lle pareceu moi esaxerado, pero puxo á miña disposición o arquivo do seu estudo, que entón xa non funcionaba; apenas estaba alí. Eu metinme alí a fondo, fotografei e copiei moitos dos seus planos e debuxos, localicei os seus artigos e as publicacións das súas obras, visitei moitas destas e fun a Xixón repetidas veces, ata para bucear nun arquivo de planos –de copias- que había alí, procedente da obra.

Decidín facer a tese fundamentalmente sobre a obra historicista e, tamén, que a ía a dividir en dous partes. Unha, a teoría que se deducía dos seus escritos, que eran bastantes, e que eu ía ordenar, case ao modo dun evangelista, e a glosar, máis que a criticar. E outra, composta pola análise das obras, que ían ser as máis importantes desde o “Soño Arquitectónico” ata a Laboral. Entregueina e lin en 1979. O tribunal presidíao Antonio Fernández Alba, e estaba composto tamén por Antonio Bonet Correa, Ignacio de Solá-Morais, Carlos Sambricio e Rafael Moneo, pois entón o director formaba parte do tribunal. Puxéronme sobresaliente por unanimidad, que era o equivalente ao “cum Laude”, pois esa nota non existía entón nas Escolas Técnicas. Levei a comer ao tribunal e a algún amigo ao restaurante “Pepe Botella”, que estaba na praza do Dous de Maio. Eu deixara de ser noivo de Julia Alonso-Martínez; quizá o rolo da tese, sempre tan duro, habíanos envenenado. A tese, que me custou moito esforzo, publicouna o Colexio de Arquitectos en 1981 en forma de libro co título “A arquitectura de Luís Moya Branco”. Moitos anos despois, cando traballei en Belas Artes ás ordes de Dionisio Hernández Gil, este díxome que un día aparecera Adolfo López Durán pola súa casa co meu libro debaixo do brazo e díxolle. “¡Mira, mira, o que a nós nos parecía moi ben e a vós non, agora valórano!” Sen dúbida referíase a discusións na Escola sobre a modernización do ensino cando Dionisio e Moneo foron profesores de Análises. O certo é que, como eu pensaba, a gran personalidade de Moya, capaz de escribir defendendo a arquitectura clásica e atacando a moderna, e capaz de facer arquitectura clasicista non convencional, era case a única base da ideoloxía arquitectónica conservadora no franquismo. Sen Moya quedáronse simplemente en pelota.

Luís Moya deixara de pertencer á Escola en 1971 ou 1972, para dar clase na Escola de Pamplona, do Opus Dei. Os de Pamplona enganchárono porque D´Ors inventouse unha historia cos profesores “maiores” (Moya, Cámara,..), que era nomearlles “supernumerarios”. O que fixo foi, en definitiva, quitarlles as clases e invitarlles á xubilación anticipada. Moya, como lle chamaron de Pamplona, foise, e alí estivo bastantes anos.

Cóntoo porque Moya engadiu a Escola de Pamplona á lista dos seus benefactores, entón composta tan só polos Marianistas, a cuxo Colexio (O Alicerce) había ido e que foron uns dos seus máis importantes clientes. Por iso decidiu dividir en dous o legado da súa biblioteca, unha parte para a Escola de Pamplona e outra para o Colexio Maior Chaminade, obra súa, e dos Marianistas. Supoño que coa Escola de Madrid, da que fora tanto tempo profesor –uno dos máis ilustres- e que ao final lle deu unha bofetada, non quería saber nada.

Pero, en fin, a miña tese significou nalgunha medida una certa reconciliación coa Escola e, así, Antonio Fernández Alba –xefe meu e que foi presidente do tribunal de tese- púxose en contacto con Moya –eu sabía que este, de feito, respectábao moito, e a proba foi o seu voto na oposición de Elementos- e pediulle que deixase á Escola de Madrid a súa documentación profesional; os seus planos e debuxos, vaia, e o que a el lle parecese conveniente. A Moya pareceulle ben, e así quedou convido.

Un bo día Moya chamoume a min e díxome que vendera o estudo, polo que había que levarse o seu material á Escola con urxencia. Eu non sabía que facer, así que chamei a Javier Ortega e pedinlle o favor de que me axudase a levalo no meu propio coche. Así o fixemos, en varias viaxes, e deixámolo depositado e completamente desordenado na biblioteca. Cando o estabamos recollendo, Moya díxome que antes de que o metésemos todo na Escola eu debería elixir un debuxo para min. Pareceume estupendo, e logo de moito pensar elixín o plano da fachada definitiva de San Agustín, que decidira xa como portada do libro da miña tese. No medio da elección, díxome. “A verdade é que deberías de elixir 2. Que menos, logo do teu esforzo”. Entón collín tamén a axonometría seccionada da pirámide do “Soño arquitectónico”. El, ao ver a elección, comentou: “¡Que técnicos!”. Non sei si era una certa decepción porque eu non os elixiu máis “artísticos”. Logo subiu á súa casa e baixou con outro debuxo da fachada de San Agustín, un dunha versión anterior á definitiva, máis pequeno e bastante bonito. E díxome: “Mira, recordaba que este o tiña en casa, Quédacho ti tamén”. Así que teño tres moi bos debuxos de Moya, regalados por el mesmo.

Luís Moya era un home cunha cabeza moi singular –o dicía que de indio, polo seu ascendencia mejicana-, de estatura media e con lentes, pois era extremadamente miope. Cando eu coñecinlle apenas vía; aclaroume que ao meu coñecíame pola voz. Era amable e moi bo charlista, extremadamente culto e con bastante sentido crítico. Cando xa se relaxou comigo –pois ao principio desconfiaba- pasamos moitas tardes falando de muchísimas cousas, aínda que adoitaba ser o quen o contaba case todo. A súa muller, Conchita Pérez Masegosa era unha muller moi singular, pouco sociable e moi crítica, e que a min me tomou moito apreciou pola miña dedicación á obra do seu marido. Chamábame Cristóbal Colón; é dicir, o descubridor. Ambos foron á miña voda cando Chinina e eu casámonos en San Agustín, a súa Igrexa. O cura –que era un jesuita amigo- falou do na homilía.

Logo Javier García-Gutiérez Mosteiro fixo outra tese sobre Luís Moya, esta vez sobre Moya como debuxante, en todos os seus aspectos, e logrou organizar algo o legado que Javier Ortega e eu deixaramos caóticamente na Biblioteca. Descubriu moitos debuxos, que eu nin sequera coñecía, e que xustificaban quizá o comentario de Luís cando a miña elección. Despois organizamos algunhas exposicións. Unha foi para o Colexio de Arquitectos, outra para Xixón, máis completa, no edificio do Real Instituto de Jovellanos. Outra, case igual que esta, foi para a Academia española de Belas Artes en Roma, feita cando Ricardo Aroca era o director da Escola, e a quen lle pediu Felipe Garín, entón director da Academia, que lle fixésemos algo. Daquela fomos a Roma, a inaugurar a exposición, Aroca, Hernández León (que era entón o Xefe de Estudos) e Mosteiro e eu, que a montamos. Na Academia de Roma, os debuxos de Moya quedaban espléndidos, e os romanos que os vían atopábanos tan naturais como magníficos.

Con todas estas cousas, o legado de Moya íase ordenando, e o que se expoñía gardábase xa enmarcado. A ordenación máis forte foi, con todo, posterior, con motivo dunha última exposición, que eu propuxen a Gerardo Mingo, dentro da serie que facía a dirección xeral de Arquitectura nas arquerías. Fixémola Mosteiro e eu como comisarios e documentalistas e as miñas socias, Consolo Martorell –a miña muller- e Mónica Alberola como diseñadoras. Encargouse unha gran serie de fotografías novas ao fotógrafo, arquitecto e profesor da Escola Eduardo Sánchez. A exposición quedou moi ben, tivo bastante éxito e fíxose un magnífico catálogo, cuxos textos escribimos case sos –engadíronse soamente uns textos complementarios de Luís Moya González e Juan Moya Arderíus- Mosteiro e eu. A raíz do legado a Escola de Arquitectura dedicou un aula a Moya, onde se puxo unha placa.

12.

O caso é que, xa doutor, Antonio Fernández Alba propúxome que cubrise a praza de Achego Interino de Debuxo Técnico, non para dar clase alí, senón para seguir con Elementos de Composición, e que mellorase de nomeamento. Xullo Vidaurre quedábase tranquilo porque, como non tiña doutores, non se lle metía ninguén que non lle interesase. Pedino, déronmo, e seguín dando clase en Elementos, aínda que axudei tamén puntualmente a Julio.

Pero volvamos agora á Xunta de Escola (á revolucionaria ou provisional, á que eu pertencía) e ao ano 1980. Eu estaba pensando que, malia o meu historial, non cara a nada en Elementos, pois había catedrático –Antonio-, agregado –Juan Navarro- e achego –Manolo Casas-. Para a carreira académica en Elementos non había porvir, e eu, decididamente, quería facer a carreira académica. A profesión estaba fatal e había moitas cousas que me desagradaban.

Así que me fixei en que o que estaba vacante e sen ningún numerario era a antiga cátedra de D´Ors, a de Composición II, que era teoría, ocupada como encargado por Miguel Durán Lóriga. Empeceime a encandear con esta idea e, de feito, apunteime a unha oposición ao corpo de adjuntos para esta asignatura. Logo acordeime de Moneo e pensei que, á volta duns anos, e farto de Barcelona, acabaríase presentando a esta cátedra, que lle ía como anel ao dedo. Así que decidín que lle ía a lear eu mesmo. Mellor ser o achego de Moneo que encandearme eu coa cátedra e que ma pisase el. Un día funme a verlle e pregunteille que que tal pareceríalle dar en Madrid esta asignatura como Catedrático Interino. Díxome que podería ser e que si había posibilidades. Eu díxenlle que si, e que de feito pensaba suscitalo na Escola.

E susciteino na Xunta de Escola. Alfaia que xa falara con Moneo e que estaba de acordo. Así que a Xunta aprobou propoñerlle como Encargado de Cátedra, pero para iso tiña que dimitir Miguel Durán. Larrodera –director provisional entón; logo foino efectivo- quedou en falar con el e pedirlle a retirada. Na seguinte Xunta Larrodera informounos que Durán negábase a dimitir; que se decatou de como funcionaba o asunto e que para destituírlle era preciso declarar previamente a súa “incapacidade pedagógica”. A verdade é que eu tiña testemuños moi sinistros de como daba clase este señor, polo que non dubidei en apoiar esta declaración, que se aprobou na Xunta por maioría, e fíxose efectiva, malia o violento que todo aquilo resultáballe a Larrodera. Fíxose así, destituíuselle e díxoselle a Moneo que solicitase o nomeamento. Fíxoo, nomeáronlle, e deu clase con gran éxito máis ou menos desde 1981 ata 1985 en que se foi de Decano a Harvard.

Recordo unha reunión un día, non sei de que, na que estabamos Carlos Sambricio e eu, con Manuel Castañs e Antonio Fernández Alba. Carlos Sambricio sacou o tema de Harvard e Moneo, sen ningunha dúbida para ver que dicía Alba. E este dixo: “Pero, Carlos, ti, de verdade, queres ir a Harvard, porque iso é unha tontería, conséguese fácil….” Carlos dixo “Mira, Antonio, para min Harvard é como Hollywood para unha loura tetuda…”. Manuel Castañs morríase de risa.

Pero sigamos co importante. Cando Moneo sentou a praza, Antonio Fernández Alba propuxo que a min, que estaba inscrito nas oposicións a achego de Composición, que se me nomease xa interino desa asignatura e que traballase nela con Moneo. Eu dixen que bo, pero volvemos tropezar co interino, que era interina, Maria Vitoria Gutiérrez Guitián, que tampouco quixo dimitir. Xa que se forzou a Durán pensaron en forzar tamén esta destitución, que era máis fácil, pero eu non quixen. Seguín en Elementos e fun preparando a oposición á adjuntía.

Eu era xa entón achego interino de Elementos, porque Manolo Casas, o achego titular, co que eu traballaba ao alimón, se había ir. sentara a praza de Xefe da Inspección de Monumentos da Dirección Xeral de Belas Artes, sucedendo a Dionisio Hernández Gil, que fora nomeado Subdirector Xeral de Restauración por Javier Tusell, que era entón o Director Xeral (con UCD e o goberno de Suárez), e que creara esa subdirección para Dionisio e para que puidese continuar con ese posto o impulso e a modernización da restauración oficial de monumentos que iniciara. Estando xa Manolo de Xefe da Inspección, xa no ano 1980, encargoume facer obras na Catedral de Oviedo, e logo algunha outra, coas que eu empecei unha certa carreira como arquitecto restaurador. Cara a esa época empecei a saír con Consolo Martorell Aroca, unha das mozas máis guapas que pisaran a Escola, si non a que máis, encantadora e simpática, e que foi a miña alumna en Elementos. O 3 de xullo de 1981 casámonos.

Juan Daniel Fullaondo volvera á Escola e puxérono de achego de Sáenz de Oíza, e era o único que o chamaba de vostede. Era moi celoso da fama de Moneo e, aínda que teóricos amigos, falaba moi mal del. Sentoulle fatal que chamásemos a Moneo para ser catedrático interino de Composición, no canto da el. Os profesores máis famosos e queridos polos estudantes do grupo de Oíza eran Gabriel Ruiz Cabrero, Javier Vellés e Alfonso Valdés. Nalgunhas tempadas Fullaondo acaudillou a envexa cara a estes profesores, e entre todos os outros lles baixaban as notas aos seus alumnos. Un curso, logo dunha indecente baixada de notas, eu me cabreé, pois vira os exercicios, que eran moi brillantes, algúns de antigos alumnos meus, e montamos unha exposición –a verdade é que non recordo como se iniciaron os contactos- na Galería Ynguanzo, que era da marquesa viuda de Santa Cruz de Ynguanzo, un título asturiano, e unha señora que tiña dous fillos en arquitectura e que estaba interesada en facer algunha exposición dese tipo. Reunimos unha pandilla de profesores e de estudantes, e algúns pintores amigos, como Guillermo Pérez Villalta e Carlos Forns; expuxemos os exercicios dos estudantes e cousas nosas. Cando se inaugurou, o éxito de público foi asombroso, non se cabía na galería, por suposto, pero case nin na rúa de Antonio Maura. Esta exposición tivo certo eco, paseouse por algunhas escolas de arquitectura e algunha outra galería e saíu nalgunhas revistas modernas da época –era 1980-, o que nos fixo ingresar na “movida madrileña” como o grupo de arquitectos daquel rolo. De todo iso quedou tamén un libro, “Arquitecturas Modernas”, editado por ProNaos e pago pola Subdirección Xeral de Artes Plásticas do Ministerio de Cultura, á que pedimos unha beca.

Bastante anos antes –cando, nos 70, sacabamos a Escola adiante como podiamos- fixeramos unha pandilla de 7 –Manuel das Casas, Carlos Sambricio, Gabriel Ruiz Cabrero, Javier Vellés, Alfonso Valdés, Javier Frechilla e eu-, e forzámola, para consolidar unha amizade incipiente que tiñamos da Escola. Decidimos cear xuntos todos os venres, un día en casa de cada un, e coas mulleres e noivas. Diciamos que tiñamos unha Logia masónica, e pasabámolo fantástico. Na Escola, envexosos, outros profesores, chamábanlle “a mafia”. Si foi ou non unha mafia, quizá máis ou menos funcionou, pois cinco chegamos a catedráticos, todos menos Javier Vellés, que se foi da Escola, e Alfonso Valdés, que entrou nunha certa decadencia, botáronlle logo como profesor, pois seguía de asociado logo de moitos anos, e logo dalgunhas tristes peripecias morreu prematuramente. A Logia durou uns anos, e logo foise diluíndo. Gabriel, Javier Vellés e eu montamos unha nova pandilla, con Antonio Riviére e con outros máis novos que foran alumnos nosos: Cristóbal Bellver, Pedro Miralles, Pedro Feduchi, Luís Moreno, Álvaro Soto, Sigfrido Martín Begué e Consolo Martorell. Estaban, claro, outras mulleres e noivas, e algunhas outras mozas que non eran arquitectos, como Selina Blasco, amiga de Pedro Feduchi e que logo se casou con el, e Pomba Canivet. Iamos todos os venres ao bar Chicote, que entón estaba en total decadencia, e logo ceabamos por aí ou en casa de alguén. Isto durou tamén uns anos, pasámolo moi ben e as amizades consolidáronse moito. houbo outras dúas baixas, pois Cristóbal Bellver e Pedro Miralles, os dous valencianos, morreron moi prematuramente.

13.

Naqueles tempos levaban revístaa Arquitectura, a do Colexio, Jerónimo Junquera e Estanislao Pérez Pita. Eu colaborara ás veces con eles, e tamén o fixeron Carlos Sambricio, Javier Frechilla, Gabriel Ruiz Cabrero, Alfonso Valdés, Mayte Muñoz e Juan Antonio Cortés. Cando chegou o novo concurso da revista por parte do Colexio, e en vista de que os sete colaboraramos xa tanto con eles, propuxémoslles presentarnos todos xuntos. Eles non quixeron, porque entón nós seriamos maioría, o cal era absurdo pois os sete non presentabamos ningún monolitismo. O caso é que lles dixemos que entón nós nos presentariamos sos, como así fixemos. O Decano do Colexio era Larrodera, ao mesmo tempo que era, creo recordar, o director da Escola. A min e a Frechilla coñecíanos e estimaba bastante, polo que tiñamos esa baza. Pero ninguén se animaba a ser o director. Eu falei co que entón era o meu cuñado, Manuel Veiga, xornalista e fundador de bastantes revistas, para ver si animábase a ir connosco, e díxome que si. Eu animei canda min a Gabriel e a Javier a presentarse comigo de directores e a propoñer aos outros catro como conselleiros de redacción. Así o fixemos e gañamos o concurso. Estivemos na revista ata o ano 86, logo de gañar un novo concurso no 82. O meu cuñado Manolo montóunolo todo, pero ao ano dixo que se ía. Substituímolo con Juan Paz Canalejo, arquitecto e amigo noso, que estivo ata o final. Tamén tivemos algunhas tempadas a Macarena Grande, Ramón Guerra e Luís Moreno Mansilla. Fixemos unha revista que foi moi pedagógica –eramos todos profesores- e tamén moi popular. Entón había poucas e tivemos gran éxito. Iso si, en 1986, cando a faciamos mellor, o Colexio non nos renovou o concurso, así que nos fomos por onde viñeramos.

Nos anos en que empezabamos en revístaa Arquitectura, Alberto Campo estivo moi activo na Escola e –creo recordar que coa axuda do Colexio- trouxo a algunhas personalidades a dar conferencias. Recordo a Siza, Mario Botta, Richard Meier, Vittorio de Feo, Mario Galdensonas, etc. Celebrábanse charlas e sesións críticas. Eu era entón un crítico en alza, e así era perejil obrigado de todas estas salsas.

A finais de 1982, cando Moneo daba clase de Composición II coa axuda de Juan Antonio Cortés, José Barbeito e María Vitoria Gutiérrez Guitián, celebrouse a oposición á adjuntía con dúas prazas para o corpo e desa asignatura, é dicir ao que eu estaba inscrito. Presentáronse comigo a citada María Vitoria (Mariví) e Emilio Jiménez Julián, un valenciano. No tribunal estaban Fernando Chueca Goitia de Presidente, e ademais Ignacio de Solá Morais, Jaime López de Asiaín e os dous irmáns Trillo de Leyva, Manuel e Juan Luís. A oposición era un primeiro exercicio de autobombo e programa, no que botaron a Mariví, outro segundo de tres leccións do teu programa sacadas ao sorteo, do que o tribunal elixía unha, que habías de desenvolver por escrito e logo ler, e un terceiro práctico, no que nos puxeron facer un arranxo da praza das Comendadoras. Na presentación do exercicio práctico había moita xente, estaba Moneo, e estaba tamén Manolo Casas que levara a Dionisio. Iso veume ben ante o tribunal –ante Chueca- pois se supoñía que o público ía por min. Déronme a primeira praza e a Emilio a segunda. Ao principio sentábanche provisionalmente na praza, que logo tiñas que ocupar por concurso de acceso. A nós sentounos na praza unha disposición da L.R.Ou. de 1984, que nos cambiou de Adjuntos a Titulares. Era peor, pero con mellor nome.

Eu non empecei a dar clase –e, así, nunca a dei con Moneo-, pois a consecuencia da ascensión ao poder do PSOE co goberno de Felipe González, a Antonio Vázquez de Castro, catedrático da Escola, nomeáronlle Director Xeneral de Arquitectura, e propuxo a Manolo Casas que deixase a Inspección de Monumentos para pasarse con el de Subdirector Xeral. Manolo aceptou e recomendoume a min para a Inspección. Dionisio propúxomo e alá fun. Era Director Xeneral de Belas Artes Manuel Fernández-Miranda, un catedrático de arqueología gijonés, sobrino de don Torcuato, algo maior que eu e moi intelixente e simpático. Morreu anos despois prematuramente. O Ministro era Javier Solana e o Subsecretario, Ignacio Quintana, un ovetense, tamén intelixente e simpático.

Tiven que pedir a comisión de servizo a D. Paco Sáenz de Oíza, que era entón o director da Escola, co que eu tiña o privilexio de ter certa amizade, e que a informou positivamente, está claro, pero fíxoo rezongando e dicíndome que non lle apetecía nada que me fose da Escola. Isto me halagó, claro, vindo del, pero díxenlle que tampouco sería moito tempo.

En Belas Artes atopei –xa o sabía- a algúns arquitectos bastante coñecidos por min, a maior parte deles profesores da Escola, tales como Antonio Almagro, Carlos Baztán, Amparo Berrinches, Alberto Humanes e José Miguel Merino de Cáceres. Eu fun así o Inspector Xeral de Monumentos do Estado, segundo a Lei de 1933, e de 1983 a 1985, o último antes das transferencias ás Comunidades Autónomas e da nova Lei do Patrimonio Histórico. Alí paseino ben, aínda que tamén mal algunhas veces, aprendín moito e encargáronme a restauración e a terminación do Museo de América, de Luís Moya, traballo que fixen primeiro de oficio e logo como profesional libre cando volvín á Escola. Compatibilicei este posto coa dirección de revístaa Arquitectura, e nel fun facendo un traballo de investigación que acabou converténdose nun libro que ha ter bastante éxito: “Metamorfose de monumentos e teorías da restauración”, que foi publicado por Alianza Forma.

En 1985 o Ministro Solana fixo aprobar polo parlamento a nova Lei do Patrimonio Histórico Español e foi celebrando as transferencias ás rexións, polo que a Inspección quedouse case sen contido. Ademais, Dionisio Hernández Gil fora nomeado Director Xeral logo de Fernández-Miranda –eu fun unha tempada subdirector xeneral en funcións- e creou o Instituto Español do Patrimonio Histórico, nomeando a Antonio Fernández Alba como Director. A min díxome que si quería que me quedase, pero eu agradecinllo e volvín á Escola.

Alí incorporeime á cátedra de Composición II, que levaba Juan Antonio Cortés como Encargado, pois resultara ser Profesor Titular ao aprobar as probas de idoneidad que fixo a L.R.U. Seguían con el Pepe Barbeito e Mariví. Era Larrodera o director da Escola –agora xa non provisional- e propúxome ser eu o Encargado da cátedra. Eu díxenlle que non, porque quería estar en dedicación non completa para ser máis libre con revístaa Arquitectura e tampouco me gustaba pasar por encima de Juan Antonio, aínda que el creo que deste xesto meu nunca se decatou.

Logo fixeron profesor asociado da asignatura a Bernardo Ynzenga, ao que eu só coñecía de vista, e a Juan Antonio sentoulle mal, pois era maior que nós e sen experiencia de dar a asignatura tal e como se daba –algo fundado por Moneo- e condenoulle a dar comentario de textos en ambos grupos, cousa que Bernardo fixo con alegría e eficacia. Daquela fixémonos amigos. O programa principal dabámolo Juan Antonio e eu, cada un o seu e aos dous grupos. Pola tarde dábano Barbeito, que dobraba a Juan Antonio, e Mariví, que me dobraba a min. Bernardo daba os comentarios de textos sobre os libros recomendados dos dous programas. Fixémolo durante dous cursos, polo menos, e funcionou ben. Hai testemuños dalgunhas publicacións que preparamos.

Moneo, como dixen, se había ida a Harvard, onde xa fora profesor, contratado como Decano da Facultade. Unha tempada antes de irse chamoume para vernos e charlar, e fómonos andando pola Castelá ata a Estación de Atocha, onde a el apetecíalle mirar o oco que habería de reencher co seu proxecto. Alí contoume o de Harvard, dicíndome que, logo da súa familia, dicíamo a min antes que a ninguén, e que o facía porque a cátedra ía saír a oposición e el xa, co de Harvard, non se ía a presentar. Así, que debía prepararme.

En efecto, saíu a oposición a cátedra, e non unha, senón 2 prazas. O que ocorrera é que Juan Miguel Hernández León, que se presentou e gañado unha adjuntía de Estética e Composición, como aspiraba lógicamente a cátedra, presionara a Adolfo Amézqueta para que saíse unha praza. Amézqueta, que se había ir a Sevilla como catedrático de Análise de Formas, recuperara a súa situación en Madrid presentándose á cátedra de Estética, que gañara. Logo da L.R.U., o departamento de Composición reunía as asignaturas de Estética, Composición, Historia da Arte e Historia da Arquitectura. Tamén algo de Análise de Formas, pois Helena Igrexas e o seu marido manobraran para conseguir esta cousa absurda, xa que Análise é debuxo e tería que estar noutro Departamento, e así estar xuntos e dominar o cotarro. Helena fora catedrática de Valladolid, de Análise de Formas, por oposición, e de Madrid por concurso de traslado. Logo desta manobra, que permitiron a Escola e o Ministerio non se sabe porqué, dominaban o Departamento e Adolfo era o director. Juan Miguel díxolle a Amézqueta que sacase a cátedra de Composición, para non competir con el si era de Estética, e convenceulle para que pedise dúas prazas. El mesmo díxome a min, que sabendo que eu me ía a presentar, logrou que saísen dous, unha para el e outra para min.

O caso é que nos inscribimos ás prazas e tamén o fixo Juan Antonio Cortés, que non podía presentarse porque non tiña a antigüidade suficiente, pero que pediu ao Consello de Universidades a exención que prevía a lei, e que tiña que ter concedida, en todo caso, cando se celebrase a oposición. Tamén se inscribiu Miguel Anxo Baldellou, que non era sequera titular e que tamén necesitaba a exención.

Amézqueta, que era o presidente do tribunal nomeado polo Departamento –ou sexa, autonombrado; o secretario era Pedro Navascués- negouse a celebrar as 2 prazas á vez e separounas, inexplicablemente, aínda que logo soubemos porque era. Así que tiñan que celebrarse por separado. Eran tempos de oposicións, a causa do impulso que a L.R.U. deulles, e tamén se presentaba Carlos Sambricio, que xa era achego, á de Historia da Arquitectura. A esta presentábase tamén Navascués, que xa era catedrático de Historia da Arte, non se sabe porqué, aínda que despois sóubose: Navascués díxolle a Chueca que quería ser académico de Belas Artes, e este díxolle que entón o mellor era que fose o catedrático de Historia da Arquitectura. O certo é que non logrou selo e logo, con todo, fixéronlle académico. O clan Chueca era máis forte que as convenciones.

A oposición a Historia da Arquitectura foi antes que a nosa. Non recordo ben o tribunal. Sei que estaba Ignacio de Solá-Morais, Helena Igrexas e un valenciano do que se me esqueceu o nome; non recordo máis. Foi moi rifar e, finalmente, gañou Carlos. No último exercicio, e actuando Navascués, eu senteime á beira de Carlos. Navascués dixo non se que que a Carlos lle sentou fatal, e este empezou a facer ruído co asento. A súa muller, que estaba detrás de nós, díxolle que saíse do aula, que non podía montar números, e Carlos foise. Estaba Chueca na sala, que debía estar en mal sitio, porque ao ver que quedaba libre o asento de Carlos, cambiouse el, non sei si porque me vió e tiña ganas de facer comentarios. O caso é que me fixo bastantes, e como estabamos en primeira fila e el debía de estar un pouco xordo, facíaos en voz alta e todo o mundo miráballe. Navascués falaba, creo que do século XVIII, como coméndolle o terreo a Sambricio, e non poñía imaxes. E Chueca, logo dun intre, dixo: “¡Que oposición máis aburrida! Non hai diapositivas…”, en voz alta, e eu díxenlle, máis bajito –non sei si oír-, “Si, don Fernando, pero fíxese que é o seu candidato”. Porque se sabía ben que Chueca apoiaba a Navascués e non a Carlos. O caso é que Carlos saíu. Navascués colleu un tremendo rebote e xa se envenenó para a nosa oposición.

Celebrouse a primeira praza nosa. A Juan Antonio concedéronlle a exención, polo que tamén se presentou. O tribunal eran Amézqueta, Navascués, López Aisiaín, e outros dous que non recordo. Non estaba Helena Igrexas, que actuaba entre bastidores. Os tres fixémolo bastante ben. Eu creo que o fixen bastante mellor, aínda que isto non sexa máis que unha opinión sen valor ao proceder de min mesmo, pero tiña –e isto xa é máis obxectivo- moitos máis méritos que eles. Ademais presentei para o segundo exercicio unha investigación –o que logo foi o libro “Metamorfose de monumentos e teorías da restauración”- que era moi interesante e moi elaborada. No entanto, que lle desen a praza a Juan Miguel, nin me molestou nin me sorprendeu. Non era mal candidato, era amigo da pandilla e quedaba aínda outra praza.

Celebrouse logo a segunda praza. Seguían estando Amézqueta e Navascués no tribunal, e tamén López Aisiaín, que era por sorteo e que volveu saír. Estaban ademais o ínclito Rafael Manzano e unha catedrática de Valencia descoñecida que se chamaba Violeta Montoliu. A sorpresa foi que se presentou Baldellou, que recibira a exención, e xa entendemos o das prazas separadas: estaban esperando, estirando o prazo, para que lle dese tempo a Baldellou a presentarse. Por certo que estaba tamén inscrito á cátedra de Historia da Arte, pero contáronnos que houbo un pacto, déronlla a Antonio Ruiz –moi bo profesor- porque a Baldellou prometéronlle a segunda praza de Composición. Baldellou, aínda que é maior que eu, fixera o doctorado facía moi pouco, e non sei si non era titular cando se presentou a cátedra ou si o era, en todo caso, desde facía moi pouco tempo.

Juan Antonio e eu fixémolo igual. Ou sexa, moi ben; eu, creo honestamente, que mellor, e seguía tendo mellor currículum e mellor investigación. Baldellou fíxoo moi mal. Notábase que o proxecto docente era para Historia da Arte, ou para as dúas cousas á vez. O proxecto de investigación, sobre Velázquez Bosco, fíxoo fatal; tiña ata desordenadas as diapositivas. Recordo que, ao acabar, Leopoldo Uría, que entón estaba de subdirector xeral no Instituto ás ordes de Fernández Alba, díxome que o fixo moi ben e o outro moi mal, así que gañara. Eu díxenlle que non; que xa entendera que eu non ía gañar de ningún xeito.

E así foi. Gañou Baldellou, con gran escándalo do público, que lle montou un pollo ao tribunal, coma se fóra no franquismo. O máis divertido foi que Jose Luís Rodríguez-Noriega chámolle chorizo e fascista a Amézqueta, que se estrañaba e escandalizaba porque se cre ¡vermello! ¡Ja! Simón Marchán, indignado, veume a dicir que isto non tiña remedio, pero que a investigación que fixera era estupenda e que a tiña que publicar, e púxome en contacto con Alianza Forma, cuxo director era Fernando Villaverde, que aprobou a edición do libro. Logo Fernando foise, e sucedeulle Paco Calvo Serraller, que seguiu botando o libro para diante. Acabei de escribilo no verán de 1987, en Cangas de Onís, cando naceu o meu fillo Alberto, e publicouse en 1988. Ha ter varias reimpresiones e converteuse no meu libro máis coñecido e importante. Agora vaise a publicar, sairá en 2009, unha segunda edición revisada e aumentada. foi a única publicación significativa –no sentido de investigación orixinal- publicada en España sobre a restauración e a interpretación dos cambios na arquitectura do pasado.

O resultado das oposicións deprimiume bastante e paseino fatal durante un tempo. Para min foi un fracaso absoluto, pois esta era a liña da miña carreira docente para a que me preparou moito. Nunca esquecerei as manobras de Amézqueta e de Helena Igrexas, nin tampouco a colaboración de Navascués e de Manzano. Todos eles elimináronme a propósito de que merecía a praza. A Escola de Madrid quedouse sen que eu fose catedrático de Teoría, e ela perdeullo, non tanto eu, que, co tempo, xa me deu o mesmo. En Composición continuamos dando clase ata final de curso, pero eu decidín marcharme de alí, e utilizando unha cláusula da L.R.Ou., pedín o meu cambio de Titularidad a Proxectos. Había que ter a venia do Departamento ao que querías ir, que obtiven mediante a amabilidad de Antonio Vázquez de Castro, e mandar a petición e o currículum ao Consello de Universidades, que me concedeu o cambio. Volvín dar clase con Manolo Casas que, logo de ser Director Xeneral de Arquitectura, presentouse a cátedra –eu aconselleillo vivamente- e gañouna. Tamén gañaran cátedras de Proxectos naqueles anos Juan Daniel Fullaondo e Alberto Campo. Isto era cara a 1987. Traballabamos xuntos Manolo Casas, Emilio Tuñón e eu, levando Proxectos I. Eran os tempos dos talleres verticais, e xa desaparecera ata a condición horizontal de Elementos de Composición, que ao principio se conservou. O primeiro ano tivemos unha promoción na que fixemos moi bos amigos, como Mónica Alberola (que logo foi socia miña e profesora comigo na Escola), Juan García Millán (que se casou con Mónica e que foi moito tempo despois director de revístaa Arquitectura comigo de 2000 a 2008), Alicerce Sánchez Esquerdo(que traballou moito tempo con Manolo Casas), Veiga Ortiz (filla de Miguel o librero), Pedro Morais, César Cabanas e Pomba Santamaría, que traballaron algún tempo comigo.

14.

Estando xa de novo nos cursos de proxectos chamáronme da Escola de Valladolid –chamoume Javier Rivera, profesor de Historia e director entón do Departamento de Teoría e Proxectos- para propoñerme que me presentase a unha cátedra de Composición de alí. Eu díxenlle que non, que me retirou de Composición, pero que chamasen a Juan Antonio, que seguro que quería. Tamén lles dixen que si sacaban unha cátedra de Proxectos si que me presentaría. Fixeron as dúas cousas. Sacaron a de Composición, á que se presentou Juan Antonio e gañou, e sacaron a de Proxectos, xa en 1989, á que eu me presentei. Estaban no tribunal, nomeados pola Escola, Manuel Trillo e José Ignacio Linazasoro, que foran catedráticos de alí, e por sorteo saíron Oriol Bohigas, Juan Navarro e Muntañola. Veume ben que o tribunal fose bo, con Oriol e Juan para darlle verdadeira altura, pois me presentaba só e non me apetecía que parecese un paseo militar. Preparei bastante o proxecto docente, pensando que me serviría máis adiante como así foi, e volvín contar o “Metamorfose de Monumentos” como proxecto de investigación. Era xa un libro, e regaleillo a todos os membros do tribunal. Saquei a praza e incorporeime alí xa en mayo ou xuño, co curso case acabado.

O primeiro que atopei alí foi unha folga bastante salvaxe por causa de Proxectos. Complicada, pero, en realidade, porque suspendían. Javier Rivera dixo que tiña que falarlles eu, que o feito de que fose flamante catedrático e de Madrid tiña moita importancia. Fíxose unha reunión no salón de actos e faleilles. Díxenlles sobre todo que o máis importante capital da carreira era saber proxectar e que había que traballar. Salvador Mata comentou, que ben, que parecía un coronel e que iso era o que facía falta. A verdade é que a folga acabouse.

Rivera empeñábase en que me presentase a Director. Dicía que me elixiría todo o mundo. Eu dixen que si, pero coa boca chico. A medida que ía pasando o tempo cada vez apetecíame menos, e un día, desde Madrid, chameille e díxenlle que estaba decidido a non presentarme; que me prestaba a ser director do departamento. Ocorréralleme que a Ramón Rodríguez Llera, que era profesor de historia e estaba en Roma, seguro que lle apetecía. Javier dixo, que bo, pois ao departamento, pero que non dixese nada e como el fixera correr a voz de que me presentaba eu, non se ía a presentar ninguén. “Entón, o último día presentamos a Ramón, xa non lle dá tempo a presentarse a ninguén, e sae”. Así o fixemos e saíu. Estes de letras son uns estrategas e gústalles ser directores dunha Escola de Arquitectura máis que a un bobo un lápiz.

Paseino ben en Valladolid. Fun director do departamento. Facíanme caso en todo. Con financiamento do Colexio de Arquitectos levei a moitos conferenciantes; fixen desfilar por alí á maior parte en grao sumo luxoso de España. Ramón, xa director, dicía: “Antón raíña, pero non goberna”. Deixei alí moitos bos amigos: Javier Rivera, Ramón, Salvador Mata, Josefina González, Miguel Anxo da Igrexa, Pomba Gil, Xullo Grijalba, Darío Álvarez, Pedro Luís Galego, Fernando Díaz-Pinés (que foi alumno meu en Madrid)…..Estiven tres cursos. Antes de cumprir os tres gañei unha praza de catedrático de Madrid, pero quedeime en Valladolid ata completar o curso.

En Madrid saíran tres prazas xuntas e inscribinme, pois era a miña oportunidade: ou entón, ou dificilísimo volver. Presentámonos Luís Fernández-Galiano, María Teresa Muñoz, Salvador Pérez Arroio, Francisco Fernández-Longoria, José Miguel Prada Poole e eu. O tribunal eran Antonio Vázquez de Castro, Manuel das Casas, Muntañola, Luís Pena e Helio Piñón. No primeiro exercicio, Salvador Pérez Arroio, que xa perdera nunha oposición anterior contra Linazasoro, presentábase en plan combativo, e ensinoulles algo así como 10 carros de diapositivas dos redondos grandes cos seus proxectos e obras, aproveitando que o primeiro exercicio non tiña limitación de tempo. Eu non era capaz de entrar aos exercicios dos outros, pero tampouco de irme da Escola. Cando o de Salvador, intrigado, entrei a ver que pasaba: saían plantas de chalés. Funme. Volvín mirar moito despois e seguían saíndo plantas. Era como un culebrón venezolano. Non me quedei aos comentarios do tribunal, pero foi como ás 2 da mañá. Contáronme que Helio díxolle que si lles confundiu con directivos dalgunha multinacional xaponesa e pretendía colocarlles obras. Só pasamos ao segundo exercicio Fernández-Galiano e eu. Presentei un proxecto de investigación sobre Alvar Aalto que hoxe é un libro na editorial Akal. Déronnos as prazas e quedou unha vacante. Isto foi a finais de 1991.

Pérez Arroyo recorreu o resultado ante o Rector, sobre todo co argumento de que el era un gran proyectista moi experimentado, empregando a Fernández-Galiano, que non exerce a profesión, como exemplo de agravio. Respondemos ao recurso, coa axuda dun avogado de Ricardo Aroca, pero o Rector non resolvía. Pasou o tempo, eu non tiña présa, pois seguía en Valladolid, pero a cousa pasou xa de castiñeiro escuro. Pedímoslle a Ricardo –que era entón o director da escola- que lle dixese algo ao Rector –xa o fixo- e dixo que si, que insistiría, pero que lle enviásemos tamén nós unha carta. Eu escribinlle argumentando a miña condición de catedrático da asignatura e de gañar a praza en enfrontamento limpo –eu si era proyectista- e Galiano envioulle un texto moi subido de ton. O caso é que reaccionou e sentenciou salomónicamente aceptando o noso nomeamento, pero ordenando ao tribunal que, en canto á terceira praza que se quedou deserta, que se volvese a xulgar a actuación de Pérez Arroio e que seguise con el a oposición. O tribunal reuniuse, volveu xulgar a Pérez Arroio, e no canto dun 2 puxéronlle un 0. Víase vir. A cousa acabou aí, pois Salvador non insistiu.

Bo, en realidade, non acabou, pois Longoria e Prada Poole abriron un recurso contencioso. Eu, que estivera na administración e algo sei de procedementos administrativos alfaia que o contencioso non podía ser admitido a trámite, pois eles, ao non recorrer contra o rector, non esgotaran a vía administrativa, previa á contenciosa. Pero, coa miña sorpresa, admitíronllo e déronnos coñecemento a nós, como partes afectadas, para que nos acudísemos no procedemento. Todo o mundo díxonos que tiñamos que facelo por que si non podía ser fatal. Era mentira; si alguén está nun caso parecido o mellor é que non se acuda no procedemento; só perderá tempo e diñeiro. Nós de feito, estabamos sentados na nosa praza, e dixéronnos tamén de que en caso de fallar o contencioso a favor deles, a nós, xa en praza, non nola quitaban. O caso é que Galiano e eu, por empeño del, decidimos deixar ao avogado de Ricardo e picamos máis alto, e collemos un do despacho de Alzaga, do que non recordo o nome. Cando fixo o escrito principal fíxoo bastante mal e eu tívenllo que corrixir. Cobrounos 250.000 ptas. e deberiámoslle outras tantas ao final. Este final chegou e déronme a razón: non había lugar ao contencioso por non esgotar a vía administrativa. Pero admitírono a trámite, e en dicir isto tardaron paréceme que tres anos. Eu díxenlle a Galiano que ao avogado non lle pagásemos a segunda parte, en realidade, non fixera nada, máis que un escrito malo que ademais fora inútil. Pero Galiano dixo que esta xente era moi perigosa –isto é verdade- e que era mellor pagarlle, así que o fixemos. Craso erro, si védesvos en caso parecido non paguedes. ¡Vivan os tribunais e os picapleitos! Resulta bastante claro que o tribunal, ao admitir nun principio o recurso “para que non houbese indefensión” non fixo outra cousa que prexudicar aos que gañaramos e protexer a existencia de preitos e de picapleitos. Si en España deixásese no 50 por cento aos avogados e xuíces e á súa actividade o país estaba salvado.

Cando estaba en Valladolid chegou alí o rumor de que Víctor D´Ors casouse con Alicia Mirón. A verdade é que con Alicia ninguén se atreveu na Escola. A súa irmá Virginia casouse deseguido –con Manolo Gómez Gaite, como xa dixen-, pero Alicia permanecía solteira. Xa algo maior deulle o si a D. Víctor, que estaba entón máis que xubilado. Din que Chueca, ao decatarse, comentou, sen dúbida con envexa, “¡Ah, Víctor, pillín, pillín,..” Ricardo Aroca contaba as tres mentiras que D. Víctor contoulle a Alicia para convencela. Unha, que tiña diñeiro; outra, que xa non era activo sexualmente e a terceira, que se ía morrer pronto. A verdade é que durou uns anos, pero morreu relativamente pronto. Cando Ricardo Aroca casouse anos despois con María Jesús, a súa secretaria, aínda que Ricardo non estaba xubilado nin había tanta diferenza de idade, eu, para facerlle rabiar, pregunteille: “E ti, que mentiras contácheslle a María Jesús”. Deulle moita rabia, desde logo, e non dixo nada.

Toda a lea do contencioso da oposición era cando eu xa levaba un tempo de catedrático de Madrid, pois, como dixen, sentáronnos en praza logo da resolución do rector. Ao principio asocieime con Manolo Casas, nunha cátedra con dous xefes, e moitos profesores, os nosos compañeiros de sempre de Elementos e algúns outros. Logo separámonos e eu leveime aos modernos, que Manolo deixoume con certa xenerosidade, pero que, en realidade, eran os meus amigos: Emilio Tuñón, Luís Moreno, Álvaro Soto, Pedro Feduchi, Luís Vermello e Federico Soriano. Este último, de acordo co seu talante, foise enseguida a outro grupo cun xefe máis moderno que eu.

A verdade é que non estabamos moi de acordo co programa –o disentimiento sobre os programas foi moitas veces, e seguirá sendo, característica común dos grupos de proxectos-, pero fixemos unha solución que funcionou. Eran os tempos dos talleres verticais, e decidimos facer un programa marco, cunha temática e un lugar comúns, e de aí concretar dous programas específicos, un para Proxectos I, II e III, que o levaban Emilio, Luís, Álvaro e o outro Luís, e outro para Elementos de Composición e unha parte de Proxectos I (para equilibrar o número) que o levabamos Pedro Feduchi e eu, o que coincidía coas aulas, pois tiñamos unha grande e outra pequena. Eu daba ás veces clases teóricas máis organizadas e para todos na clase grande. Estivemos así uns cantos anos e saíu ben; fixemos algunhas publicacións que reflicten esta etapa. Fixemos tamén algunhas viaxes divertidas cos estudantes: a Londres, a Berlín, a Nova York,… Logo, algo máis adiante, entrou connosco de profesor Sergio de Miguel, que fora alumno meu de doctorado.

Creo que foi cara a 1994 cando Ricardo Aroca propúxome que fose Sub-director da Escola, encargándome de Investigación, Doctorado e posgrado. Ao principio díxenlle que non, pero acabei dicíndolle que si. Estiven 6 anos, pois continuei algo, moi pouco, con Juan Miguel Hernández León cando lle sucedeu. Antes, sendo director do departamento Antonio Miranda, Aroca díxolle que me nomease representante de Proxectos na comisión que elaboraba o Plan de 1996, e alí estiven; foi bastante lata, sobre todo polas insoportables posturas dalgúns, varios deles profesores de proxectos, que agora non nomearei, pois si fixéseo non podería evitar censurarlles.

A Subdirección con Aroca non estivo mal. Divertinme, traballei, aprendín cousas, e relacioneime con xente interesante da Escola distinta da de proxectos. O peor era que, como Sub-director de Doctorado, tiña que ir ás comisións do rectorado onde tamén estaba Helena Igrexas, o que eu levaba moi mal, polo xa sabido e porque é insoportable. Tivemos unhas cantas pelexas, algunhas gordas, e eu gañeinas todas, pero non me gustaba nada.

Participar da dirección de Aroca, da redacción do novo Plan e todo iso foi interesante e moitas veces divertido. Aroca traballou naqueles anos incansablemente para a Escola, deulle a todo a volta, instituyó moitas cousas, e hoxe debémoslle case todo o bo que a ordenación da Escola ten. No concreto, o peor eran as Xuntas de Escola, pois Aroca provocaba unha oposición feroz da pandilla de Amézqueta e Helena, á que se había unido Soriano e os seus, e as xuntas eran verdadeiras batallas campales, pois Ricardo, ao que lle gusta a loita, gozaba con aqueles conflitos que a min me resultaban agotadores.

Cando en 1996 empezou o Plan novo –entón denostado por todos, absurdamente, pois o Plan 1975 foi un dos peores que a escola tivo- eu presteime a ir a primeiro, que no segundo semestre xa tiña proxectos. Tamén foi Fernández-Galiano, igualmente voluntario. Eu tiven que compatibilizar ese ano o grupo de Elementos –para o que me busquei como axudante extra oficial a Alicerce García Arranz, que fora alumna miña e apetecíalle- e destinei comigo a 1º do Plan novo a Pedro Feduchi e a Sergio de Miguel. Os demais quedábanse co Plan vello. Foi unha promoción moi boa, á que seguimos dando clase en segundo, algúns –poucos- cambiaban e outros non. Daquela primeira promoción fixemos bos amigos, como Antonio Morais, David de Diego, Miriam López Rodero, Laura Andueza, Vitoria Mateos, Anais González,… hoxe todos arquitectos. A esta promoción, xunto co Plan vello, levámolos a unha viaxe para ver as obras de Lle Corbusier en Francia –viaxe que xa fixeramos outra vez- en primeiro, e a Estremadura, Lisboa e Oporto en segundo, xunto coa promoción seguinte. Logo fixemos viaxes máis curtas con outras promociones. Varias veces fixemos no outono unha viaxe por Asturias Santander e o País Vasco. Outra vez volvemos a Nova York, pero eu non fun.

Ao ano seguinte xa fomos todos ao Plan novo, sempre en 1º e 2º, repartiámonos os semestres e grupos e faciamos programas similares ou distintos. Hai testemuños publicados. Logo foron entrando profesores novos (Mónica Alberola, primeiro, e logo Luís Díaz-Mauriño e José María Churtichaga), e os de antes, menos Sergio de Miguel, foron desaparecendo. Luís Moreno e Emilio Tuñón acabaron o doctorado e fixéronse titulares. Montaron as súas propias unidades docentes e leváronse a Luís Vermello, primeiro, e a Álvaro Soto, despois. Pedro Feduchi propuxo unha optativa de Deseño de Mobiliario, que se lle aceptou, e deixou de dar clase nos cursos normais de Proxectos.

O ensino no Plan novo, en primeiro e segundo, resultaba para min altamente satisfactoria. Era parecido a Elementos de Composición, pero ao longo de curso e medio e con mozos máis novos. Notábase moito –e séguese notando- a alta nota da selectividad coa que os alumnos entran á Escola. Empezaba a gran afluencia de mulleres, algo máis da metade.

En 1998 Juan Miguel Hernández León propúxome participar na fundación dunha nova revista, coa editorial América Ibérica, tendo a Pepe Ballesteros como o editor responsable. Ía ser unha revista de formato non convencional, barata, e íase a chamar “Pasajes de arquitectura e crítica”. Preguntoume a que xente parecíame que podiamos chamar, e eu díxenlle que a Gabriel Ruiz Cabrero, a Emilio Tuñón e a Luís Moreno Mansilla. Chamounos, e incorporamos tamén ao consello de redacción, en forma máis teórica que real, a Eduardo Souto, Elías Torres E José Ramón Sierra. A revista arrincou e funcionou; era moi económica, tivo moito éxito na Escola e dedicámonos a sacala adiante, sen cobrar ou con emolumentos simbólicos. Durante dous anos escribín muchísimos artigos e pertencín moi activamente ao consello de redacción.

Pero en 2000, justamente cando Juan Miguel Hernández León presentouse a Director da Escola e saíu elixido, a Pepe Ballesteros ocorréuselle que podiamos presentarnos á dirección de revístaa Arquitectura, a do Colexio, e convenceunos a Ricardo Sánchez Lampreave e a min de que o fixésemos con el. Javier García Mosteiro, que estaba entón na Xunta do Colexio con Fernando Chueca como Decano, animábanos moito a facelo, pois confiaba en nós e estaba moi empeñado en que a revista proseguise e mellorase. Animámonos ao fin, presentámonos e gañamos o concurso. Pero eu púxenme malo. Inventeime a Juan García Millán, o marido de Mónica Alberola, que fora alumno meu e logo socio, para que me cubrise a baixa, e así a iniciaron eles sen min. Ao ano seguinte Ricardo decidiu deixalo e eu, que xa estaba ben, incorporeime. Logo foise Pepe e quedamos Juan e eu sos. En 2004 volvemos presentarnos ao concurso, con Ricardo outra vez como conselleiro de dirección, e volvémolo a gañar. Fixemos así a revista durante 8 anos e medio, case 9, sacando 32 números, e quedamos bastante contentos de facer unha revista que puidese entenderse como colegial e que tivese bastante calidade. En 2008 volvemos presentarnos ao concurso, aínda que con poucas esperanzas e con non demasiadas ganas. Perdemos.

Na Escola estiven dando clase uns anos con Sergio, Mónica, Luís e José María. Seguimos ao principio en primeiro e segundo, pero logo o departamento cambiounos a 5º, primeiro, e a 4º, despois. Volvemos a 1º e 2º no curso 2008-2009. Justamente na primavera anterior elixiuse como Director da Escola a Luís Maldonado, e no departamento de Proxectos Darío Gazapo sucedeu a Gabriel Ruiz Cabrero. Un cambio de xeración; a miña empezaba a deslizarse cara á ancianidad

Antón Capitel · Doutor arquitecto · catedrático en ETSAM

Madrid · maio 2009

Antón Capitel

Es arquitecto y catedrático de Proyectos de la Escuela de Arquitectura de Madrid, fue director de la revista Arquitectura (COAM) de 1981-86 y de 2001-09. Historiador, ensayista y crítico, ha publicado numerosos artículos en revistas españolas y extranjeras sobre arquitectura española e internacional. Entre sus libros destacan diferentes monografías sobre arquitectos.

follow me

Arquivado en: Antón Capitel, faro

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,