Dos habitantes do cristal | Pedro Hernández

“Unha noite, a xente do espello invadiu a Terra. A súa forza era grande, pero ao cabo de sanguentas batallas as artes máxicas do Emperador Amarelo prevaleceron. Este rexeitou aos invasores, encarcerounos nos espellos e impúxolles a tarefa de repetir, como nunha especie de soño, todos os actos dos homes. Privounos da súa forza e da súa figura e reduciunos a simples reflexos serviles. Un día, con todo, sacudirán ese letargo máxico.”

Jorge Luis Borges, Os animais do espello.

Antecedentes.

Resulta difícil precisar que foron os habitantes do cristal. Na distancia, aínda son un enigma, resultado talvez inevitable das transformacións sufrida polo vidro desde o século XIX ao XXI, en especial do seu uso na arquitectura: as súas primeiras aplicacións, no albor da Revolución Industrial, na construción de espazos máis liviáns e transparentes —que expandían os límites da razón ao último oco dun mundo ata entón poboado só por sombras e mitos— deron paso á súa masiva multiplicación, proliferación e expansión nas pantallas-retina dos aparellos móbiles, que pasaron a funcionar como próteses sensibles dos corpos dos chamados habitantes do cristal —pegadas a eles, aos seus ollos e aos seus dedos—.

The Crystal Palace (El Palacio de Cristal) fue una edificación de hierro fundido y cristal construida en el Hyde Park, en Londres, con motivo de la Gran Exposición mundial de 1851. Su planta, formado por la nave principal y galerías longitudinales, medía 563,25 m x 124,35 m.
(O Palacio de Cristal) foi unha edificación de ferro fundido e cristal construída no Hyde Park, en Londres, con motivo da Gran Exposición mundial de 1851. A súa planta, formado pola nave principal e galerías lonxitudinais, medía 563,25 m x 124,35 m.

Foi entón cando o mundo encheuse de xanelas en aparencia opacas pero hiperconectadas entre si, que alagaron todo dunha sobreabundante información. Pese á vez que pasou, aínda hoxe custa develar todas este proceso, pero resulta necesario atender ás calidades que distinguían a eses habitantes desta ‘outra’ arquitectura máis enfocada na capacidade de interconexión que no espazo, onde a forma era menos importante que a velocidade de resposta e na que, por fin, cumpriuse unha das máis destacadas expectativas modernas: o desterro total do privado da vida humana.

Sen sentidos: nin tacto, nin vista.

Envolvidos por unha finísima capa de vidro, os habitantes do cristal só podían enfrontarse a unha contorna aséptico, carente de sabor e de cheiro. Unha prisión para os sentidos que, aínda que lles impedía entrar en contacto con calquera cousa máis aló do vidro, tamén lles defendía de calquera dano. A envolvente impenetrable actuaba como unha pantalla que non só lles facía chegar luz e información, senón que lles aliviaba da necesidade de enfrontarse de forma directa a un exterior extremadamente caótico e incomprensible. Con todo, e pese ao equívoco que pode dar lugar esta forma de separación, os habitantes do cristal palpaban con frecuencia; usaban os seus dedos de forma reiterativa, pero como as cousas que ‘tocaban’ estaban sempre situadas alén da mencionada pantalla —unha membrana dura pero afable ao tanto que envolvía todo baixo unha superficie lisa, sen asperezas e agradable ao tacto— só podían sentir o mundo como un lugar sen fricción, nin rozamento, nin transgresión, sobre o cal os seus dedos podían deslizar sen ter que enfrontarse a ningún problema nin rugosidade. O tacto limitábase á interacción cun veo sensible, capaz de reaccionar á xema dos dedos, pero que condenaba aos corpos para vivir nun interior impermeable.

Por que seguir mantendo a nostalxia do contacto? Dado que o vidro que encerraba aos habitantes do cristal, permitíalles mantelos a resgardo nunha contorna inocuo, separado de forma permanente de calquera ameaza, a insistencia por seguir tocando debíase, quizá, a un residuo xenético na evolución ou a un anhelo imperecedero xurdido da negación do pracer físico. De calquera xeito, era un mal menor e devandito veo tiña as súas vantaxes: os dedos e a pel dos habitantes do cristal eran xa demasiado finos e delicados para enfrontarse á verdadeira natureza material das cousas que poboaban o mundo e, de tocar ditas cousas sen a intermediación da pantalla, sufrirían fronte a áspera textura do real.

Pero os habitantes do cristal non só viron minguado o seu sentido do tacto, tamén carecían de ollos propios. Os seus foran capturados moito tempo atrás por unha visión ocularcentrista, unha emancipada dos seus corpos, que operaba sempre desde fóra e na distancia; unha visión exteriorizada, que miraba e miráballes cuns ollos fríos e duros, carentes de pálpebras e que, máis que contemplar, vixiaba e sospeitaba —rexistrando sempre en alta definición—. Non é que carecesen de forma literal de órganos oculares, senón que estes foran sometidos por novo imperio visual marcado polos novos aparellos ópticos —as pantallas-retina— que actuaban como prótese que expandían e enriquecían a realidade máis aló do visible, superpoñendo e develando información —existente ou non nese lugar— que transformaba o real —fose cousa, animal ou humano— nunha imaxe predefinida, lista para ser procesada e consumida sen cuestionamento polos ollos abatidos dos habitantes do cristal.

De los habitantes del cristal Pedro Hernández

Sen corpo: nin memoria, nin linguaxe, nin imaxinación.

Foi un paso natural que, unha vez os seus sentidos xa foran reducidos ao mínimo, era igualmente fácil desapropiarse doutros aspectos por entón nada esenciais: a súa memoria, a súa linguaxe e a materia mesma dos seus corpos. En certa maneira, os habitantes do cristal decatáronse aos poucos que o peso da súa carne lastráballes da posibilidade de habitar realmente o cristal. O seu maior reto foi o de avanzar entón cara á superficialidade, onde as cousas non son cousas, senón as súas propias imaxes ideais. Ademais, tan pronto se descubriu que estas imaxes circulaban mellor e máis eficientemente que os corpos, ata entón demasiado pesados, fráxiles e ineficaces, e dado que a aceleración era un requisito cada vez maior para estar no mundo, non pasou moito tempo para que calquera quixese converterse en imaxe. O resultado subsecuente foi a proliferación e superabundancia de millóns imaxes que, en poucos anos, permitiu aos habitantes do cristal deixar de imaxinar, isto é, deixaron de producir novas imaxes; non porque non tivesen capacidade, senón porque o esforzo xa non valía a pena, pois sempre existía unha imaxe previa e dispoñible para coñecer, consumir ou comunicarse cos demais.

Sen imaxinación e con acceso a unha infinita información, os habitantes do cristal descubriron que, de cando en cando, tiñan a necesidade de lembrar —polo menos da forma na que nós o facemos—. Eles, aínda que tiñan a dispoñibilidade de rexistrar e arquivar toda a súa vida grazas ás pantallas-retina —un rexistro que algunha empresa nalgún lugar deslocalizado e descoñecido resgarda a salvo do paso do tempo, do po ou da humidade—, doaron a súa memoria propia, a externalizaron e permitiron que os seus recordos estivesen sempre accesibles por un módico custo simbólico. Este desapego fixo que só fosen capaces reter na súa mente unhas poucas imaxes: aquelas que puidesen lerse de forma máis clara e con menor gasto enerxético. Iso provocou que os códigos comunicativos tivesen a necesidade de abstraerse e simplificarse —en resumo, superficializarse—, para adaptarse mellor ás demandas da súa nova contorna. Pero as cousas non eran tan sinxelas, As imaxes —así como os habitantes do cristal, que, por entón, non eran outra cousa que unha imaxe— descubriron que a súa supervivencia dependía non só da súa aplanamiento, senón da capacidade de reproducirse e replicarse de forma viral unha e outra vez nun proceso de desgaste que ía da man da súa propia inmolación en miles de fragmentos de si mesmos que, con todo, evitáballes ser desterrados ao esquecemento. A fortuna quixo que os habitantes do cristal aliásense coas súas pantallas, onde atoparon o refuxio necesario, primeiro na súa replicación para acabar facendo da súa vida un performance que ser seguida en directo —ou sen apenas desfasamento— por calquera persoa. A súa capacidade de autorreproducción achábase na materialización dunha marca propia con forza e identidade suficiente, na que os habitantes do cristal actuaban como empresarios de si mesmos e das súas opinións.

Non pasara moito, cando se deron conta que xa non tiñan moito máis que dicir. Pouco importou, eles seguiron falando ata que, por fin, baleiraron por completo a linguaxe de sentido. Unha vez a linguaxe foi vencido, os habitantes do cristal lograron, ao fin, desprenderse do seu corpo, —o seu peso, a súa carne, a súa abxección—, que pasou a ser unha vella reminiscencia demasiado vulnerable que só lles advertía do paso do tempo. Negándoo —e por tanto negando a súa potencia— puideron devir nunha imaxe perfecta e aventurarse na tan recorrida pasividade: suposto descanso e goce dunha vida voyerista. E é que, atrapados e insensibles, sen voz nin memoria para recoñecerse, os habitantes do cristal convertéronse, na súa gran maioría, espectadores dunha vida que non lles pertencía —unha vida fóra da súa—. Como tales, a súa acción reducíase a mirar —sempre desde a distancia, a distancia necesaria para nunca implicarse o suficiente coas cousas ou os problemas— o que pasaba e desfacíase por diante súa.

Para evitar caer nalgunha acción que lles volvese a facer conscientes da súa corporeidade, os habitantes do cristal refuxiáronse nas súas pantallas, as cales lles outorgaron a facultade de acceder a calquera punto, coñecer calquera cousa ou descubrir como facer aquilo que lles poida interesar nese preciso momento. Con todo dispoñible a calquera hora do día, os habitantes do cristal, sempre ávidos de saber máis, ordenaban, consumían, descargaban e acumulaban miles de datos sobre os que de cando en cando volvían. Así, os habitantes do cristal finalmente construíron unha relación particular e diferente co tempo, ao que non percibían como unha sucesión máis ou menos lineal de eventos ou acontecementos —onde o pasado xa pasou e o futuro está por vir—, senón que o tempo comezaba xusto cando as pantallas acendíanse e terminaba cando se apagaban —se é que algunha vez facíano—. Iso permitíalles pensar un tempo múltiple: anacrónico, sincrónico, diacrónico e en tempo real.

La Glass House, Carlo Santambrogio | Fuente: revistaexclama.com
A Glass House, Carlo Santambrogio | Fonte: revistaexclama.com

Sen pantasmas: nin sombra, nin noite, nin emoción.

Aínda que atoparan a maneira de minguar os seus sentidos, a súa imaxinación e ata o seu corpo, aos habitantes do cristal quedaba desapegarse da emoción. O modo foi bastante sinxelo: o control preciso da iluminación.

A pesar da crenza popular, que lles asocia á transparencia tradicional, os habitantes do cristal escasamente recibían a luz solar —ou de calquera outra fonte de enerxía natural—. Ao contrario, a luz que percibían era, en realidade, mera iluminación emitida polas múltiples pantallas-membrana que lles rodeaban. Unha luz que tentaba extinguir por completo calquera segredo, calquera aspecto sinistro que puidese aparecerse nas súas vidas. Despois de todo, como as pantallas que contiñan aos habitantes do cristal non só proxectaban miles de imaxes, senón que tamén rexistraban —xa fóra mediante o uso de cámaras incorporadas sobre o cristal, capaces de entender os sentimentos daqueles a quen vía, como de determinar e predicir actitudes (non) desexadas, como analizando os seus gustos (likes) e preferencias: os lugares que máis —visitaban—, aquilo que máis miraban, certas procuras ocasionais, etc…— os habitantes do cristal modelaron a súa conduta para evitar calquera señalamiento ou conduta que puidese traer algún tipo de marca sobre eles.

Portadora tamén de información, esta luz actuaba era como unha bruma lechosa pero inocua e sempre fría que fixo posible, ademais, extinguir a noite e superar as vellas divisións de traballo-lecer-descanso, transformando cada lugar do mundo nun espazo produtivo que puidese render en pleno funcionamento durante 24 horas ao día e 7 días á semana. Esa dispoñibilidade completa, permitiulles tanto consumir e devorar insaciablemente calquera aspecto do mundo, así como manterse ocupados permanentemente e abortar, de paso, calquera forma de implicación que transformase os seus sentimentos cara a lugares non desexados. O obxectivo, finalmente, era propiciar unha contorna o suficientemente segura e afastado de calquera aspecto indesexable —fóra externo ou propio de cada un dos habitantes do cristal—, algo extremadamente importante nun mundo alagado de imaxes indeseadas, de imaxes que, en definitiva, causasen ou propiciasen algunha afección non necesaria. Cabe aclarar que, aínda que a privacidade parecía desterrada baixo a luz, non todo podía estar igualmente iluminado. A construción das súas próteses-pantalla era consecuencia de formas de explotación planetarias que poucos estaban dispostos a sacrificar. Conscientemente, construíronse zonas de escasa resolución e menor potencia lumínica que, por esa menor visibilidade, daban conta da violencia que supoñía a súa censura. Esta realidade, configurada como unha imaxe pobre fronte a unha contorna emitida en alta definición, podían introducirse por algunha greta e chegar, aínda que fóra de forma imprevista, aos habitantes do cristal. O perigo radicaba entón na capacidade destas imaxes de xerar unha resposta non desexada para os habitantes do cristal, un shock, que puidese sacalos do seu soñado mundo compartido. Con todo, tal perigo era case sempre improbable: como ningunha imaxe pasaba o tempo suficiente ante eles, descubriron pronto que xa non existía a necesidade de implicarse en calquera asunto que estivese máis aló deles mesmos.

Así, esta luz cargada sempre de información acelerada funcionaba como unha anestesia á empatía: acougaba e tranquilizaba a tensión producida por un modelo de vida sen descanso —24/7—, insensible —sen aquilo que percibían cos sentidos—, sen contacto co outro —fose persoa, animal ou cousa—, e que necesitaba dun alto custo humano e ambiental para existir.

Unha alternativa.

Finalmente, os habitantes do cristal desapareceron. A posibilidade de compartilo todo de si mesmo non implica a construción dun mundo común e a gran verdade era, despois de todo, que aos habitantes do cristal sufriran o secuestro da súa vida: o seu corpo, a súa noite, o seu descanso, os seus sentidos, os seus afectos, que foran atrapados pola nostalxia e capitalizados e vendidos sen demora ao mellor ofertante.

A destrución da privacidade trouxo consigo unha preocupación do eu individual fronte ao nós colectivo e, en especial, da imaxe fronte ao corpo. Pero este corpo, a pesar dos intentos de eliminación, persistía como un remanente dun mundo anterior. Quizais estaba atrofiado, minimizado e canso, pero foi xusto nesa dor e nesa vulnerabilidade onde aínda existía a capacidade do mesmo de revelarse: a súa potencia.

Las amistades inesperadas... Warhol en la casa de cristal de Philip Johnson.
As amizades inesperadas… Warhol na casa de cristal de Philip Johnson.

Fixo falta que os habitantes do crireflexiónstal sacudísense do seu letargo contra todas as formas de dominio que enclaustraban a súa vida: foi nese momento cando cara ás marxes da representación, valorando o periférico da súa mirada e o fóra do foco de atención das miradas impostas. Foi alí onde comezaron a construír outras relacións, lonxe das pantallas, da luz; foi alí onde recuperaron o mundo sensible: o tacto, a caricia, o golpe e do valor da palabra, os seus sentidos. O coidado, o propio e o do outro. Á calor dun novo mundo común permitíuselles recoñecer e recoñecerse no outro e os habitantes do cristal, ata entón cegados, decidiron que, de novo, debían deixarse afectar.

Pedro Hernández · arquitecto
Ciudad de México. Maio 2017

Este texto foi publicado nas actas do Congreso COCA 2017. ETSAM, Madrid

Arquivado en: faro, Pedro Hérnandez Martínez

Tags: , , , , , ,