Os escenarios do cinema | Íñigo García Odiaga


“Papillon” do director Franklin J. Schaffner

Durante estes días os escenarios do Kursaal e da Vitoria Eugenia recibirán a edición do festival internacional de cinema de San Sebastián. Desde outro punto de vista máis afastado, será a propia cidade donostiarra a que sirva de escenario ao propio festival. A arquitectura e o urbanismo da cidade configurarán o espazo humano no que se debaterán as películas, perseguirase aos actores e discutiranse os premios.

O urbanismo de San Sebastián é un dos exemplos máis valorados nas escolas de arquitectura de todo o mundo. A forma en que os crecementos do centro urbano souberon respectar o centro histórico, mentres potenciaban a relación da cidade coa súa contorna natural, a baía, o río e os montes afastados son aínda hoxe motivo de estudo continuado.

Kursaal de Rafael Moneo
Kursaal de San Sebastián de Rafael Moneo

A arquitectura contemporánea da cidade respectou este ideal de implantación urbana. O Kursaal de Rafael Moneo reinterpretaba a desembocadura do Urumea e a súa relación cos montes Urgull e Ulía a través da metáfora de dúas rocas varadas na praia da Zurriola, o que lle supuxo o premio Mies Van der Rohe, o premio a unha obra arquitectónica máis importante outorgado en Europa.

A recentemente inaugurada obra de rehabilitación e ampliación do museo San Telmo, realizada polos arquitectos Neto e Sobejano, volve incidir na relación da arquitectura cos elementos naturais e articula na súa fachada de fundición de aluminio todo un discurso sobre esta temática. A pel da nova ampliación perfórase expondo unha relectura dos orificios naturais que a erosión do mar crea nos bloques de arenisca do monte Urgull e nos que crecen pequenas plantas e herbas. Unha rega por goteo integrado na fachada permite o crecemento de plantas que se serven dos orificios do novo muro de aluminio para ver o exterior da praza Zuloaga.

Se a cidade é o marco, a contorna no que se desenvolve a vida dos seus habitantes, o cinema necesita deses mesmos escenarios para poder contar mediante os fotogramas impresos no celuloide historias de todo tipo. Foron múltiples as ocasións nas que espazos da nosa contorna próxima foron utilizados para formar parte, como un actor máis, de películas de todo tipo.

rehabilitación y ampliación del museo San Telmo, realizada por los arquitectos Nieto y Sobejano
Rehabilitación e ampliación do museo San Telmo, realizada polos arquitectos Nieto ye Sobejano

Un bo exemplo é “Papillon” do director Franklin J. Schaffner, estreada en 1973, situou o inicio da historia no casco antigo de Hondarribia. Steven McQueen e Dustin Hoffman desfilan xunto a unha compañía de prisioneiros custodiados polo exército francés de camiño ás prisións da Guayana francesa embarcando en Hondarribia e ante a atenta mirada de centos de cidadáns que ocupan a súa concorrida Alameda. O espazo urbano de lecer que configura a Alameda, ocupado por nenos que xogan e anciáns pescadores que descansan á sombra dos bananeiros no centro do casco de Hondarribia contrasta coa dureza do tránsito dos reos cara á súa prisión que para moitos será o seu final. Dalgunha maneira o cinema busca non só a imaxe da cidade, senón a súa esencia e os sentimentos que eses espazos xeran para introducilos na película.

Do mesmo xeito que Donostia poñerá a través do público os seus ollos sobre o que aconteza no festival, o cinema tamén viu a cidade desde a súa propia e particular óptica. Cando en 1968 os produtores da “Batalla de Inglaterra“, decidiron rodar unha escena cun bombardeo sobre a cidade de Berlín, pensaron que a famosa avenida Unter dean Linden debía ser a localización ideal para esas tomas. As súas pretensións chocaron coas autoridades comunistas que controlaban a zona este de a cidade, polo que tras unha gran procura de escenarios seleccionaron a Avenida da Liberdade donostiarra para rodar esas escenas. O aire burgués e elegante do ensanche da cidade reproducía á perfección a vida urbana da capital alemá, co único inconveniente de que os actores que na película protexíanse das bombas entrando no metro berlinés, debían entrar agachándose aos poucos nunhas falsas bocas de metro de cartón pedra colocadas nas beirarrúas da avenida.

Mais alá da imaxe de aparencia de ambas as cidades, son a súa escala, o seu ambiente e a súa elegancia manierista o que decidiu o escenario, enchendo de esvásticas e uniformes do III Reich as beirarrúas da Avenida.

Avenida de la Libertad, San Sebastián en la películo Batalla de Inglaterra
Avenida da Libertade, San Sebastián na película “Batalla de Inglaterra”

Pero talvez se hai unha película que poida resumir esa simetría contraditoria entre albergar o festival e saír nas súas pantallas, esa poida ser “27 horas“, a segunda longametraxe de Montxo Armendariz, rodado integramente na cidade donostiarra. A película exhibiuse no Zinemaldi de 1986, mostrando as 27 horas de vida duns personaxes que ocupan o porto, a ponte do Kursaal ou a parte vella donostiarra na súa vida cotiá. A illa aparece como un punto de ruptura. Se na vida cotiá dos cidadáns é un referente visual permanente desde gran parte da cidade, o seu afastamento e a imposibilidade de ser alcanzada confírelle sempre un aire misterioso. É esa calidade a que Armendariz aproveita para rematar a súa película e establecer a metáfora de que unha vez dado o paso de chegar á illa, xa non haberá volta atrás.

Escena de “27 horas”, o segundo longametraxe de Montxo Armendariz

A utilización da cidade, dos seus espazos no cinema é algo natural e sen dúbida enriquecedor ao demostrar que eses espazos posúen novos significados que mesmo en ocasións pasan desapercibidos para os seus habitantes. Durante este Zinemaldi esta relación entre cidade, arquitectura e cinema verase en centos de películas e como case sempre a realidade superará á ficción.

Íñigo García Odiaga. arquitecto
San Sebastián. Setembro 2011

Publicado en ZAZPIKA 21.09.2011

Íñigo García Odiaga

Arquitecto. Editor de NOMU. 1/5 del estudio de arquitectura VAUMM. Vivo en Donosti.

follow me

Arquivado en: arquitectos, capturas, cine, Íñigo García Odiaga, urbanismo

Tags: , , , , , , , , , , ,