Maior seguridade require mellor espazo público | Martin Marcos

¿É posible sumar desde outra mirada disciplinar a un problema tan complexo e urxente? ¿Un bo espazo público pode inducir comportamentos sociais e facer máis segura unha cidade? Algúns sosteñen que reparar rápido as “fiestras rotas” e volver pensar a rúa son a mellor política preventiva.

En 1969 Philip Zimbardo, profesor da Universidade de Stanford, realizo un experimento no marco das súas investigacións sobre psicología social. Estacionou un automóbil sen patente co capot levantado nunha rúa do descoidado Bronx de Nova York; e outro similar nunha rúa do rico barrio de Pau Alto, California. O automóbil do Bronx foi atacado en menos de dez minutos. O seu aparente estado de abandono habilitó o saqueo. O automóbil de Pau Alto non foi tocado por máis dunha semana. Logo Zimbardo deu un paso máis, rompeu unha fiestra cun martillo. De inmediato os transeúntes comezaron a levarse cousas. En poucas horas, o auto fora totalmente deteriorado. En ambos casos moitos dos saqueadores non parecían ser xente perigosa. A experiencia, que derribou máis dun prejuicio, habilitó que os profesores de Harvard George Kelling e James Wilson desenvolvesen en 1982 a Teoría das Fiestras Rotas: “Si unha fiestra rota déixase sen reparar, a xente sacará a conclusión que a ninguén lle importa e que o lugar non ten quen o coide. Pronto se romperán máis fiestras, e a sensación de descontrol contaxiarase do edificio á rúa, enviando o sinal de que todo vale e que alí non hai autoridade”.

A raíz diso Kelling foi contratado –moito antes de Rudolph Giuliani e as súas controvertidas políticas de “tolerancia cero”– como asesor do subte de Nova York, onde reinaban a inseguridade e o delito. O seu primeiro desafío foi convencer ao progresista alcalde da cidade, o demócrata Ed Koch, que a solución non era poñer máis policía e facer máis arrestos, como a maioría reclamaba, senón limpar e impedir sistemáticamente os graffitis nos vagones, facer que todo o mundo pague o seu boleto, e erradicar o vagabundeo no subte. Pese á choiva de críticas, a transformación do Metro de Nova York comezou mediante símbolos e detalles concretos, pero moi visibles, que restablecían a orde e a autoridade. Ata o afamado diseñador Massimo Vignelli, autor da señalización, resolveu investir as cores dos seus carteis a tipografía branca sobre fondo negro para desalentar aos graffiteros. Hoxe é un modelo de espazo público seguro e eficiente; e un emblema que os neoyorquinos non están dispostos a volver poñer en risco.

A idea é sinxela pero poderosa: Os malos costumes contáxianse rápido; pero as boas, con esforzo e continuidade, poden desprazalas. ¿Cantas cousas ao noso ao redor están en estado crítico pola nosa indiferenza ante o primeiro síntoma de que algo non estaba ben? ¿Cantas fiestras rotas vemos por día? Trátase de marcar os límites e evidenciar malas prácticas e hábitos con estratexias situacionales e preventivas que involucren tanto ás autoridades como á comunidade nunha resolución participativa dos problemas. Pero tamén reivindicar o rol do Estado na regulación e control dun ámbito onde sempre debe privilexiarse o interese xeral por sobre calquera apropiación particular –pequena ou grande- por mais xustificada que sexa. A diferenza do que moitos sosteñen desde unha errónea perspectiva libertaria, a convivencia democrática no espazo público esixe restrinxir a liberdade individual para maximizar o seu bo uso e o goce colectivo.

Algunhas das cidades máis exitosas nesta materia saíron das súas espirales de deterioro conxugado a planificación proactiva con alta calidade de deseño, materiais e construción; sumado á instalación dunha cultura da higiene urbana e o mantemento constante; ou como lle gusta dicir ao ex-alcalde de Curitiba, Jaime Lerner: “Obsesión pola acupuntura urbana”.

Unha das primeiras en sinalar estas cuestións foi Jane Jacobs, famosa e polémica militante polos dereitos civís en Nova York. Inicialmente ridiculizada polos tecnócratas do urbanismo moderno, hoxe é reivindicada e citada ata polo propio presidente Obama. No seu libro “Morte e vida das grandes cidades” (1962) vai rescatar as ricas preexistencias da cidade multifuncional, compacta e densa onde a rúa, o barrio e a comunidade son vitais na cultura urbana. “Manter a seguridade da cidade é tarefa principal das rúas e as veredas”. Para ela unha rúa segura é a que propón unha clara delimitación entre o espazo público e o privado, con xente e movemento constantes, mazás non moi grandes que xeren numerosas esquinas e cruces de rúas; onde os edificios miren cara á beirarrúa para que moitos ollos custódiena.

Como suscita a ONU: “O futuro da humanidade e do planeta depende de ter mellores cidades”. Sabemos que replegarnos ao espazo privado, ou fuxir ao insustentable urbanismo difuso das periferias non é solución e agrava o problema. A nosa “calidade de vida” non pode depender de ghettos custodiados por murallas, alarmas e exércitos privados. Por iso reducir a inseguridade e os niveis de temor é tan prioritario como facelas máis eficientes, integradas e creativas. Debemos volver mirar o espazo público como o corazón da vida moderna; o seu deseño, o seu uso, a súa xestión e novas funcións. Investir nosa habitual lóxica proyectual e definir os sólidos só a partir dunha clara toma de partido sobre que baleiros queremos. Desde alí repensar a rúa, a praza, o parque; o arbolado e a paisaxe urbana, aquilo que nos permite construír identidade e experimentar o encontro, o intercambio e a diferenza. “Un sitio faise lugar só cando nos apropiamos culturalmente de el”, diría Heidegger.

Recentes investigacións demostran que estas correspondencias entre deseño urbano, comunidade e espazo público son complementos ideais para a implementación dunha política de seguridade consistente. Bill Hillier, Profesor da Universidade de Londres, desde o seu Laboratorio de Sintaxis Espacial investiga e mapea os fluxos entre delito, lugares e poboación. Millóns de datos relevados e anos de análises permitíronlle concluír, igual que Jacobs, que a cidade compacta e densa é máis segura que os barrios residenciales de baixa densidad. As zonas especializadas ou mono-funcionales con pouca presenza de vivendas -que perden vitalidade e peatones a certa hora- tampouco son recomendables. A rúa volve ser clave e recomenda anchos acoutados -non sobredimensionarla- e tecido compacto mediante edificios que conformen unha grilla con boa densidad poblacional. As torres exentas con rejas ou paredones cara á rúa e os shoppings endogámicos que se illan do espazo público, non axudan. O ideal: Mazás con comercios en planta baixa e edificios de departamentos nos pisos superiores, conformando rúas e barrios animados e heterogéneos que mesturen distintos tipos de xente e actividades; desde educativas, culturais, e institucionais, ata comerciais, turísticas e produtivas ambientalmente compatibles.

A problemática da seguridade debe ser parte da normativa urbanística e dos retos iniciais do proxecto, a arquitectura e a obra pública. As angustias e imposibilidades actuais nos desafían a esixir e innovar desde outras lóxicas, con maior participación e menos especulación. Talvez desterrar o que Luís Fernández Galiano denomina “arquitectura urbicida” -aquela que responde máis ao ego e/ou a unha oportunidade de negocio que a facer mellor cidade- sexa un bo comezo.

Martin Marcos . Arquitecto e urbanista. Profesor Titular FADU UBA

bos aires. marzo de 2013

Martín Marcos

Docente de la Facultad de Arquitectura, Diseño y Urbanis­mo (UBA) y director del Museo de Arquitectura y Diseño de la Socie­dad Central de Arquitectos en Buenos Aires hasta 2018. Actualmente lleva la dirección del Museo Nacional de Arte Decorativo – MNAD, en el Palacio Errázuriz-Alvear. 

Arquivado en: faro, Martín Marcos

Tags: , , , , , , , , , , , , , , ,